کوه نمک جاشک مراقبت می‌خواهد؛ شاهکار طبیعت بوشهر در معرض آزمون حفاظت

خبرگزاری مهر، گروه استان‌ها: در جنوب استان بوشهر و در محدوده میان شهرستان‌های دشتی و دیر، طبیعت اثری خلق کرده که تماشای آن بیشتر به دیدن چشم‌اندازی از سرزمینی ناشناخته شباهت دارد.

کوهی سفیدپوش با رگه‌های رنگی، دیواره‌های نمکی، غارهای طبیعی، قندیل‌ها و آبشارهایی که در اثر تبخیر آب، بلورهای درخشان نمک را به نمایش می‌گذارند.

گنبد نمکی جاشک یکی از شاخص‌ترین پدیده‌های زمین‌شناسی جنوب کشور است. این مجموعه در حدفاصل مناطق کاکی و بردخون و در همسایگی روستاهای جاشک و گنخک قرار دارد که وسعت آن حدود سه هزار و ۶۵۰ هکتار، طول آن نزدیک به ۱۲ کیلومتر و عرض آن حدود ۴.۵ کیلومتر است و ارتفاع قله آن به حدود هزار و ۳۵۰ متر از سطح دریا می‌رسد.

اهمیت این منطقه تنها به ابعاد و چشم‌اندازهای زیبای آن محدود نمی‌شود. گنبد نمکی جاشک حاصل فرایندهای پیچیده زمین‌شناختی و بالا آمدن توده‌های نمکی از لایه‌های زیرین زمین است.

مواد نمکی مرتبط با سازند هرمز و رسوبات تبخیری در طول زمان تحت تأثیر نیروهای زمین‌ساختی و فرسایش آب و باد، اشکال متفاوتی به خود گرفته‌اند. به همین دلیل، این منطقه برای زمین‌شناسان و پژوهشگران، یک عرصه طبیعی ارزشمند برای مطالعه فرایندهای شکل‌گیری زمین محسوب می‌شود.

در جاشک مجموعه‌ای از پدیده‌های طبیعی کم‌نظیر در کنار یکدیگر قرار گرفته‌اند؛ آبشارهای نمکی، غارها، قندیل‌ها، یخچال‌های نمکی، چشمه‌های شور، بلورهای رنگارنگ، دره‌های فرسایشی، تخت دیو و دودکش‌های جن، بخشی از جلوه‌های دیدنی این گنبد هستند. تنوع رنگی نمک‌ها و وجود کانی‌های مختلف نیز به این منطقه ظاهری متفاوت بخشیده است.

این ویژگی‌ها موجب شد گنبد نمکی جاشک در ۱۲ بهمن سال ۱۳۸۶ به عنوان اثر طبیعی ملی انتخاب شود و تحت مدیریت سازمان حفاظت محیط زیست قرار گیرد. ثبت این اثر، بیانگر اهمیت حفاظت از ارزش‌های زمین‌شناختی آن و ضرورت جلوگیری از تخریب ساختارهای طبیعی است.

سرمایه‌ای طبیعی با ظرفیت‌های فراتر از گردشگری

کوه نمک جاشک را نمی‌توان صرفاً یک مقصد تفریحی دانست. این منطقه ظرفیت قابل توجهی برای توسعه ژئوتوریسم، گردشگری علمی، آموزش محیط زیست، پژوهش‌های دانشگاهی و طبیعت‌گردی مسئولانه دارد.

دانشجویان و پژوهشگران رشته‌های زمین‌شناسی، جغرافیا و محیط زیست می‌توانند فرایندهای طبیعی شکل‌گیری گنبدها، آثار فرسایش و تنوع کانی‌ها را در این منطقه مطالعه کنند. در کنار آن، کوهنوردان، عکاسان طبیعت و گردشگران علاقه‌مند به پدیده‌های زمین‌شناختی نیز می‌توانند از چشم‌اندازهای متفاوت آن بهره‌مند شوند.

مطالعات علمی منتشرشده درباره پتانسیل ژئوتوریسم جاشک نیز بر ظرفیت این منطقه برای جذب گردشگران و ایجاد فرصت‌های اقتصادی و اشتغال محلی تأکید دارند.

اما همین جذابیت‌ها می‌تواند در صورت نبود مدیریت مناسب، به عاملی برای افزایش فشار بر طبیعت تبدیل شود. شکستن بلورها و قندیل‌های نمکی، تخریب دیواره غارها، نوشتن یادگاری روی سنگ‌ها، ورود خودرو به عرصه‌های حساس، رهاسازی زباله و تردد خارج از مسیرهای تعیین‌شده از جمله رفتارهایی است که می‌تواند به ارزش‌های طبیعی این منطقه آسیب بزند.

بخشی از ساختارهای نمکی حاصل فرایندهایی طولانی‌مدت هستند و تخریب فیزیکی آنها با گذشت زمان کوتاه قابل جبران نیست. از همین رو، بازدید از این منطقه باید بر پایه آموزش، تعیین مسیرهای مشخص و رعایت ظرفیت محیطی انجام شود.

دغدغه مردم محلی؛ جاذبه‌ای که باید برای نسل‌های آینده بماند

یکی از ساکنان مناطق پیرامونی گنبد نمکی جاشک در گفتگو با خبرنگار مهر با اشاره به اهمیت این پدیده طبیعی گفت: کوه نمک جاشک بخشی از هویت طبیعی و ظرفیت گردشگری منطقه است و حفاظت از آن باید در اولویت برنامه‌های توسعه‌ای قرار گیرد.

محمد غلامحسینی افزود: حضور گردشگران می‌تواند به رونق اقتصادی روستاهای اطراف و ایجاد فرصت‌های شغلی برای مردم محلی کمک کند، اما این موضوع زمانی ارزشمند است که بازدیدها با ضوابط مشخص انجام شود و آسیبی به طبیعت منطقه وارد نکند.

این شهروند با تأکید بر ضرورت مشارکت جوامع محلی در مدیریت گردشگری اظهار کرد: مردم منطقه آمادگی دارند در معرفی ظرفیت‌های جاشک و حفاظت از آن نقش داشته باشند، اما لازم است آموزش‌های لازم ارائه شود و زمینه فعالیت راهنمایان محلی و کسب‌وکارهای مرتبط با گردشگری فراهم شود.

یک کوهنورد و طبیعت‌گرد نیز با اشاره به ویژگی‌های کم‌نظیر گنبد نمکی جاشک گفت: تنوع ساختارهای نمکی، غارها، آبشارها و شکل‌های طبیعی ایجادشده در این منطقه، آن را به یکی از جذاب‌ترین مقاصد طبیعت‌گردی جنوب کشور تبدیل کرده است.

مسعود باقری افزود: با وجود این ظرفیت‌ها، ورود بدون ضابطه برخی گردشگران و حرکت در مسیرهای خارج از محدوده‌های مشخص می‌تواند به ساختارهای طبیعی آسیب بزند. بسیاری از شکل‌های نمکی حاصل فرایندهای طولانی زمین‌شناسی هستند و تخریب آن‌ها در مدت کوتاهی اتفاق می‌افتد، اما بازسازی طبیعی چنین ساختارهایی ممکن است بسیار دشوار یا غیرممکن باشد.

این کوهنورد با تأکید بر ضرورت ساماندهی بازدیدها بیان کرد: تعیین مسیرهای مشخص، حضور راهنمایان آموزش‌دیده، اطلاع‌رسانی درباره ضوابط طبیعت‌گردی و جلوگیری از ورود خودرو به بخش‌های حساس می‌تواند از آسیب‌های احتمالی جلوگیری کند.

حفاظت پایدار با مشارکت جوامع محلی

مدیرکل حفاظت محیط زیست استان بوشهر، در گفتگو با خبرنگار مهر بر ضرورت حفاظت پایدار از این اثر طبیعی با تکیه بر ظرفیت جوامع محلی و توسعه گردشگری سبز تأکید دارد.

عبدالرحمن مرادزاده با اشاره به اهمیت گنبد نمکی جاشک اظهار کرد: حفاظت از آثار طبیعی ملی نیازمند نگاهی فراتر از اقدامات نظارتی و حفاظتی معمول است و باید زمینه مشارکت فعال مردم محلی، تشکل‌های مردم‌نهاد و گروه‌های مردمی در مدیریت و صیانت از این سرمایه‌های طبیعی فراهم شود.

وی افزود: ساکنان بومی به دلیل شناختی که از شرایط طبیعی و ویژگی‌های محیطی منطقه دارند، می‌توانند در شناسایی تهدیدها، مراقبت مستمر و پیشگیری از آسیب‌های احتمالی نقش مهمی ایفا کنند.

ورود گردشگران به مناطق حساس طبیعی باید متناسب با توان اکولوژیک محیط باشد مدیرکل حفاظت محیط زیست استان بوشهر با تأکید بر پیوند میان حفاظت از طبیعت و توسعه اقتصادی مناطق پیرامونی تصریح کرد: بهره‌برداری پایدار از ظرفیت‌های طبیعی کوه نمک باید در چارچوب ضوابط قانونی و با رعایت ملاحظات زیست‌محیطی انجام شود. این رویکرد می‌تواند ضمن حفظ ارزش‌های طبیعی، فرصت‌های اقتصادی و اشتغال برای ساکنان بومی ایجاد کند و انگیزه آنان را برای مشارکت در حفاظت افزایش دهد.

مرادزاده مدیریت ظرفیت پذیرش گردشگر را از الزامات توسعه گردشگری پایدار دانست و گفت: ورود گردشگران به مناطق حساس طبیعی باید متناسب با توان اکولوژیک محیط باشد. تعیین مسیرهای مجاز، جلوگیری از تخریب زیستگاه‌ها، مدیریت پسماند و کاهش آثار منفی فعالیت‌های انسانی از جمله موضوعاتی است که باید به‌طور جدی مورد توجه قرار گیرد.

وی توانمندسازی ساکنان بومی، مشارکت تشکل‌های مردم‌نهاد، همکاری دستگاه‌های اجرایی و استفاده از ظرفیت بخش خصوصی را از مؤلفه‌های اصلی شکل‌گیری الگوی حفاظت مشارکتی برشمرد و تأکید کرد: هدف باید ایجاد تعادل میان بهره‌مندی از ظرفیت‌های گردشگری و حفظ سرمایه‌های طبیعی برای نسل‌های آینده باشد.

مسئولیت اجتماعی صنایع در خدمت حفاظت از طبیعت

نقش مردم و دستگاه‌های اجرایی در حفاظت از کوه نمک جاشک اهمیت زیادی دارد، اما در استانی مانند بوشهر که از ظرفیت گسترده صنایع اقتصادی و انرژی برخوردار است، مسئولیت اجتماعی بنگاه‌های اقتصادی نیز می‌تواند به یکی از پشتوانه‌های مهم حفاظت از محیط زیست تبدیل شود.

مدیرکل دفتر مشارکت‌های مردمی و مسئولیت‌های اجتماعی سازمان حفاظت محیط زیست در گفتگو با خبرنگار مهر با تأکید بر ضرورت استفاده از ظرفیت‌های اجتماعی و اقتصادی برای حفاظت از منابع طبیعی اظهار کرد: صیانت از محیط زیست مسئولیتی همگانی است و تحقق برنامه‌های مؤثر در این حوزه بدون مشارکت مردم، جوامع محلی، تشکل‌های مردم‌نهاد و بخش خصوصی امکان‌پذیر نخواهد بود.

محمدحسین بازگیر افزود: باید از ظرفیت پویش‌های مردمی، گروه‌های داوطلب، فعالان محیط زیست و تشکل‌های اجتماعی برای افزایش آگاهی عمومی و جلب مشارکت مردم در برنامه‌های حفاظتی استفاده کرد. این مشارکت زمانی اثربخش خواهد بود که با آموزش، فرهنگ‌سازی و توانمندسازی همراه شود و مردم خود را بخشی از فرایند حفاظت بدانند.

بازگیر با اشاره به تجربه حفاظت از منطقه بیرمی اظهار کرد: مستندسازی علمی و میدانی و ارائه شواهد معتبر درباره ارزش‌های زیست‌محیطی مناطق، از ابزارهای مهم حفاظت از طبیعت است. هرچه شناخت علمی و مستندات مربوط به اهمیت یک منطقه دقیق‌تر باشد، امکان جلب حمایت عمومی و سازمانی برای حفاظت از آن نیز افزایش پیدا می‌کند.

مدیرکل دفتر مشارکت‌های مردمی و مسئولیت‌های اجتماعی سازمان حفاظت محیط زیست با تأکید بر ضرورت تغییر نگاه به مسئولیت اجتماعی صنایع و خیرین تصریح کرد: مسئولیت اجتماعی نباید صرفاً به اقدامات عمرانی و خدماتی محدود شود؛ حفاظت از محیط زیست، تنوع زیستی، حیات وحش و سرمایه‌های طبیعی نیز از مهم‌ترین نیازهای سرزمین است و باید در اولویت برنامه‌های مسئولیت اجتماعی قرار گیرد.

وی خاطرنشان کرد: حمایت هدفمند صنایع از طرح‌های حفاظتی، تأمین منابع پایدار برای فعالیت همیاران محلی و مشارکت در حفاظت از زیستگاه‌ها از مصادیق مؤثر ایفای مسئولیت اجتماعی است. صنایع می‌توانند در کنار دستگاه‌های مسئول، از برنامه‌های آموزشی، پایش محیطی و اقدامات عملیاتی حفاظت از مناطق طبیعی پشتیبانی کنند.

طرح جامع حفاظت و گردشگری؛ مطالبه‌ای برای آینده جاشک

یکی از موضوعات مهم درباره آینده کوه نمک جاشک، ضرورت تبدیل برنامه‌های حفاظتی و گردشگری به یک نظام مدیریتی منسجم و قابل ارزیابی است.

انتظار می‌رود طرح جامع مدیریت حفاظت و گردشگری گنبد نمکی جاشک با مشارکت سازمان حفاظت محیط زیست، میراث فرهنگی، دستگاه‌های اجرایی شهرستان‌های دشتی و دیر، جوامع محلی، تشکل‌های مردم‌نهاد و نمایندگان کوهنوردان و طبیعت‌گردان تدوین و اجرا شود.

تعیین ظرفیت مجاز بازدید، مشخص‌کردن مسیرهای ایمن و مجاز، استقرار راهنمایان آموزش‌دیده محلی، مدیریت پسماند، جلوگیری از برداشت و تخریب ساختارهای نمکی، پایش دوره‌ای آسیب‌ها و تدوین برنامه آموزشی برای گردشگران باید از محورهای اصلی این طرح باشد.

همچنین ضروری است صنایع و بنگاه‌های اقتصادی استان در قالب مسئولیت اجتماعی، منابع مالی و امکانات لازم را برای آموزش، تجهیز همیاران محلی و اجرای برنامه‌های حفاظتی تأمین کنند؛ البته این حمایت‌ها باید زیر نظر دستگاه‌های مسئول و بر اساس اولویت‌های علمی و زیست‌محیطی هزینه شود.

کوه نمک جاشک میراثی نیست که بتوان ارزش آن را تنها با درآمد گردشگری یا تعداد بازدیدکنندگان سنجید. این اثر طبیعی حاصل میلیون‌ها سال فرایند زمین‌شناختی است و تخریب بخش‌هایی از آن می‌تواند به معنای ازدست‌رفتن بخشی از تاریخ طبیعی زمین باشد.