سیره حضرت زهرا (س)؛ نقشه راه کنشگری نسل نو در بزنگاه‌های تاریخ

خبرگزاری مهر- گروه استان‌ها، عاطفه وفائیان: یکی از چالش‌های بنیادین در بازنمایی سیره فاطمی برای نسل جوان در دهه‌های اخیر، تقلیل شخصیت حضرت به قاب‌های صرفاً حزن‌محور و توقف در تاریخ‌نگاری سوگ بوده است. نسلی که امروز در پی هویت‌یابی، اثربخشی و الگوهای عینی در میدان زندگی فردی و اجتماعی است، بیش از بازخوانی صرف وقایع تلخ تاریخی، به دریافت الگوی زیسته، مدیریت بحران و کنشگری فعالانه نیازمند است؛ افقی روشن که حضرت زهرا (س) را از جایگاه یک خاطره صرفاً تاریخی به مقام یک راهنمای جامع و پویا برای حل مسائل فردی و اجتماعی امروز ارتقا بخشد.

در عصر تعارض الگوهای هویتی زنانه ( که از سویی الگوی متحجر سنتی با رویکرد انزوا و خانه‌نشینی محض، ظرفیت‌های زنان را مستهلک می‌کند و از سوی دیگر، مدرنیته غربی با اصالت بخشیدن به فردگرایی افراطی و ابزارانگاری، نهاد اصیل خانواده را دستخوش بحران ساخته است) سیره عملی حضرت فاطمه زهرا (س) تحقق عینی «الگوی سوم زن مسلمان» است. این الگو اثبات می‌کند که زن مسلمان قادر است ضمن صیانت از شأن بی‌بدیل مادری، همسری و تحکیم کانون خانواده، در حیاتی‌ترین بزنگاه‌های تاریخی و اجتماعی حضوری آگاهانه، مستقل و اثرگذار از خود به ثبت برساند.

همچنین خانواده در مکتب فاطمی نه صرفاً بستری برای هم‌زیستی زیستی، بلکه کانون تولید سرمایه اجتماعی و پایگاه اصلی آرامش، اقتدار و تربیت ایمانی است. شیوه تعامل محبت‌آمیز و کریمانه حضرت با فرزندان، ارج نهادن به شخصیت کودک و پرورش روحیه حقیقت‌جویی در آنان، در کنار صیانت مدبرانه از شأن و آرامش روانی همسر در تنگناهای معیشتی و اجتماعی، راهکاری کارآمد و عینی برای خروج از آسیب‌های خانواده مدرن و تثبیت الگوهای رفتاری آرامش‌بخش میان زوجین به شمار می‌رود.

برجسته‌ترین ساحت حیات حضرت صدیقه طاهره (س) پس از رحلت نبی مکرم اسلام (ص)، قیام به روشنگری و آغاز «جهاد تبیین» در برابر غفلت، تحریف و عافیت‌طلبی جامعه بود. خطبه‌های حیات‌بخش و شجاعانه حضرت به ویژه خطبه فدکیه، منشوری سیاسی و معرفتی در پیوند امت با امامت و احقاق حق به شمار می‌رود؛ سیره تابناکی که به روشنی می‌آموزد سلامت و پایداری جامعه دینی در گرو هوشیاری، بی‌تفاوت نبودن نسبت به ولایت و حضور به‌موقع و فداکارانه مردم در صحنه‌های دفاع از حق و عدالت است.

لزوم عبور از رویکرد صرفاً سوگ‌محور به سیره حضرت زهرا (س)

اعظم التفاتی‌فاز، مسئول اداره پژوهش و مجموعه‌های علمی حوزه علمیه خواهران خراسان رضوی در گفتگو با خبرنگار مهر، در پاسخ به چالش‌های بازنمایی شخصیت حضرت زهرا (سلام‌الله‌علیها) برای نسل جدید، اظهار کرد: چالش بنیادین در این حوزه، تک‌ساحتی شدن یا توقف صرف در تاریخ‌نگاری شخصیت آن حضرت برای نسل جوان است؛ نسل امروزی که حق انتخاب، هویت‌طلبی و کنشگری را مؤلفه‌هایی بدیهی می‌داند و ما نتوانسته‌ایم میان این فضای ذهنی و حقیقت زیست حضرت صدیقه طاهره (س) پیوند وثیقی برقرار سازیم.

مسئول اداره پژوهش و مجموعه‌های علمی حوزه علمیه خواهران خراسان رضوی افزود: بازنمودی که در دهه‌های گذشته از حضرت زهرا (س) برای مخاطبان تصویر شده، عمدتاً در قالب غم، مصیبت، حزن و مظلومیت خلاصه شده است؛ در حالی که نوجوان امروز تشنه یک الگوی زیسته، قدرتمند، اثرگذار و قهرمان است و نگاه صرفاً ماتم‌محور او را به یک خاطره تلخ تاریخی محدود می‌کند، نه یک راهنمای عملی برای حیات فردی و اجتماعی.

وی پیرامون علل غلبه رویکرد سوگ‌محور تصریح کرد: انتقال عاطفه از دریچه حزن و نقل وقایع تلخ تاریخی همواره آسان‌تر از ارائه یک سیر تحلیلی، سیاسی و اجتماعیِ منسجم است. ما باید بتوانیم ابعاد کنشگری، شیوه‌های مدیریت بحران و عدالت‌خواهی حضرت زهرا (س) را—که برای دفاع از حریم امامت و احقاق حق امام زمانشان دست به اقدام زدند—با زبان و ادبیات قابل فهم برای نسل نو بازخوانی کنیم.

التفاتی‌فاز ادامه داد: حرکت شجاعانه حضرت در ایراد خطبه فدکیه در مسجد مدینه و مراجعه به درب خانه انصار جهت تبیین‌گری و روشنگری، نماد یک جهاد همه‌جانبه و الگوی تمام‌عیار دفاع از ولایت است که اگر به دور از توقف صرف در سوگ و با نگاهی تحلیلی برای نسل جدید تبیین شود، اثرگذاری فوق‌العاده‌ای خواهد داشت.

مسئول اداره پژوهش و مجموعه‌های علمی حوزه علمیه خواهران خراسان رضوی به معضل هویتی زنان در روزگار معاصر اشاره کرد و گفت: بحران کنونی زن مسلمان، تقابل و انتخاب میان دو الگوی ناقص است؛ از سویی «الگوی سنتی» که با خانه‌نشینی محض استعدادها و ظرفیت‌های زنان را نادیده گرفته و زمینه‌ساز فرسودگی می‌شود، و از سوی دیگر «الگوی مدرن غربی» که فردگرایی افراطی را تحمیل کرده و زن را از پذیرش مسئولیت‌های خانوادگی و اجتماعی گریزان می‌سازد.

وی بیان کرد: آن‌چه در منظومه فکری اسلام به آن دست یافته‌ایم و قائد شهیدمان مبتکر این تعبیر بودند، «الگوی سوم زن مسلمان» است؛ الگویی که در آن زن با محور قرار دادن وظایف اصیل مادری، همسری، فرزندی و مدیریت کانون خانواده، در بزنگاه‌های اجتماعی و سیاسی حضوری هوشمندانه، باوقار و سرشار از بصیرت ایفا می‌کند و هرگز شأن خود را در انزوا یا حاشیه‌نشینی خلاصه نمی‌بیند.

التفاتی فاز با اشاره به مبانی قرآنی پیرامون شأن زن خاطرنشان کرد: بنا بر نص صریح قرآن کریم «وَلَقَدْ کَرَّمْنَا بَنِی آدَمَ»، کرامت انسانی امری ذاتی است و نه اکتسابی؛ بنابراین کرامت زن نیز موهبتی الهی و غیرقابل سلب به شمار می‌رود. سیره عملی حضرت زهرا (س) به صراحت گواه آن است که اسلام برای زن حقوق جامع و مسلّمی همچون حق مالکیت، حق دفاع، حق اظهار نظر و حضور پررنگ در ارکان جامعه قائل شده است.

مسئول اداره پژوهش و مجموعه‌های علمی حوزه علمیه خواهران خراسان رضوی با استناد به جلوه‌های قرآنی در تجلیل از شأن حضرت زهرا (سلام‌الله‌علیها) بیان کرد: نزول سوره مبارکه کوثر در وصف خیر کثیر و تداوم نسل پیامبر اکرم (ص) از وجود ایشان، نزول آیات سوره دهر (انسان) در پی مدیریت اخلاقی و معنوی حضرت در سه روز انفاق به یتیم، مسکین و اسیر، و در نهایت حضور منحصربه‌فرد ایشان به عنوان مصداق بارز واژه «نِسَاءَنَا» در رویداد تاریخی مباهله به همراه نبی گرامی اسلام (ص)، بلندمرتبه‌ترین نشانه از جایگاه بنیادین و کرامت والای زن در شریعت نبوی است.

سیره تربیتی و همسرداری حضرت زهرا (س) بهترین الگوی تحکیم خانواده است

اقدس‌سادات سیدی، کارشناس دینی حوزه خانواده در گفتگو با خبرنگار مهر ضمن تسلیت ایام فاطمیه و با اشاره به ابعاد شخصیتی حضرت زهرا (س) اظهار کرد: حضرت صدیقه طاهره (س) در بعد حسب و نسب از پدری چون رسول‌الله (ص) و مادری همچون حضرت خدیجه (س) برخوردار است که تمام هستی خود را وقف اسلام کرد.

این کارشناس دینی با اشاره به سیره تربیتی حضرت زهرا (س) و ضرورت الگوگیری مادران از آن افزود: با تأمل در حدیث کساء و شیوه تعامل حضرت صدیقه طاهره (س) با فرزندان، به‌خوبی مشاهده می‌کنیم که ایشان چگونه فرزندان خود را با ادبیاتی سرشار از عاطفه و محبت همچون «نور چشمم» و «میوه دلم» خطاب قرار می‌دادند، آن‌ها را در آغوش می‌گرفتند و پیشانی‌شان را می‌بوسیدند.

وی ادامه داد: در آن دوران حضرت فاطمه (س) فرزندانشان، امام حسن و امام حسین (علیهماالسلام)، را به مسجد و پای منبر پیامبر اکرم (ص) می‌فرستادند تا از یک‌سو با محراب و منبر مأنوس شوند و از سوی دیگر، پس از بازگشت به خانه، کرسی و جلسه‌ای ترتیب می‌دادند تا فرزندان خطبه‌ها و آیات وحی‌شده را بازگو کنند. حضرت با حفظ عدالت میان فرزندان، با کمال احترام و به‌صورت کاملاً رسمی پای سخنان آنان می‌نشستند و به آنان شخصیت می‌دادند؛ رفتاری تربیتی که ارزش‌گذاری به اعمال نیک را در ناخودآگاه کودک و نوجوان نهادینه می‌سازد.

سیدی در ادامه به سیره همسرداری حضرت فاطمه (س) اشاره کرد و افزود: بر اساس آموزه‌های دینی و آیه شریفه «الرِّجَالُ قَوَّامُونَ عَلَی النِّسَاءِ»، مردان تکیه‌گاه خانواده معرفی شده‌اند و حفظ این جایگاه نیازمند توجه دقیق زن به ساختار وجودی و روان‌شناختی مرد است. تحقیر کردن، مقایسه نابجا و شکستن اقتدار مرد، از مواردی است که موجب خرد شدن شخصیت و ایجاد آسیب‌های جدی در زندگی زناشویی می‌شود.

این کارشناس دینی تصریح کرد: حضرت زهرا (س) هرگز اجازه نمی‌دادند عرق شرم بر پیشانی امیرالمؤمنین (ع) بنشیند و در سختی‌ها و کمبودهای معیشتی با همراهی کامل، مانع از احساس شرمندگی در وجود همسرشان می‌شدند.

وی گوش شنوای همسر بودن و فراهم کردن بستری امن برای گفتگو را از دیگر ویژگی‌های برجسته رفتاری حضرت زهرا (س) دانست و تأکید کرد: آن حضرت در خانه سنگ صبور و مأمن آرامش حضرت علی (ع) بودند؛ به‌گونه‌ای که امیرالمؤمنین (ع) تمام رنج‌ها و نامهربانی‌های بیرون از منزل را با ایشان در میان می‌گذاشتند و فقدان چنین همراه و همدمی بود که سبب شد پس از شهادت حضرت فاطمه (س)، امیرالمؤمنین (ع) دردهای خود را با چاه بازگو کنند.

سیدی خاطرنشان کرد: جامعه امروز بیش از هر زمان دیگری نیازمند تمسک به سبک زندگی فاطمی و علوی است و الگوگیری از این سیره نورانی می‌تواند ضامن سلامت روانی، تحکیم بنیان خانواده و تربیت صحیح نسل آینده باشد.

حضرت زهرا(س) الگوی جهاد تبیین و دفاع از ولایت است

حجت‌الاسلام سید شهاب غفوریان، مدیر اداره تبلیغات اسلامی خراسان رضوی در گفتگو با خبرنگار مهر با اشاره به سیره فاطمی، حضرت زهرا(س) را برجسته‌ترین الگوی جهاد تبیین و خونخواهی حق در تاریخ اسلام خواند و اظهار کرد: بررسی سیره آن حضرت نشان می‌دهد که ایشان در فاصله کوتاهی پس از رحلت پیامبر اکرم(ص)، با روشنگری و تبیین حقایق، در برابر انحرافی بزرگ در مسیر هدایت جامعه اسلامی ایستادند و تا پای جان از ولایت و امامت امیرالمؤمنین علی(ع) دفاع کردند.

این کارشناس دینی و مدیر تبلیغات اسلامی بینالود خطبه فدکیه و خطبه خطاب به زنان مهاجر و انصار را از مهم‌ترین جلوه‌های جهاد تبیین حضرت زهرا(س) برشمرد و افزود: همان‌گونه که در بیانات رهبر انقلاب نیز تأکید شده است، این دو خطابه نمونه‌های برجسته جهاد تبیین در دوران کوتاه پس از رحلت پیامبر(ص) هستند و حضرت با این روشنگری‌ها اجازه ندادند حقیقت ولایت در غبار تحریف و فراموشی قرار گیرد.

وی خطبه فدکیه را منشوری معرفتی و سیاسی برای دفاع از نظام امامت و امت دانست و گفت: حضرت زهرا(س) می‌فرمایند: «جَعَلَ اللهُ طَاعَتَنَا نِظَاماً لِلْمِلَّةِ وَإِمَامَتَنَا أَمَاناً مِنَ الْفُرْقَةِ»؛ یعنی خداوند اطاعت از ما را مایه انتظام جامعه و امامت ما را عامل مصونیت از تفرقه قرار داده است. این بیان نشان می‌دهد که امامت و امت دو رکن اساسی سعادت جامعه هستند و تحقق آرمان‌های الهی بدون همراهی مردم امکان‌پذیر نیست.

غفوریان با اشاره به مظلومیت امیرالمؤمنین(ع) پس از رحلت پیامبر اکرم(ص) بیان کرد: حضرت زهرا(س) در شرایطی که بخش مهمی از جامعه دچار بی‌وفایی شده بود، با وجود مظلومیت، از موضع حق عقب‌نشینی نکردند و قیام ایشان نخستین حرکت بزرگ برای دفاع از ولایت پس از رحلت پیامبر(ص) بود. امروز نیز یکی از وظایف مهم ما در ایام فاطمیه، تبیین حقیقت مظلومیت اهل‌بیت(ع)، دفاع از حق و زنده نگه داشتن فرهنگ خونخواهی مظلومان است؛ خونخواهی در فرهنگ اسلامی یعنی مطالبه عدالت و ایستادگی در برابر ظلم و جنایت، تا ظالمان نتوانند با تحریف واقعیت‌ها از پاسخگویی فرار کنند.

مدیر اداره تبلیغات اسلامی خراسان رضوی با یادآوری سخنرانی امام خمینی(ره) در سال ۱۳۵۰ در نجف اشرف که مصیبت غصب ولایت را از شهادت سیدالشهدا(ع) بزرگ‌تر دانسته بودند، خاطرنشان کرد: سیره حضرت زهرا(س) به ما می‌آموزد که عافیت‌طلبی و بی‌تفاوتی جامعه می‌تواند زمینه‌ساز تنهایی امام شود؛ لذا مردم باید با شناخت جایگاه ولایت، در زمان مناسب در صحنه حضور داشته باشند.

وی حضور پرشور ملت ایران در میدان‌ها و اجتماعات را جلوه‌ای از همبستگی ملی، مسئولیت‌پذیری اجتماعی و دفاع از امنیت کشور دانست و گفت: مردم ایران با این حضور اعلام می‌کنند که در کنار مدافعان امنیت و در حمایت از رهبری عزیز، امام سیدمجتبی حسینی خامنه‌ای، متحد و استوار ایستاده‌اند و ایام فاطمیه فرصتی ارزشمند برای بازخوانی خطبه فدکیه و تبیین فلسفه دفاع از ولایت است.