تماشا کنید: بمب اتم حق مسلم‌ ماست؟

پایگاه خبری تحلیلی انتخاب (Entekhab.ir) :

سرویس سیاسی «انتخاب»: زبان سرخ سر سبز می‌دهد بر باد. کلامی نغز از اخلاق فردی و اجتماعی در ادبیات غنی ایرانی در که البته بی‌ارتباط با ناخودآگاه جمعی ایرانیان از تاریخ پر از هجمه بیگانگان نیست. از آخرین نمونه‌های تلخ آن فاجعه قحطی دهه 20 در ماجرای اشغال نظامی ایران به دست متفقین در جریان جنگ جهانی دوم که با وجود اعلام بی‌طرفی ایران رخ داد اما تاریخ‌نگاران زیادی تمایلات رضاشاه پهلوی و اصطلاحاً فالوده خوردن‌های سیاسیون وقت با آلمان هیتلری را از دلایلی می‌دانند که متفقین اعلام بی‌طرفی ایران را واقعی ندانستند و شد آنچه نباید.

نمونه‌های معاصرتری نیز قابل ذکر است که در سپهر سیاسی رقابت چپ و راست جمهوری اسلامی سالهاست مناقشه‌برانگیز بوده؛ از دروغ خواندن افسانه هلوکاست توسط احمدی نژاد تا نوشتن نام اسرائیل بر موشک در کوران جشن گرفتن برجام در دولت وقت. در همه این موارد نتیجه یکی بوده آش نخورده و دهن سوخته! در واقع آنچه در تکرار این رویدادها قابل نقد است جدال بر سر محاسبه نسبت هزینه و فایده نیست، که حتی با وجود شکست یک سیاست در منطق ریسک‌پذیری سیاست‌گذاری قابل دفاع می‌باشد، بلکه سخن از رفتاری است که به واسطه آن منافع ملی هزینه خامی و عبث بودن یک ایده و تصمیم را می‌پردازد بی‌آنکه قدمی از قدم برداشته باشد.

حال در شرایطی که با پایان یافتن انتخابات میاندوره‌ای کنگره آمریکا و بن بست تقریبی در مذاکرات، گرگ و میش جنگی جدید بر سر کشور سایه انداخته است و به گفته اغلب کارشناسان و تحلیلگران ژئوپلتیک دو ماه سرنوشت‌ساز پیش رو داریم، این روزها نیز شاهد بالا گرفتن هرروزه درخواست برای بازبینی در دکترین هسته‌ای و ساخت بمب اتم در هر گوشه و کنار هستیم بی‌آنکه گویندگان آن توضیحی ارائه دهند که صرف بیان این ایده چه دردی را دوا می‌کند و به چه کار اصل بازدارندگی می‌آید؟ اصل بازدارندگی به طور ساده و خلاصه یعنی دشمن در نظام محاسبات خود هزینه رفتار تهاجمی را چنان سنگین و دارای تبعات خسارت‌بار ببیند که از آن چشم‌پوشی کند. حال در شرایطی که به خوبی به یاد داریم که قبل از جنگ 40 روزه ادبیات بازنگری در دکترین هسته‌ای و در پیش گرفتن سیاست ابهام هسته‌ای به فضای غیررسمی سیاسی کشور تزریق شد اما نتوانست دشمن آمریکایی- صهیونیستی را از حمله سنگین‌تر از جنگ 12 روزه بازدارد، پرسشی که مطرح می‌شود این است که آیا بلندتر کردن سیگنال تمایل به برخورداری از سلاح هسته‌ای چگونه می‌تواند اثری متفاوت از قبل داشته باشد؟ و آیا این سیگنال ترامپ زخم خورده از شکست سیاسی انتخابات را ترغیب به اقدامی گسترده‌تر با ابعاد جنایت‌آمیزتر علیه زیرساخت‌ها نخواهد کرد؟

در جهانی که بازنمایی تهدید از یک پدیده در رسانه‌ها عملاً راه به سوی تهدید انگاری از آن پدیده می‌برد آیا در بوق و کرنا کردن تمایل به تغییر مسیر سیاست هسته‌ای و فتوای جدید رهبری درباره سلاح هسته‌ای و ... کار را برای تهدیدسازی از برنامه هسته‌ای ایران راحت‌تر نمی‌کند و به تجاوز احتمالی مجدد دشمن مشروعیت نمی‌دهد؟ ترامپ اکنون ضربه سختی از افکار عمومی آمریکا بویژه جنبش ماگا خورده، که او می‌خواست میراث سیاسی خود را از طریق آن بر حزب جمهوری خواه غالب کند، و مناقشه بر سر همراهی با سیاست‌های نتانیاهو به درون کابینه کشیده است.

در اسرائیل نیز اکثریت جناح مخالفان نتانیاهو جنگ‌افروزی او را نه ضرورتی غیرقابل اجتناب برای امنیت اسرائیل بلکه تقلایی از سمت او برای فرار از تبعات رسوایی امنیتی 7 اکتبر می‌دانند که موجب بدتر شدن تصویر افکار عمومی جهانی از صهیونیست‌ها شده است. در این شرایط آیا کوبیدن بر طبل سلاح هسته‌ای، پیش از رونمایی از آن، به یکدست شدن مجدد هیأت حاکمه آمریکا و نزدیک شدن مجدد ترامپ و نتانیاهو نمی‌شود؟

طرح چنین پرسش‌هایی هرگز به معنای ارزشگذاری کردن درباره برخورداری از سلاح هسته‌ای و یا رد توان بازدارندگی داشتن این امکان نظامی نیست بلکه مسئله این است که نزول گفتمان رسمی درباره دکترین هسته‌ای به یک شعار خیابانی، برای تهییج هواداران یا بالا بردن ریسک اقدام نظامی دشمن، نه تنها بازدارندگی ایجاد نخواهد کرد که حتی می‌تواند اثرات عکس داشته و زمینه تهدیدات را بیشتر کند. در واقع، بازدارندگی بیش از آنکه به صدای بلند نیاز داشته باشد، به اعتبار تهدید، توانمندی واقعی و مدیریت هوشمندانه ابهام وابسته است.

در این رابطه باید در نظر داشت که دشمن ممکن است طرح چنین شعارهایی بویژه در تریبون‌های نماز جمعه (با توجه به اهمیت این تریبون در سپهر سیاسی جمهوری اسلامی) و یا در صداوسیما و روزنامه‌ها را به عنوان نشانه‌های ریل‌گذاری سیاست رسمی برای آماده کردن اذهان عمومی بپندارد و موجب خطای شناختی در نظام محاسباتی دشمن شود.

نگاهی به تجربه تاریخی کشورهای برخوردار از سلاح هسته‌ای نشان می‌دهد که دستیابی به این ظرفیت راهبردی الزاماً با اعلام عمومی قصد ساخت بمب اتمی و تبدیل آن به یک مطالبه سیاسی و رسانه‌ای همراه نبوده است. برعکس، بسیاری از کشورها کوشیده‌اند ضمن پیشبرد تدریجی زیرساخت‌های فنی و علمی موردنیاز، اهداف نهایی خود را در ابهام نگه دارند و از تبدیل برنامه هسته‌ای به یک مناقشه سیاسی پرهزینه در سطح بین‌المللی جلوگیری کنند. در این میان، تجربه چین، هند، پاکستان و به‌ویژه رژیم صهیونیستی واجد نکات قابل تأملی است.

چین؛ عبور از وابستگی خارجی به بازدارندگی هسته‌ای در سکوت

چین پس از پایان جنگ کره و در شرایطی که مذاکرات صلح ژنو در سال ۱۹۵۴ به پایان رسیده بود، تصمیم به تدوین برنامه ملی تسلیحات هسته‌ای گرفت. این تصمیم در فضایی اتخاذ شد که پکن به‌خوبی از آسیب‌پذیری امنیتی خود در برابر قدرت‌های بزرگ، به‌ویژه آمریکا، آگاه بود.

همکاری هسته‌ای با اتحاد جماهیر شوروی در سال‌های نخست، نقش مهمی در پیشبرد این برنامه داشت. چین در سال ۱۹۵۱ توافقی محرمانه با مسکو امضا کرد که بر اساس آن، در ازای دریافت کمک‌های فنی و هسته‌ای، سنگ معدن اورانیوم در اختیار شوروی قرار می‌داد. در سال ۱۹۵۷ نیز مسکو با ارائه نمونه‌ای از بمب اتمی و اطلاعات فنی مربوط به آن به پکن موافقت کرد تا چین بتواند به‌طور مستقل به توسعه تسلیحات هسته‌ای بپردازد.

با وخامت روابط دو کشور در اواخر دهه ۱۹۵۰ و خروج مشاوران شوروی در سال ۱۹۶۰، همکاری هسته‌ای دو طرف عملاً متوقف شد؛ اما چین مسیر خود را ادامه داد و سرانجام در ۱۶ اکتبر ۱۹۶۴ نخستین آزمایش هسته‌ای خود را در منطقه لوپ نور انجام داد. این آزمایش با قدرت انفجاری حدود ۲۵ کیلوتن، چین را به پنجمین قدرت هسته‌ای جهان تبدیل کرد.

نکته قابل توجه در این تجربه، محدودیت اطلاعات آمریکا درباره ابعاد واقعی برنامه هسته‌ای چین است. سازمان اطلاعات مرکزی آمریکا در اواخر دهه ۱۹۵۰ و اوایل دهه ۱۹۶۰ تلاش‌هایی برای شناسایی تأسیسات غنی‌سازی اورانیوم لانژو انجام داده بود، اما توانمندی‌های چین در این حوزه را به‌درستی ارزیابی نکرده و حتی درباره ابعاد همکاری هسته‌ای پکن و مسکو نیز با عدم قطعیت مواجه بود.

هند و پاکستان؛ دو مسیر متفاوت برای عبور از آستانه هسته‌ای

تجربه هند و پاکستان نیز از منظر نسبت میان ضرورت‌های امنیتی، ملاحظات سیاسی و مدیریت حساسیت‌های بین‌المللی اهمیت دارد.

شکست هند در جنگ با چین در سال ۱۹۶۲ و سپس نخستین آزمایش هسته‌ای پکن در سال ۱۹۶۴، محاسبات امنیتی دهلی‌نو را به‌شدت تحت تأثیر قرار داد. هند به‌تدریج به این نتیجه رسید که برای حفظ موازنه راهبردی در برابر همسایه قدرتمند خود، باید ظرفیت‌های هسته‌ای‌اش را توسعه دهد.

با وجود فشارهای بین‌المللی و مخالفت‌های داخلی با گسترش سلاح‌های هسته‌ای، هند در ۱۸ مه ۱۹۷۴ نخستین آزمایش هسته‌ای خود را در صحرای پوخران با نام رمز «بودای خندان» انجام داد. دهلی‌نو این آزمایش را نه به‌عنوان آزمایش تسلیحات هسته‌ای، بلکه در قالب یک انفجار هسته‌ای صلح‌آمیز معرفی کرد؛ رویکردی که به هند اجازه می‌داد ضمن نمایش بخشی از توانمندی فنی خود، از اعلام صریح ورود به باشگاه کشورهای دارای سلاح هسته‌ای خودداری کند.

در سوی دیگر مرز، پاکستان این تحول را نه صرفاً یک پیشرفت علمی هند، بلکه تغییری بنیادین در موازنه قدرت منطقه‌ای تلقی کرد. پاکستان در دوره ذوالفقار علی بوتو که در واکنش به شکست نظامی و زخم‌های استقلال بنگلادش، که در آن زمان پاکستان شرقی نامیده می‌شد، با چالش‌های امنیتی جدی مواجه شده بود، دستیابی هند به توانمندی هسته‌ای را تهدیدی مستقیم علیه موجودیت و امنیت خود می‌دانست.

در حالی که تمام دنیا درگیر هیاهوی جنگ سرد و درگیری شوروی در افغانستان بود، پاکستان بی‌سروصدا برنامه هسته‌ای خود را با کمک چین توسعه ‌داد. در این مسیر فعالیت‌های عبدالقادر خان، دانشمند هسته‌ای پاکستانی، نقش مهمی ایفا کرد. خان که در زمینه فناوری غنی‌سازی اورانیوم تخصص داشت، به یکی از چهره‌های اصلی توسعه برنامه هسته‌ای پاکستان تبدیل شد. تأسیسات غنی‌سازی اورانیوم در کاهوتا نیز به مرکز اصلی پیشبرد این برنامه بدل شد. این شهر مترادف با پنهان‌کاری هسته‌ای شد. این شهر عمیق، سری و پنهان در زیر لایه‌های فریب بنا شده بود؛ نام دانشمندان ‌هسته‌ای‌ به شدت مخفی بود، محموله‌های اورانیوم کاملاً استتار می‌شدند و به شکلی شبح‌وار حمل می‌شدند.

پاکستان در شرایطی این مسیر را دنبال می‌کرد که آمریکا از طریق ابزارهای اطلاعاتی، به‌ویژه تصاویر ماهواره‌ای، تحولات برنامه هسته‌ای این کشور را زیر نظر داشت. اصلاحیه پرسلر در سال ۱۹۸۵ نیز فشارها بر اسلام‌آباد را افزایش داد و ارائه کمک‌های آمریکا را به تأیید عدم دستیابی پاکستان به سلاح هسته‌ای مشروط کرد. با وجود این فشارها، پاکستان ضمن انکار برخورداری از سلاح هسته‌ای، توسعه زیرساخت‌های فنی خود را ادامه داد.

سرانجام در ۲۸ مه ۱۹۹۸، پاکستان در منطقه چاگای در ایالت بلوچستان، پنج آزمایش هسته‌ای زیرزمینی انجام داد و دو روز بعد نیز یک آزمایش دیگر را به ثبت رساند. به این ترتیب، اسلام‌آباد به نخستین کشور مسلمان برخوردار از سلاح هسته‌ای تبدیل شد و موازنه راهبردی جنوب آسیا وارد مرحله‌ای تازه شد.

رژیم صهیونیستی؛ الگوی برجسته ابهام و پنهان‌کاری هسته‌ای

اما شاید نزدیک‌ترین و در عین حال آموزنده‌ترین نمونه برای بحث حاضر، تجربه رژیم صهیونیستی باشد؛ تجربه‌ای که اسناد تاریخی مربوط به دیمونا و بازرسی‌های آمریکا از این تأسیسات، بخشی از ابعاد آن را آشکار کرده است.

اسرائیل از همان ابتدا کوشید برنامه هسته‌ای خود را در پوشش یک پروژه علمی و غیرنظامی پیش ببرد. بن‌گوریون و دیگر مقام‌های ارشد این رژیم، در مواجهه با پرسش‌های واشنگتن، همواره بر ماهیت صلح‌آمیز دیمونا تأکید می‌کردند. حتی در جریان بازرسی‌های مکرر دانشمندان آمریکایی نیز اجازه دسترسی کامل به بخش‌های مختلف این مجموعه داده نشد و مقام‌های اسرائیلی با تبدیل بازرسی‌ها به بازدیدهای علمی و محدود، مانع از شکل‌گیری یک سازوکار نظارتی واقعی شدند.

آمریکا حتی در ژانویه ۱۹۶۵ نیز نتوانست از وجود کارخانه مخفی بازفرآوری پلوتونیوم در دیمونا مطلع شود؛ تأسیساتی که مهم‌ترین حلقه زنجیره تولید سلاح هسته‌ای اسرائیل محسوب می‌شد.

نکته مهم‌تر آنکه اسرائیل هیچ‌گاه برای پیشبرد این پروژه، نیازمند اعلام عمومی قصد خود برای ساخت بمب اتمی یا تبدیل این موضوع به یک شعار سیاسی و رسانه‌ای نشد. این رژیم ضمن حفظ ابهام درباره اهداف نهایی برنامه هسته‌ای، زیرساخت‌های فنی و علمی موردنیاز را توسعه داد و در نهایت به توانمندی تسلیحات هسته‌ای دست یافت؛ بدون آنکه رسماً برخورداری از چنین تسلیحاتی را تأیید کند.

این سیاست که بعدها به «ابهام هسته‌ای» شهرت یافت، به اسرائیل امکان داد هم از مزایای راهبردی برخورداری از توانمندی هسته‌ای بهره‌مند شود و هم از پذیرش رسمی مسئولیت‌ها و تبعات سیاسی و حقوقی اعلام آن اجتناب کند.

این تجربیات تاریخی یک نکته مهم را به بحث اصلی بازمی‌گرداند: میان برخورداری از ظرفیت راهبردی، اعلام عمومی اراده برای دستیابی به آن و تبدیل این اراده به گفتمان غالب سیاسی و رسانه‌ای تفاوت معناداری وجود دارد. چین، هند، پاکستان و به‌ویژه رژیم صهیونیستی، هر یک به شیوه‌ای متفاوت نشان داده‌اند که می‌توان مسیر دستیابی به توانمندی هسته‌ای را بدون تبدیل آن به یک کارزار پرهیاهوی تبلیغاتی طی کرد.