تهران، در چشم رمان‌نویس تهران

عصر ایران؛ مسعود پیوسته - در خنکای عصر جمعه هشتم آبان ماه ۱۴۰۵ فضای باز ودل‌برانه و پرگنجایش کتاب‌سرای راوی در خیابان عباس کیارستمی پذیرای حدود ۱۰۰ میهمان بود که از راه‌های دور و نزدیک آمده بودند تا از نزدیک، در رویدادی خاطره انگیز مشارکت کنند/

نشستی که سوژهٔ مجلس آن، یکی از سرآمدان ادبیات داستانی معاصر ایران- امیرحسن چهلتن- بود.

چهره‌های شاخص فرهنگی و ادبی هم حاضر بودند. همچون سیدعلی صالحی (شاعر) که وقتی وارد شد لحظاتی بین او و چهلتن به دیده بوسی و احوال‌پرسی گذشت.

احمد غلامی- روزنامه‌نگار- نیز حضور داشت و فضای نشست را رصد می‌کرد.

یکی از سخن‌رانان عباس کاظمی- جامعه شناس- بود که رمان های چهلتن را از منظر جامعه‌شناسی بررسید.

صدرا محقق- روزنامه نگار حوزه شهری- که اجرا و مدیریت برنامه را بر عهده داشت از از سوژه نشست و کیستی او گفت و این که او به اتفاق روزبه پناه‌پور و با همکاری خودِ نویسنده، یک سال و نیم است درحال ساخت یک مستند از زندگی اویند.

امیرحسن چهلتن نشانی از سن هفتادسالگی نداشت و بیشتر «پنجاه ساله» می‌نمود و طراوت کلام او هم بر این تصویر و تصور صحه می‌گذاشت.

چهلتن از حاضران قدردانی کرد خاصه از میهمانانی که از تبریز آمده بودند.

وی از پیامد نشر رمان «تهران، شهر بی آسمان» گفت که در سال ۱۳۸۰ منتشر شد و اینکه در رسانه ها و مطبوعات، نوشتند: نویسنده «راوی شهر تهران» است یا گفتند رمان شهری با یک روی‌کرد جدید متولد شده و نظراتی از این دست.

او ادامه داد: «وقتی که سه گانهٔ تهران منتشر شد، یعنی بعد از آن رمان های «تهران، آخرالزمان» و «تهران، خیابان انقلاب» -که نمی توانست در ایران به فارسی منتشر شود و به زبان های دیگر در خارج از کشور منتشر شد- حتی گفته شد همان «نویسنده تهران» است و من گاه خود از دوستانم در ایران می پرسیدم چرا من نویسنده تهران ام؟!

در پاسخ اشاره می کردند به بعضی موضوعات در رمان تهران، شهر بی آسمان و سکانس ها و رویدادهایی که در خیابان اتفاق می افتاد و شکل های کارناوالیستیک داشت.

می دیدند بیشتر به اینها اشاره می کنم ولی واقعیت این است که خودم از همان اولین رمانی که از من منتشر شد، رمان تالار آینه (البته دومی بود، چون رمان روضه قاسمم بیست سال طول کشید تا منتشر شود) به مردم در خیابان پرداخته‌ام.

در همان رمان «تالار آینه» که در سال ۱۳۶۹ منتشر شد، چند صحنه خیابانی دارم که یکی از آنها تظاهرات زنان است در عصر مشروطه در دور و بر مسجد حاج ابوالحسن چند روز مانده به امضای فرمان مشروطه بود. یا وقتی قرار است مجلس، بمباران شود صحنه هایی دارم که میرزا دارد از شهری که در ترس و سکوت است خانواده را می برد به یک جای امن.‌ چون احتمال می دهد به خانه‌اش حمله شود.

بنابراین دیدن بخش‌های مختلف شهر در رمان‌هایم به مثابه این شده که گویا خود تهران، یک شخصیت است و بی آن که خواسته باشم چنین کاری کنم این موضوع بوده و هست. به اصطلاح وضعیت تهران در رمان هایم هم در سرنوشت آدم ها تأثیر می‌گذارد و هم شهر مثل یک موجود زنده از اقدامات ساکنان خود متأثر می‌شود.

بنابراین من درک خیلی روشنی ندارم از موضوع. فکر می کنم هر رمانی باید این طوری نوشته شود و رمان نویس به مکان، صرفا به عنوان محل وقوع حوادث نگاه نکند بلکه شهر در رمانی که این روزها نوشته می شود، باید به «بازی» گرفته شود.‌ این از کجا آمده؟! خیلی نمی دانم. خودم دوره کودکی و نوجوانی ام را با تکه‌ای از شهر گذراندم و خیلی آغشته بوده ذهن من.

تکه هایی که فرض کنید از غیاثی و آب‌منگل و کوچه آبشار و دروازه دولاب و می‌آید تا خیابان دلگشا و سه راه شکوفه آبسردار، مجلس، شاه آباد و لاله‌زار.‌ اصلا پدرم بچه شاه‌آباد (‌جمهوری کنونی) بود. خانه پدربزرگ پدری ام، کوچه باغ سپهسالار توی شاه‌آباد بود. عموی من حتی تا ۹۰سالگی می‌آمد از قصابی‌های شاه آباد گوشت می‌خرید.

یعنی محله در خاطرات ذهنی من، برایم پراهمیت بوده. در دوره های کودکی و نوجوانی که با اتوبوس می‌رفتم مدرسه، به قدری این اتوبوس ها آهسته حرکت می کردند که من در مسیر چند کیلومتری تمام مغازه ها را به خاطر می سپردم. اینها همواره با من بوده و بعدها بروزات آنها در رمان هایم دیده می شوند و فکر می کنم این طبیعی است.

من این گونه به شهر نگاه می کنم و حالا متوجه شده‌ام از منظر جامعه شناسی یا فلسفه هم این موضوع می تواند جالب و مورد مطالعه باشد.

سخن‌ران بعدی این رویداد- گلی امامی- مترجم و دوست دیرین امیرحسن چهلتن بود که درباره او و دوستی شان و کارهای چهلتن گفت.

امامی گفت: «از دهه ۶۰ خواننده کتاب‌های چهلتن بودم. وقتی که خیلی از حاضران هنوز به دنیا نیامده بودند و دوستی‌یی که با خانواده ی چهلتن داشتم و همیشه برایم عزیز بود. هم برای من و هم برای همسر نازنینم که علاقه خاصی به او داشت.

او آنگاه به جزئیات و ظرایف آثار امیرحسن چهلتن پرداخت و به توجه او به زنانگی را در رمان هایش ستود.

گلی امامی سپس به گزیده خوانی از متن یک رمان چهلتن (رمان مهرگیاه) پرداخت که حوادث آن در دهه ۲۰ خورشیدی رخ می داد و به خاطر اهمیت آن برای حاضرین خواند: «... شمس الضحی، دست به نشیمنِ دامنش را کشید و نشست...» به نظرم هیچ زنی که در باره زنان کتاب نوشته، یک همچین ظرافتی را دقت نکرده است.

در جای دیگر، گلی امامی، اشاره‌ای به کنسرت قمر کرد که چهلتن بدان پرداخته و به کیفیت ورود زن‌ها به این کنسرت.

امامی گفت: « چهلتن، تمام لوازم آرایشیآن دوره ی زنان را می شناخت و نحوه به کارگیری شان را‌ هم. یا زنان هنگام نشستن روی صندلی و برخاستن از آن، اغلب چه رفتاری دارند؟ یعنی موضوعی که ما زن ها چنین می کنیم اما ندیدم هیچ زن نویسنده‌ای به این موضوع اشاره کند و چهلتن، چه ظریف می‌بیند و می‌نویسد. یا ما تهرانی ها در شهر حضور داریم، ولی چهلتن، با ظرافت، چیزهایی را می‌بیند که ما شاید تاکنون توجهی به آن نداشته‌ایم.

چشم‌های چهلتن، همچون دوربین است. آنچنان که گلستان می‌گوید. تمام وضعیت و زوایای شهر را می‌بیند و سپس یافته‌هایش را می نویسد.

امامی در بخش پایانی سخنان خود درباب نگاه سیاسی چهلتن گفت: «مثلا در رمان تهران، شهر بی آسمان، از این بهتر نمی شد چهل سال اخیر را بیان کرد. حواس‌تان را به چیزهای جذابی جلب می کند تا کلا منفک تان کند ولی یک جمله در اول کتاب گفته که کلید تمام آن ماجراست وشاید یک بار دیگر در انتهای کتاب نیز بدان اشاره می کند. تاریخ اجتماعی یعنی همین. ما با یک نویسنده آگاه روبرو هستیم که به ظرافت‌ها و جزئیاتی که در زندگی فرد فرد شهروندان مؤثر است، توجه می‌کند. این را هم به عنوان مترجم بگویم که او از اصطلاحاتی استفاده می‌کند که به هیچ زبانی قابل ترجمه نیست.»

با این حال مستندی از مصاحبه‌های صدرا محقق با مترجمین اروپایی رمان‌های امیرحسن چهلتن پخش شد.

عباس کاظمی- جامعه شناس- آخرین سخنران بود و صدرا محقق از او پرسید: شما که سال‌ها در حوزه شهر و امر روزمره و مشخصا درباره «پرسه‌زنی» کار کرده‌اید، بازنمایی این تهران را در جهان داستانی چهلتن چگونه دیدید؟

او با اشاره به رمان تهران، خیابان انقلاب گفت: یک هفته است این رمان مرا درگیر کرده است. قبلا هم شنیده بودم تمرکز بحث بر تهران است ولی آنچه به ذهنم رسید، رابطه میان ساخت سیاسی و امر روزمره است. حداقل در سه چهار کتاب به لحظه وقوع انقلاب ۱۳۵۷ می‌پردازد واصلا انقلاب جایگاه خاصی در رمان‌های چهلتن دارد.

این کتاب‌ها همچنین از تغییر آدم ها می‌گوید. آدم‌هایی که پنج سال پیش، ده سال پیش مهربان بودند و امروز در شرایط متفاوتی قرار گرفته‌اند. تندی می کنند، حمله می کنند و یک رمان نویس، همه عناصر شهر و لایه‌های پنهان شهر را بیرون می‌کشد. بخش دیگر هم، قوه خیال نویسنده است و البته اگر در داستان، تخیل نباشد، هیچ معنایی ندارد .

در پایان بخشی از مستند هم به نمایش درآمد.