نان عشایر فارس قربانی تصمیم‌های پشت‌میزی

به گزارش خبرگزاری تسنیم از شیراز، جامعه عشایری استان فارس، متشکل از ایلات بزرگ قشقایی، خمسه و لر و هشت طایفه مستقل دیگر، با بیش از 27 هزار خانوار سازمان‌یافته، یکی از گسترده‌ترین جوامع عشایری کشور به شمار می‌رود؛ جمعیتی که علاوه بر نقش مؤثر در تولید گوشت و تأمین پروتئین مورد نیاز کشور، در حفاظت از مراتع، منابع طبیعی و زیست‌بوم‌های ارزشمند استان نیز سهم قابل‌توجهی دارد.

با وجود این جایگاه اقتصادی و اجتماعی، گزارش‌های مطرح‌شده در نشست خبری مدیران اتحادیه تعاونی‌های عشایری فارس از بروز مشکلاتی جدی در تأمین نیاز‌های اولیه این جامعه حکایت دارد؛ از محرومیت گسترده خانوار‌های عشایری از سهمیه آرد یارانه‌ای در پی اجرای سامانه سیما گرفته تا اختلال در توزیع سوخت و افزایش چندبرابری قیمت نهاده‌های دامی.

مسئولان تشکل‌های عشایری فارس معتقدند بخشی از این مشکلات ناشی از طراحی و اجرای سامانه‌های جدید بدون توجه کافی به ویژگی‌های زندگی کوچ‌نشینی و محدودیت‌های جغرافیایی و معیشتی عشایر است؛ موضوعی که به گفته آنان، ضرورت بازنگری فوری در شیوه شناسایی و ارائه خدمات به این جامعه را دوچندان کرده است.

محرومیت گسترده عشایر از آرد یارانه‌ای

مدیرعامل اتحادیه تعاونی‌های عشایری استان فارس در این نشست خبری با انتقاد از نحوه اجرای سامانه سیما در فرایند توزیع آرد یارانه‌ای، نسبت به محرومیت بخش قابل‌توجهی از خانوار‌های عشایری از دریافت سهمیه آرد هشدار داد.

فردوس قلی‌پور با تشریح ساختار خدمات‌رسانی به عشایر استان اظهار کرد: اتحادیه تعاونی‌های عشایری فارس از طریق 23 شرکت تعاونی و نزدیک به 100 فروشگاه، مسئولیت ارائه خدمات به عشایر استان را بر عهده دارد و بر اساس سوابق تجمیعی این مجموعه از زمان تأسیس تاکنون، حدود 40 هزار خانوار عشایری در شرکت‌های تعاونی دارای سابقه عضویت و سهام‌داری هستند.

سهمیه آرد26 هزار خانوار عشایری در خطر

وی افزود: در جریان بررسی‌های میدانی و پالایش اطلاعات ثبت‌شده در سامانه کوچ، تعداد 26 هزار و 781 خانوار به‌عنوان جمعیت مشمول دریافت خدمات و آرد یارانه‌ای شناسایی شدند.

به گفته قلی‌پور، این اطلاعات با همکاری معتمدان محلی، شرکت‌های تعاونی، سرگروه‌های عشایری و دستگاه‌های نظارتی ارزیابی شده و هدف از این بررسی‌ها، شناسایی خانوار‌های واقعی عشایری و تفکیک جمعیت کوچ‌رو، نیمه‌کوچ‌رو و سایر گروه‌ها بوده است.

وی ادامه داد: بر اساس آمار شناسایی‌شده، سهمیه آرد استان حدود یک‌هزار و 294 تن، معادل 32 هزار و 350 کیسه، تعیین شده بود.

مدیرعامل اتحادیه تعاونی‌های عشایری فارس با تأکید بر تفاوت ساختار زندگی عشایر با جمعیت شهرنشین و روستانشین گفت: بخشی از خانوار‌های عشایری استان در فصل ییلاق به استان‌هایی مانند کهگیلویه و بویراحمد، اصفهان و چهارمحال و بختیاری کوچ می‌کنند و برخی دیگر نیز در مناطق ییلاقی به فعالیت‌های کشاورزی و باغداری مشغول هستند.

توزیع آرد عشایر با نسخه شهرنشینی ممکن نیست

وی افزود: این خانوار‌ها ممکن است در روستا‌های قشلاقی سکونت داشته باشند، اما در مقاطع مشخصی از سال به مناطق ییلاقی منتقل شوند؛ بنابراین نمی‌توان وضعیت سکونت و نیاز‌های آنان را صرفاً بر اساس اطلاعات ثابت جغرافیایی ارزیابی کرد.

قلی‌پور با اشاره به اینکه سهمیه آرد نانوایی‌های شهری و روستایی بر اساس جمعیت ساکن هر منطقه از سوی اداره غله تعیین می‌شود، اظهار کرد: این سهمیه طبیعتاً پاسخگوی نیاز خانوار‌هایی نیست که در مراتع، ارتفاعات و مناطق دور از مراکز جمعیتی زندگی می‌کنند.

وی یادآور شد: در شیوه پیشین توزیع آرد، برای خانوار‌های نیمه‌ساکنی که در فصل ییلاق از مناطق قشلاقی خارج می‌شدند، ماهانه یک کیسه آرد اختصاص می‌یافت و پس از بازگشت این خانوارها، سهمیه مربوطه در اختیار خانوار‌های کوچ‌رو قرار می‌گرفت. این سازوکار با مشارکت تشکل‌های عشایری و بر اساس شناخت میدانی از شرایط زندگی و جابه‌جایی جمعیت اجرا می‌شد.

سامانه سیما؛ از شناسایی خانوار‌ها تا حذف سهمیه آرد

قلی‌پور در ادامه به مشکلات ایجادشده پس از راه‌اندازی سامانه سیما پرداخت و گفت: پس از اعلام اداره غله مبنی بر ضرورت ثبت اطلاعات عشایر واقعی در این سامانه، اتحادیه از ظرفیت شرکت‌های تعاونی، فروشگاه‌های عشایری، معتمدان، شورا‌ها و سرگروه‌های محلی برای اطلاع‌رسانی و هدایت خانوار‌ها استفاده کرد.

وی با اشاره به دشواری ثبت‌نام برخی خانوار‌ها در زمان کوچ و بازگشت از مناطق ییلاقی افزود: با وجود مشکلات دسترسی به سامانه و دریافت ن‌ام کاربری و رمز عبور، همکاری قابل‌توجهی از سوی عشایر و تشکل‌های مربوطه صورت گرفت و تا پایان مهرماه، بخش عمده خانوار‌ها اطلاعات خود را ثبت کردند.

مدیرعامل اتحادیه تعاونی‌های عشایری فارس تصریح کرد: مشکل اصلی زمانی نمایان شد که تعداد زیادی از خانوار‌هایی که مراحل ثبت اطلاعات را تکمیل کرده بودند، در نهایت واجد شرایط دریافت آرد شناخته نشدند.

به گفته وی، یکی از دلایل اصلی این وضعیت، نحوه محاسبه دریافت نان از نانوایی‌های شهری در سامانه سیماست؛ به‌گونه‌ای که مراجعه یک خانوار عشایری به شهر برای انجام امور اداری، پیگیری مسائل تحصیلی فرزندان یا خرید مایحتاج ضروری و دریافت نان از نانوایی شهری، می‌تواند به محرومیت آن خانوار از سهمیه آرد خام‌پزی عشایری منجر شود.

قلی‌پور برای تشریح این مشکل گفت: ممکن است خانواری در یک منطقه عشایری و در فاصله 35 کیلومتری نزدیک‌ترین شرکت تعاونی زندگی کند و در محل استقرار خود به فروشگاه یا نانوایی دسترسی نداشته باشد. چنین خانواری معمولاً ماهی یک‌بار برای خرید مایحتاج به شهر مراجعه می‌کند و اقلام مورد نیاز یک ماه را به محل زندگی خود می‌برد، اما اگر در همان مراجعه از نانوایی شهری نان تهیه کند، هنگام مراجعه برای دریافت آرد عشایری با پیام عدم تعلق سهمیه مواجه می‌شود.

وی این شیوه محاسبه را مغایر با واقعیت‌های زندگی عشایری دانست و افزود: چنین شرایطی موجب نارضایتی خانوار‌ها و بروز اختلاف میان عشایر و شرکت‌های تعاونی شده است؛ زیرا برخی خانوار‌ها تصور می‌کنند تعاونی‌هایی که با سرمایه خودشان شکل گرفته‌اند، از تحویل سهمیه آرد خودداری می‌کنند، در حالی که شرکت‌های تعاونی هیچ اختیاری در تعیین یا تغییر سهمیه ندارند و صرفاً بر اساس اطلاعات ثبت‌شده در سامانه عمل می‌کنند.

بیش از 80 درصد خانوار‌های مشمول با مشکل دریافت آرد مواجه‌اند

مدیرعامل اتحادیه تعاونی‌های عشایری فارس با اشاره به ابعاد مشکلات ایجادشده در توزیع آرد اظهار کرد: برآورد‌های اتحادیه نشان می‌دهد بیش از 80 درصد و در برخی موارد نزدیک به 90 درصد خانوار‌های عشایری مشمول، برای دریافت آرد با موانع جدی مواجه شده‌اند.

وی افزود: حتی پیش از اجرای سامانه جدید نیز سهمیه اختصاص‌یافته پاسخگوی نیاز تمام خانوار‌های شناسایی‌شده نبود و درخواست‌های متعددی برای جبران کمبود‌ها مطرح شده بود، اما با اجرای سامانه سیما، وضعیت پیچیده‌تر شده و تعداد زیادی از خانوار‌های واقعاً مشمول از دسترسی به سهمیه خود محروم مانده‌اند.

قلی‌پور با بیان اینکه این وضعیت فشار زیادی بر شرکت‌های تعاونی وارد کرده است، گفت: خانوار‌ها برای دریافت سهمیه به تعاونی‌ها مراجعه می‌کنند، اما این شرکت‌ها نه امکان تغییر وضعیت ثبت‌شده در سامانه را دارند و نه اختیار حل مشکلات مربوط به تعیین استحقاق دریافت آرد را.

وی با اشاره به پیگیری‌های انجام‌شده از طریق نمایندگان مجلس، استانداری فارس و سازمان امور عشایر ایران اظهار کرد: مکاتبات و رایزنی‌های متعددی برای رفع این مشکلات صورت گرفته، اما تاکنون نتیجه مؤثری حاصل نشده است.

ضرورت بازنگری در سامانه با مشارکت سازمان امور عشایر

قلی‌پور یکی دیگر از ایرادات اساسی طرح را نبود هماهنگی کافی با کارشناسان و مجموعه‌های تخصصی حوزه عشایر پیش از اجرای آن عنوان کرد و گفت: سازمان امور عشایر کشور بیش از نیم قرن در زمینه خدمت‌رسانی به این جامعه سابقه دارد و اطلاعات ارزشمندی درباره پراکندگی جمعیت، ساختار ایلات و طوایف و شیوه زندگی خانوار‌های عشایری در اختیار دارد.

وی افزود: اگر پیش از طراحی و اجرای سامانه سیما از ظرفیت کارشناسی و تجربیات این سازمان استفاده می‌شد، بسیاری از مشکلات کنونی قابل پیش‌بینی و پیشگیری بود.

مدیرعامل اتحادیه تعاونی‌های عشایری فارس تأکید کرد: عشایر در مناطق کوهستانی، دشت‌ها و نقاط دورافتاده زندگی می‌کنند و علاوه بر فعالیت‌های تولیدی، در حفاظت از مراتع و محیط طبیعی نیز نقش مؤثری دارند؛ بنابراین نمی‌توان ضوابط تأمین نیاز‌های این جامعه را بدون در نظر گرفتن تفاوت‌های ساختاری زندگی آنان، مشابه شهرنشینان و روستانشینان تدوین کرد.

وی با اشاره به اینکه مصرف آرد در خانوار‌های عشایری صرفاً به پخت نان محدود نمی‌شود، خاطرنشان کرد: بخشی از آرد برای تأمین خوراک طیور و سگ‌های نگهبان دام نیز استفاده می‌شود. دوری از فروشگاه‌ها و مراکز عرضه مواد غذایی باعث شده است عشایر بخشی از نیاز‌های خود، از جمله تأمین مرغ و تخم‌مرغ، را در محل زندگی برطرف کنند.

قلی‌پور خواستار بازنگری در شیوه اجرای سامانه سیما شد و گفت: وزارت کشور و اداره غله باید با همکاری سازمان امور عشایر ایران، سازوکار مشخصی برای اصلاح فرایند موجود در نظر بگیرند تا شرایط واقعی زندگی و جابه‌جایی خانوار‌های عشایری در تعیین استحقاق دریافت آرد لحاظ شود.

وی افزود: ضروری است امکان بررسی میدانی و اصلاح اطلاعات خانوار‌هایی که به دلیل دریافت نان از نانوایی‌های شهری از سهمیه عشایری محروم شده‌اند، فراهم شود. همچنین مسئولان اداره غله باید با حضور در مناطق عشایری، شرایط زندگی و محدودیت‌های دسترسی این خانوار‌ها را از نزدیک بررسی کنند.

اختلال در تأمین آرد و سوخت عشایر هنگام

مشکلات تأمین نیاز‌های اولیه عشایر تنها به سهمیه آرد محدود نمی‌شود. مدیرعامل شرکت تعاونی عشایری هنگام نیز در این نشست از اختلال جدی در روند تأمین سوخت و آرد خانوار‌های عشایری این منطقه خبر داد.

حسین شریفی با اشاره به مشکلات ایجادشده در فرایند تأمین سوخت اظهار کرد: طی یکی دو ماه گذشته، با وجود ثبت درخواست‌ها و دریافت تأییدیه‌های لازم، حواله‌های سوخت صادرشده برگشت می‌خورند و علت اعلام‌شده برای این موضوع، بارگذاری نشدن اطلاعات و آمار عشایر در سامانه مربوط به امور عشایری است.

وی با بیان اینکه شرکت تعاونی عشایری هنگام حدود 2 هزار و 500 خانوار عضو دارد، افزود: در سال‌های گذشته پس از ثبت درخواست و دریافت تأییدیه، خرید سوخت از طریق دستگاه پوز مربوطه انجام می‌شد و نفت مورد نیاز به مناطق عشایری انتقال می‌یافت تا میان خانوار‌ها توزیع شود.

شریفی ادامه داد: اکنون با وجود انجام مراحل ثبت درخواست، دریافت تأییدیه و حتی طی شدن فرایند خرید حواله، در نهایت حواله‌ها برگشت داده می‌شوند و ثبت نشدن آمار عشایر در سامانه امور عشایری، روند تأمین سوخت مورد نیاز خانوار‌ها را مختل کرده است.

وی همچنین از مشکلات تأمین نان خبر داد و گفت: عشایر برای تهیه نان به شهر‌ها و فروشگاه‌ها مراجعه می‌کنند، اما در برخی موارد حتی نانوایی‌ها نیز از فروش نان به آنان خودداری می‌کنند و صرفاً به دلیل عشایر بودن مراجعه‌کنندگان، از تحویل نان امتناع می‌شود.

مدیرعامل شرکت تعاونی عشایری هنگام با اشاره به مشکلات سامانه ثبت و تأمین آرد اظهار کرد: در گذشته با وارد کردن کد ملی هر فرد، اطلاعات مربوط به امکان خرید نان از نانوایی نمایش داده می‌شد، اما اکنون مراحل و گزینه‌های بیشتری به فرایند ثبت اطلاعات اضافه شده است.

وی افزود: در حال حاضر ثبت اطلاعات در سامانه املاک و اسکان، مشخصات مربوط به وضعیت روستایی و چندین الزام دیگر نیز به مراحل قبلی اضافه شده و نتیجه این تغییرات آن بوده که تنها اطلاعات تعداد محدودی از عشایر در سامانه نمایش داده می‌شود.

شریفی با بیان اینکه بر اساس برآورد این شرکت تعاونی، حدود 5 تا 6 درصد خانوار‌های عشایری امکان استفاده از سامانه برای خرید آرد را دارند، خواستار رسیدگی فوری مسئولان به مشکلات موجود شد.

جهش قیمت نهاده‌های دامی؛ فشار مضاعف بر تولید عشایری

افزایش هزینه‌های تولید و دشواری تأمین علوفه نیز از دیگر موضوعات مطرح‌شده در این نشست خبری بود.

مدیر بازرگانی اتحادیه عشایری استان فارس با اشاره به افزایش چشمگیر قیمت نهاده‌های دامی اظهار کرد: حذف ارز ترجیحی نهاده‌ها در سال 1404، قیمت هر کیلوگرم نهاده را از حدود 11 هزار تومان در مبادی ورودی کشور به محدوده 45 تا 50 هزار تومان رساند.

علی دارایی‌مفرد افزود: این افزایش قیمت، هزینه‌های سنگینی به دامداران عشایری تحمیل کرده و تأمین علوفه مورد نیاز دام‌ها را با دشواری مواجه ساخته است؛ در حالی که خانوار‌های عشایری با توجه به شرایط اقتصادی و شیوه زندگی خود، توان کافی برای خرید نهاده با قیمت‌های فعلی را ندارند.

وی با اشاره به جایگاه عشایر در تأمین پروتئین حیوانی کشور گفت: حمایت‌های دولتی از این جامعه باید متناسب با نقش آن در چرخه تولید باشد؛ زیرا افزایش هزینه نهاده‌ها در شرایطی که دامداران با فصل زایش و نگهداری دام‌های تازه متولدشده مواجه‌اند، می‌تواند روند تولید را تحت تأثیر قرار دهد.

دارایی‌مفرد توضیح داد: بره‌ها و دام‌های تازه متولدشده باید حدود چهار تا پنج ماه نگهداری و تغذیه شوند تا در ماه‌های فروردین و اردیبهشت امکان عرضه آنها به بازار فراهم شود. در این بازه زمانی، تأمین مستمر علوفه اهمیت زیادی دارد و هرگونه اختلال در دسترسی به خوراک دام می‌تواند خسارت‌های اقتصادی به دامداران وارد کند.

مدیر بازرگانی اتحادیه عشایری فارس پیشنهاد کرد دولت با استفاده از تجربه سال‌های گذشته و از طریق شرکت پشتیبانی امور دام، زمینه تأمین نهاده‌های دامی برای اتحادیه عشایری کشور را فراهم کند تا امکان توزیع مدت‌دار این نهاده‌ها میان خانوار‌های عشایری فراهم شود.

وی احیای این شیوه حمایتی را راهکاری برای استمرار فعالیت دامداران عشایری، حفظ ظرفیت تولید و تأمین پروتئین مورد نیاز کشور دانست.

اجرای سراسری سامانه بدون دوره آزمایشی

دارایی‌مفرد در بخش دیگری از سخنان خود به انتقاد از نحوه طراحی و اجرای سامانه جدید توزیع آرد پرداخت و گفت: در ابتدای مهرماه امسال، طی دو نشست با معاون اقتصادی وزارت کشور، مسئولان شرکت بازرگانی دولتی و مدیرکل غله استان فارس، مسائل و مشکلات مربوط به سامانه جدید توزیع آرد عشایری مطرح شد.

وی افزود: یکی از مهم‌ترین انتقاد‌های مطرح‌شده این بود که ساختار سامانه با در نظر گرفتن شرایط زندگی شهرنشینان و روستانشینان طراحی شده و ویژگی‌های خاص جامعه عشایری در آن مورد توجه کافی قرار نگرفته است.

مدیر بازرگانی اتحادیه عشایری فارس ادامه داد: در همان جلسات پیشنهاد کردیم پیش از اجرای سراسری، دست‌کم یک دوره سه‌ماهه برای شناسایی و رفع ایرادات سامانه اختصاص یابد و ابتدا طرح به شکل آزمایشی در یک شهرستان یا استان اجرا شود؛ با این حال، این پیشنهاد مورد پذیرش قرار نگرفت و سامانه بدون برطرف شدن مشکلات اولیه در سطح کشور اجرایی شد.

وی کندی عملکرد سامانه، قطعی و وصل شدن مکرر، اضافه شدن الزامات جدید از جمله احراز سکونت در روستا‌های عشایری و دشواری بارگذاری اطلاعات را از دیگر مشکلات موجود عنوان کرد.

دارایی‌مفرد با اشاره به محدودیت‌های بخشی از جمعیت عشایری در استفاده از فناوری‌های الکترونیکی گفت: بسیاری از عشایر واقعی، به‌خصوص سالمندان، نه امکانات لازم و نه مهارت کافی برای استفاده از سامانه‌های الکترونیکی را دارند؛ بنابراین اجرای چنین فرایندی بدون پیش‌بینی راهکار‌های جایگزین، این گروه از جمعیت عشایری را با مشکلات بیشتری مواجه کرده است.

وی بر ضرورت اصلاح سامانه و بازنگری در معیار‌های شناسایی خانوار‌های مشمول تأکید کرد و گفت: اداره‌کل امور عشایر می‌تواند با تهیه فهرست خانوار‌های واقعی و نیازمند و ارسال رسمی آن به وزارت کشور و سازمان غله، زمینه استمرار دریافت سهمیه آرد این افراد را فراهم سازد.

ضرورت تصمیم‌گیری متناسب با واقعیت‌های زندگی عشایری

مجموع اظهارات مدیران اتحادیه و شرکت‌های تعاونی عشایری فارس در این نشست خبری نشان می‌دهد مشکلات جامعه عشایری استان تنها به یک سامانه یا یک قلم کالای اساسی محدود نیست؛ بلکه مجموعه‌ای از چالش‌های مرتبط با تأمین آرد، سوخت و نهاده‌های دامی، شرایط معیشتی و استمرار فعالیت‌های تولیدی این جامعه را تحت تأثیر قرار داده است.

از یک سو، خانوار‌هایی که در مناطق دورافتاده و مسیر‌های کوچ زندگی می‌کنند، به دلیل مراجعه مقطعی به نانوایی‌های شهری یا ناتوانی در تکمیل اطلاعات سامانه‌ای، با خطر حذف از فهرست دریافت‌کنندگان آرد مواجه شده‌اند و از سوی دیگر، افزایش هزینه نهاده‌های دامی و اختلال در تأمین سوخت، فشار اقتصادی مضاعفی بر تولیدکنندگان عشایری وارد کرده است.

در چنین شرایطی، مطالبه اصلی تشکل‌های عشایری فارس، حذف سامانه‌های نظارتی و اطلاعاتی نیست، بلکه اصلاح سازوکار‌های اجرایی و تطبیق معیار‌های شناسایی با واقعیت‌های زندگی کوچ‌نشینی است؛ به‌گونه‌ای که فناوری و سامانه‌های الکترونیکی به ابزاری برای تسهیل خدمات‌رسانی تبدیل شوند، نه عاملی برای محرومیت خانوار‌های واقعی از حقوق و حمایت‌های قانونی خود.

اکنون انتظار می‌رود وزارت کشور، شرکت بازرگانی دولتی، اداره‌کل غله و سازمان امور عشایر ایران با بررسی میدانی مشکلات مطرح‌شده و بهره‌گیری از ظرفیت کارشناسی تشکل‌های عشایری، برای اصلاح فرایند توزیع آرد، رفع موانع تأمین سوخت و حمایت از دامداران تصمیم‌گیری کنند.

جامعه‌ای که در دشوارترین شرایط جغرافیایی به تولید مشغول است و بخش مهمی از امنیت غذایی کشور را بر دوش می‌کشد، نباید برای دسترسی به ابتدایی‌ترین نیاز‌های معیشتی خود با موانعی مواجه شود که ناشی از ناهماهنگی سامانه‌ها و بی‌توجهی به اقتضائات زندگی عشایری است.