چین در امنیت منطقه چه نقشی خواهد داشت؟

عصر ایران - مصاحبه اخیر محمدباقر قالیباف با شبکه الجزیره نشان داد که رابطه راهبردی ایران و چین می‌تواند از سطح همکاری‌های دوجانبه، به طراحی یک نظم امنیتی نوین در سطح منطقه ارتقا یابد. این گفت‌وگو یکی از ابعاد مهم سیاست خارجی کشور را برجسته کرد؛ جایی که قالیباف به‌عنوان نماینده ویژه جمهوری اسلامی در امور چین، مسئولیت مستقیم این پرونده راهبردی را بر عهده دارد و تأکید می‌کند که تهران از نقش‌آفرینی پکن در راستای ثبات و توسعه استقبال می‌کند.

این نگاه، موضوع چین را از سطح محدود اقتصادی و فروش نفت فراتر می‌برد و پرسش بزرگ‌تری را مطرح می‌سازد: پکن چه نقشی در معماری امنیتی جدید خلیج فارس و غرب آسیا ایفا خواهد کرد؟

۱. چین؛ شریک توسعه، نه جانشین امنیتی

نقش‌آفرینی چین در امنیت منطقه نباید به‌معنای جایگزینی این کشور با ایالات متحده تفسیر شود. قرار نیست پایگاه‌ها و ناوهای آمریکایی خارج شوند و چین همان الگوی مداخله‌گرانه را با پرچمی دیگر ادامه دهد. مزیت بنیادین چین دقیقاً در ارائه الگویی متفاوت است؛ الگویی که بر پایه دیپلماسی، همکاری اقتصادی، احترام به حاکمیت ملی و پیوند میان امنیت و توسعه بنا شده است. طرح چهاربندی رئیس‌جمهور چین برای ثبات منطقه و تجربه موفق میانجی‌گری میان ایران و عربستان، نشان می‌دهد که تهران و پکن ظرفیت تکرار چنین الگوهایی را برای ایجاد ثبات پایدار دارند.

۲. چرایی ظرفیت‌پذیری پکن در مهندسی امنیت

چین برخلاف آمریکا، با تمامی بازیگران کلیدی منطقه روابطی فعال و متوازن دارد. این کشور هم‌زمان شریک راهبردی ایران است و روابط گسترده‌ای با عربستان، امارات، قطر و دیگر کشورهای حوزه خلیج فارس دارد. از سوی دیگر، امنیت خطوط انتقال انرژی و تنگه هرمز برای اقتصاد چین حیاتی است؛ بنابراین کاهش تنش در منطقه برای پکن نه یک موضع تشریفاتی، بلکه بخشی از منافع ملی و امنیتی است. برخلاف قدرت‌های غربی، چین نفعی در گسترش درگیری ندارد و این موقعیت بی‌طرفانه به پکن امکان می‌دهد تا میان بازیگرانی میانجیگری کند که در چارچوب‌های سنتی غربی حاضر به گفتگو نیستند.

۳. حوزه‌های مشخص مداخله و ابتکار عمل چین

پکن در چند محور مشخص می‌تواند به ارتقای امنیت منطقه کمک کند:

نخست، تسهیل سازوکارهای گفتگو میان کشورهای منطقه بدون تحمیل اراده سیاسی.

دوم، گره زدن امنیت به منافع اقتصادی مشترک؛ امری که هزینه بازگشت به درگیری را به‌شدت افزایش می‌دهد.

سوم، کمک به طراحی ترتیبات بومی برای امنیت تنگه هرمز با محوریت کشورهای ساحلی.

چهارم، حمایت از دیپلماسی برای کاهش تنش میان تهران و واشنگتن و تسهیل اجرای توافق‌ها.

۴. مسئولیت راهبردی نماینده ویژه ایران

مسئولیت جدید قالیباف در حوزه روابط با چین، عنوانی تشریفاتی نیست، بلکه ابزاری کارآمد برای هم‌افزایی میان دیپلماسی، امنیت ملی و ظرفیت‌های قانون‌گذاری کشور است. یکی از گام‌های عملی در این مسیر، ایجاد سازوکار دائمی سه‌جانبه میان ایران، چین و عربستان برای مدیریت تنش‌های منطقه‌ای است.

در مراحل بعدی، دیگر بازیگران منطقه‌ای نیز می‌توانند به این چارچوب بپیوندند تا چین در جایگاه تسهیل‌گر و کشورهای منطقه در جایگاه تصمیم‌گیرندگان اصلی قرار گیرند.

۵. چشم‌انداز پیش ‌رو و فرصت تاریخی

البته نباید دچار رویکردی اغراق‌آمیز شد؛ پکن همواره با احتیاط عمل می‌کند و از تعهدات پرهزینه نظامی پرهیز دارد. این رویکرد محتاطانه، هم‌زمان نقطه ضعف و مزیت چین محسوب می‌شود. پکن نمی‌تواند به‌تنهایی امنیت منطقه را تضمین کند، اما می‌تواند بازیگران را به سوی توافق‌های عدم‌تجاوز هدایت کند.

نقش واقعی چین زمانی محقق می‌شود که بیانیه‌های سیاسی به سازوکارهای اجرایی نظیر رزمایش‌های مشترک دریایی و مدیریت بحران تبدیل شوند. مصاحبه قالیباف گواهی بر آمادگی ایران برای تبدیل این ایده به یک دستور کار اجرایی است؛ روندی که در نهایت، نظمی بومی و متکی بر اراده کشورهای منطقه را رقم خواهد زد.