گنجینه گچبری ایلخانی درحال فرسایش؛هفتشویه در انتظار ۲۸میلیارد اعتبار
اصفهان- مرمت کامل مسجد جامع هفتشویه با محراب ارزشمند ایلخانی و بقایای معماری چند دوره تاریخی، به اعتباری حدود ۲۸ میلیارد تومان نیاز دارد؛ بنایی که سالها با تخریب تدریجی مواجه بوده است.

خبرگزاری مهر، گروه استانها - کوروش دیباج: در حاشیه شرقی اصفهان، میان زمینهای کشاورزی و دور از هیاهوی شهر، بقایای مسجدی ایستاده است که روزگاری نهفقط محل عبادت، بلکه نشانهای از اعتبار و رونق یکی از آبادیهای مهم پیرامون اصفهان بوده است؛ بنایی که ریشههای شکلگیری آن به اواخر قرن پنجم هجری میرسد و بخشهایی از معماری چند دوره تاریخی را در خود حفظ کرده است.
مسجد جامع هفتشویه امروز بیش از آنکه تصویری از شکوه معماری سلجوقی و تحولات دورههای بعد را پیش چشم بگذارد، روایتگر فرسایش تدریجی یک میراث ارزشمند است؛ گنبدی که دیگر اثری از آن باقی نمانده، شبستانها و دالانهایی که سقفهایشان فروریخته، ایوانهایی که تنها بخشهایی از پایههایشان پابرجاست و محرابی گچبریشده با ارتفاعی نزدیک به ۹ متر که در میان بقایای بنا، همچنان ارزش هنری و تاریخی خود را به رخ میکشد.
با وجود ثبت ملی این مسجد از دهه ۱۳۴۰، سرنوشت آن همچنان با یک پرسش اساسی گره خورده است: چه نهادی باید مسئولیت حفاظت از بنایی را برعهده بگیرد که ارزش تاریخی و معماری آن محل تردید نیست، اما در عمل از داشتن یک متولی مشخص محروم مانده است؟
مسجدی که در اسناد هفت قرن پیش، نشانی از اعتبار اصفهان بود
محسن افشار، معمار و مرمتگر بناهای تاریخی، در گفتگو با خبرنگار مهر با اشاره به پیشینه تاریخی هفتشویه اظهار کرد: نام این روستا در متون تاریخی حدود ۷۰۰ تا ۸۰۰ سال گذشته دیده میشود و حمدالله مستوفی در کتاب نزهةالقلوب، هنگام معرفی نواحی ولایت اصفهان، از ناحیهای با ۴۰ قریه یاد میکند که هفتشویه از روستاهای معظم آن به شمار میرفته است.
وی افزود: امروز از آن وسعت و اعتبار تاریخی نشانه چندانی در سیمای روستا باقی نمانده، اما مسجد جامع هفتشویه همچنان یادگاری از اهمیت این آبادی در روزگاران گذشته است؛ بنایی آجری و خشتی که در میان اراضی کشاورزی قرار گرفته و بخشهایی از مجموعه معماری آن تا امروز دوام آورده است.
این مرمتگر با بیان اینکه در کالبد کنونی مسجد میتوان نشانههایی از پنج دوره تاریخی معماری را مشاهده کرد، ادامه داد: این بنا در دورههای مختلف مرمت و بازسازی شده و هر مداخله نیز متناسب با ویژگیهای معماری زمان خود، تغییراتی در ساختار آن به وجود آورده است. بنابراین مسجدی که امروز مشاهده میکنیم، از نظر نقشه و سازمان فضایی با بنای اولیه دوره سلجوقی تفاوتهایی اساسی دارد.
وی توضیح داد: مسجد اولیه با دالانهایی در دو جبهه شرقی و غربی شکل گرفته بود که بر اساس الگوی معماری آن دوره، ساختاری متقارن داشتند. با این حال، در جریان تحولات بعدی و بهویژه تغییر کاربری اراضی پیرامونی و ایجاد مسیرهای دسترسی، بخشی از این سازمان فضایی از بین رفت. دالان شرقی مسجد نیز در ادامه تغییرات به مسیر دسترسی به روستای واران تبدیل شد و تقارن اولیه بنا از میان رفت.
این معمار و مرمتگر با اشاره به بقایای معماری در جبهه شمالی مسجد گفت: در این قسمت، آثار ایوانی بزرگ با دو پایه آجری باقی مانده که از معدود بخشهای نسبتاً پابرجای بنا محسوب میشوند. ابعاد و فاصله این پایهها نشان میدهد که ایوان از ارتفاع قابل توجهی برخوردار بوده است. در دو سوی آن نیز بقایای دالانهایی دیده میشود که بخش عمده ساختار و پوشش آنها فروریخته است.
افشار افزود: مسجد در گذشته از ساختاری دوطبقه برخوردار بوده و دسترسی به طبقه بالاتر از طریق دو راهپله، یکی در ایوان شمالی و دیگری در مجاورت گنبدخانه، انجام میشده است. آثار محدودی از این دسترسیها همچنان در بنا قابل مشاهده است.
وی با اشاره به وضعیت جبهه غربی و جنوبی مسجد تصریح کرد: در بخش غربی، بقایای دالانی باقی مانده که سقف آن بهطور کامل از بین رفته است. در جبهه جنوبی نیز بخشهایی از ایوان، دالانها و فضای گنبدخانه دیده میشود؛ هرچند خود گنبد بهطور کامل تخریب شده و تنها فضای زیرین آن قابل تشخیص است.
این مرمتگر با تأکید بر اینکه ساختارهای باقیمانده مسجد در برابر عوامل محیطی آسیبپذیر هستند، خاطرنشان کرد: آنچه امروز از جرزها، دیوارها و پایههای بنا باقی مانده، بدون حفاظت و رسیدگی مستمر در معرض بارندگی و فرسایش قرار دارد و اگر اقدام مؤثری صورت نگیرد، حتی همین بقایای موجود نیز ممکن است از دست برود.
محراب ۹ متری مسجد؛ گنجینهای گچبریشده بدون حفاظ مؤثر
افشار با اشاره به یکی از مهمترین ویژگیهای معماری مسجد جامع هفتشویه، محراب گچبریشده آن را از شاخصترین عناصر هنری این مجموعه دانست و اظهار کرد: این محراب متعلق به دوره ایلخانی است و با ارتفاعی نزدیک به ۹ متر، از نمونههای بسیار ارزشمند محرابهای گچبری ایران به شمار میرود.
وی افزود: ساختار محراب شامل دو طاقنمای تزئینی، گچبریهای برجسته و کتیبههایی با آرایههای گیاهی و خطوط اسلامی است. در حاشیه آن نیز کتیبهای با خط ثلث و عبارت آیتالکرسی دیده میشود که در فواصل میان حروف، تزئینات ظریف گیاهی و برگهای کوچک گچبری شدهاند.
وی با ابراز نگرانی از وضعیت حفاظتی محراب گفت: چنین اثری با این میزان از ظرافت و ارزش تاریخی، حتی از یک پوشش حفاظتی مناسب نیز برخوردار نیست و در معرض عوامل جوی قرار دارد. محراب مسجد هفتشویه صرفاً بخشی از یک بنای تاریخی نیست، بلکه سندی از توانایی هنرمندان در گچبری و تزئینات معماری دوره ایلخانی است.
این مرمتگر با اشاره به آسیبهای تاریخی واردشده به مسجد خاطرنشان کرد: در دوره ایلخانی، حدود دو قرن پس از شکلگیری بنای اولیه، بخشهایی از مسجد که آسیب دیده بود بازسازی شد؛ اما این مداخلات با تغییراتی در ساختار اصلی همراه بود. حذف دالان شرقی، تغییر تناسبات، ایجاد گنبدخانه و افزودن جرزهای ضخیمتر از جمله تحولاتی بود که در این دوره رخ داد.
افشار افزود: اگرچه این بازسازیها از نظر حجمشناسی و درک معماری، نشانههایی از شناخت سازندگان نسبت به ساختار بنا دارد، اما استفاده از مصالح نامرغوب و برخی روشهای نامناسب اجرایی، در کیفیت و دوام بخشهایی از آن تأثیر گذاشته است.
وی با اشاره به سایر اجزای ازبینرفته مسجد گفت: در گذشته گنبدی بزرگ و مرتفع بر فراز گنبدخانه قرار داشته و منارهای نیز در بخش جنوب غربی مسجد ساخته شده بود که اکنون تنها سکوی هشتضلعی آن باقی مانده است. همچنین در میانه حیاط، حوضی برای وضو وجود داشته که امروزه تنها آثار اندکی از آن قابل مشاهده است.
این معمار و مرمتگر با اشاره به ارزش لایههای تاریخی کفسازی مسجد بیان کرد: بخشهایی از کف آجری حیاط به دوره سلجوقی تعلق دارد و در دورههای بعد نیز قسمتهایی از آن با آجر و سنگ فرش شده است. همین تفاوتها نشان میدهد که حتی کفسازی مجموعه نیز میتواند اطلاعات ارزشمندی درباره دورههای مختلف مداخله و بازسازی در اختیار پژوهشگران قرار دهد.
میراث فرهنگی برای نجات مسجد وارد شد؛ طرح مرمت در شورای فنی تصویب شد
سید روحالله سیدالعسگری، معاون میراث فرهنگی اداره کل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی استان اصفهان در گفتگو با خبرنگار مهر با اشاره به وضعیت حقوقی و حفاظتی مسجد جامع هفتشویه اظهار کرد: با وجود اینکه این بنا به ثبت ملی رسیده است، اما یکی از مشکلات اساسی آن، مشخص نبودن متولی و مسئولیتپذیر نبودن دستگاههای مرتبط برای نگهداری از این مسجد تاریخی است.
وی افزود: در شرایطی که برای بسیاری از بناهای تاریخی دارای متولی، مکاتبات لازم با دستگاه مسئول انجام میشود تا بر اساس قانون نسبت به حفاظت و نگهداری اثر اقدام کند، مسجد جامع هفتشویه با وجود کاربری مذهبی و ارزشهای معماری و تاریخی، عملاً از متولی مشخصی برخوردار نیست؛ بهگونهای که نه اداره اوقاف، نه امور مساجد و نه مجموعه مدیریت محلی تاکنون مسئولیت مشخصی در این زمینه برعهده نگرفتهاند.
معاون میراث فرهنگی استان اصفهان با اشاره به اقدامات انجامشده برای تهیه طرح مرمت مسجد گفت: طرح مرمت این بنا تهیه شده و فاز نخست آن به تأیید شورای فنی میراث فرهنگی رسیده است و قرار است استاد محمد پاکنژاد آن را مرمت کند؛ با این حال، گستردگی آسیبها و نیازهای حفاظتی مسجد، تأمین اعتبار قابل توجهی را ضروری کرده است.
وی ادامه داد: در سال ۱۳۹۹ اقداماتی محدود برای حفاظت از دیوارها و جدارههای بنا انجام شده و پیش از آن نیز اقداماتی در زمینه حفاظت از محراب صورت گرفته است، اما این اقدامات برای جلوگیری از روند تخریب کافی نبوده و اکنون باید برنامهای جدیتر و مرحلهبندیشده برای حفاظت از مجموعه اجرا شود.
این مسئول با اشاره به ضرورت اقدام فوری برای حفاظت از محراب بیان کرد: در مرحله نخست، هدف این است که با ایجاد یک سازه موقت در اطراف محراب، از نفوذ بارندگیهای پیشرو و وارد شدن آسیبهای احتمالی بیشتر به این بخش ارزشمند جلوگیری کنیم.
سیدالعسگری با اشاره به برآورد اولیه اعتبار مورد نیاز برای اقدامات اضطراری و ساماندهی اولیه مسجد گفت: برای این مرحله حدود ۲ میلیارد تومان اعتبار پیشبینی شده است تا بتوان بخشی از اقدامات اولیه حفاظتی و استحکامبخشی را انجام داد.
وی افزود: در جلسهای که با دهیاری هفتشویه برگزار شد، مسئولان محلی برای ورود به موضوع و پذیرش مسئولیت مدیریت و تولیت مجموعه اعلام آمادگی کردند. هدف این است که با همکاری دهیاری، مسجد به فضایی قابل دسترس برای محققان، دانشجویان، پژوهشگران و علاقهمندان تبدیل شود و امکان بازدید و بهرهبرداری فرهنگی از آن فراهم شود.
مرمت در سه فاز؛ نجات مسجد به مشارکت خیران گره خورد
معاون میراث فرهنگی استان اصفهان با تشریح ابعاد برنامه جامع مرمت مسجد جامع هفتشویه اظهار کرد: برآورد انجامشده برای مرمت کامل این مجموعه حدود ۲۸ میلیارد تومان است و به همین دلیل نمیتوان انتظار داشت تمام اقدامات حفاظتی و مرمتی در یک مرحله انجام شود.
سیدالعسگری درباره نگرانیها نسبت به احتمال سرقت تزئینات و محراب مسجد نیز گفت: قرارگیری بنا در مجاورت بافت مسکونی و اشراف ساختمانهای اطراف بر محوطه، تا حدودی شرایط امنیتی مناسبی ایجاد کرده و مردم محلی نیز در مراقبت از آن نقش داشتهاند.
وی افزود: در دورههای گذشته مواردی از حفاری در محوطه رخ داده است، اما در شرایط فعلی یگان حفاظت میراث فرهنگی شهرستان اصفهان بهصورت دورهای از مجموعه بازدید میکند و گزارشهای لازم را ارائه میدهد.
این مسئول با اشاره به برنامههای حفاظتی مدیریت محلی تصریح کرد: دهیاری هفتشویه برای اجرای اقدامات تکمیلی از جمله نصب تجهیزات الکترونیکی حفاظتی، دوربین مداربسته و نورپردازی اعلام آمادگی کرده است و امیدواریم این اقدامات در کنار برنامه مرمت، شرایط حفاظت مناسبتری را برای مسجد فراهم کند.
مسئله مسجد هفتشویه فقط مرمت دیوارهای فروریخته نیست
مسجد جامع هفتشویه امروز در نقطهای ایستاده که ادامه فرسایش آن میتواند بخشی از شواهد معماری و هنری چند قرن تاریخ اصفهان را برای همیشه از میان ببرد. تصویب فاز نخست طرح مرمت، پیشبینی اعتبار اضطراری، برآورد ۲۸ میلیارد تومانی برای مرمت کامل و اعلام آمادگی دهیاری برای پذیرش مسئولیت مدیریت مجموعه، گامهایی امیدوارکنندهاند؛ اما نجات این اثر زمانی از مرحله وعده و برنامه عبور میکند که تأمین اعتبار، تعیین متولی پاسخگو و اجرای مستمر حفاظت در کنار یکدیگر قرار گیرند. محراب گچبری ۹ متری، بقایای معماری سلجوقی و آثار بازسازیهای ایلخانی، سرمایههایی نیستند که بتوان حفاظت از آنها را به تخصیص بودجه در آینده موکول کرد؛ زیرا در مرمت بناهای تاریخی، گاهی آنچه امروز با یک اقدام حفاظتی قابل نجات است، فردا تنها در اسناد و تصاویر باقی میماند.
نظرات
هنوز نظری ثبت نشده؛ اولین نفر باش.