معجزهای از جنس کلمه؛ نباید میان فناوری و کتاب تقابل ساختگی ایجاد کنیم
کیش- یک کارشناس زبان و ادبیات گفت: نباید میان فناوری و کتاب تقابل ساختگی ایجاد کنیم؛ مسئله اصلی، شکل ارائه کتاب نیست بلکه مسئله، کیفیت مواجهه ما با اندیشه و استمرار ارتباط با کتاب است.

مریم اکبرپور کارشناس زبان و ادبیات فارسی، شاعر و فعال فرهنگی و رسانهای استان هرمزگان و جزیره کیش در گفتگو با خبرنگار مهر به مناسبت هفته کتاب و کتابخوانی در گفتگو با خبرنگار مهر اظهار کرد: یکی از زیباترین و تأملبرانگیزترین نکاتی که میتوان درباره کتاب و کتابخوانی مطرح کرد، این است که معجزه پیامبر خاتم، از جنس کلام، خواندن، نوشتن و اندیشه بود. نخستین مواجهه پیامبر اسلام با وحی، با فرمان «اقْرَأْ» آغاز شد؛ بخوان!
وی افزود: این آغاز، صرفاً فرمانی برای خواندن چند سطر نبود؛ به گمان من، اعلام مسیری تمدنی بود که قرار بود انسان را از جهل به آگاهی، از تقلید به تفکر و از سکون به شناخت برساند. نکته تأملبرانگیز آنجاست که در نخستین آیات سوره علق، پس از فرمان خواندن، سخن از قلم و آموختن به میان میآید؛ گویی میان خواندن، دانستن و نوشتن پیوندی بنیادین برقرار میشود که در آن، معرفت و آگاهی از ارکان کرامت انساناند.
کارشناس زبان و ادبیات فارسی تاکید کرد: پیامبر خاتم با معجزهای آمد که قرار نبود فقط شگفتی انسان را برانگیزد؛ قرار بود اندیشهاش را بیدار کند. معجزهای که نخستین پیامش خواندن بود و یکی از ماندگارترین میراثهایش، کتاب. از این منظر، هر بار که کتابی را میگشاییم، تنها با چند صفحه و مجموعهای از واژهها مواجه نمیشویم؛ دریچهای به سوی همان افق بزرگ معرفت و آگاهی پیش روی خود باز میکنیم.
کتاب ماندگارترین دستاوردهای اندیشه بشری
وی تصریح کرد: شاید بتوان کتاب را یکی از ماندگارترین دستاوردهای اندیشه بشری دانست؛ پدیدهای که تجربههای فردی را از حصار زمان و مکان بیرون میآورد و به حافظهای مشترک برای نسلها تبدیل میکند.
کتاب، حافظه تمدنهاست
این شاعر و فعال فرهنگی گفت: هر کتاب، حاصل بخشی از تجربه زیسته بشر است؛ حاصل سالها اندیشیدن، رنج کشیدن، کشف کردن و پرسیدن. ما با خواندن یک کتاب، گاهی در چند ساعت مسیری را طی میکنیم که نویسنده برای پیمودن آن سالها زندگی کرده است. با ذهن انسانی مواجه میشویم که شاید قرنها پیش زیسته، اما هنوز میتواند با انسان امروز گفتوگو کند؛کتاب به ما امکان میدهد از محدودیت زمان و مکان عبور کنیم؛ با فردوسی در جغرافیای اسطوره و هویت قدم بزنیم، با سعدی به جهان اخلاق و حکمت سفر کنیم، با حافظ در لایههای پیچیده زبان و معنا تأمل کنیم و با مولانا به پرسشهای بنیادین وجود نزدیک شویم. این همان قدرت شگفتانگیز ادبیات است؛ ادبیات، تجربه فردی را به تجربهای انسانی و مشترک تبدیل میکند.
وی ادامه داد: گاهی یک شعر، احساسی را در ما بیان میکند که سالها از گفتنش ناتوان بودهایم. گاهی یک داستان، ما را با رنج انسانی آشنا میکند که هرگز در زندگی واقعی ملاقاتش نکردهایم. ادبیات به تجربههای ما زبان میدهد؛ به اندوه، عشق، فقدان، امید و حتی سکوت. نوشتن نیز گاهی پیدا کردن کلماتی برای چیزهایی است که انسان سالها در درون خود احساس کرده، اما نتوانسته برایشان نامی پیدا کند؛ از همین روست که کتاب فقط به ما نمیگوید دیگران چگونه اندیشیدهاند؛ به ما میآموزد چگونه خودمان بیندیشیم؛ اگر زبان، خانه اندیشه باشد، کتاب یکی از مهمترین راههای توسعه و آبادانی این خانه است.
کتاب یکی از مهمترین بسترهای بالندگی زبان و انتقال هویت فرهنگی است
مریم اکبرپور اظهار کرد: از منظر زبان و ادبیات، کتاب یکی از مهمترین بسترهای بالندگی زبان و انتقال هویت فرهنگی است. زبان فقط وسیله انتقال پیام نیست؛ ابزار شکلگیری اندیشه، سامان دادن به تجربههای ذهنی و بیان جهان درونی انسان نیز هست. هرچه دایره واژگان و تجربه زبانی ما گستردهتر باشد، امکان دقیقتر اندیشیدن، ظریفتر دیدن و روشنتر بیان کردن نیز برایمان فراهم میشود؛ من بهعنوان کسی که با زبان و ادبیات فارسی زندگی میکند، معتقدم کتاب فقط حامل اندیشه نیست؛ حافظه زنده یک ملت است. یک ملت ممکن است بسیاری از داشتههای مادی خود را در گذر زمان از دست بدهد، اما تا وقتی زبان، ادبیات و روایتهایش زندهاند، هنوز میتواند خود را به یاد بیاورد.
این شاعر هرمزگانی تاکید کرد: کتابهای فارسی، تنها مجموعهای از آثار ادبی و تاریخی نیستند؛ روایتگر شیوه اندیشیدن، زیستن، دوست داشتن، رنج کشیدن و مواجهه ایرانیان با جهاناند. آنچه از فردوسی و بیهقی تا سعدی و حافظ و از نویسندگان و شاعران معاصر به ما رسیده، بخشی از حافظه فرهنگی ماست؛ حافظهای که اگر خوانده نشود، بهتدریج از زندگی روزمره ما فاصله میگیرد.نگرانی من این است که مبادا روزی آنقدر در انتقال سریع پیامها موفق شویم که توانایی بیان دقیق احساسات و اندیشههایمان را از دست بدهیم. کتابخواندن فقط حفظ واژهها نیست؛ بازسازی توانایی اندیشیدن و درست بیان کردن است؛ البته برای آینده زبان فارسی، تنها به حفظ میراث گذشتگان نیاز نداریم؛ به خواننده، نویسنده و خالق ادبیات امروز هم نیاز داریم. زبان زمانی زنده میماند که بتواند تجربههای تازه انسان معاصر را روایت کند، با تحولات جهان همراه شود و همچنان ظرفیت آفرینش معنا و زیبایی داشته باشد. اگر کتابهای گذشتگان حافظه تاریخی ما هستند، کتابهایی که امروز میخوانیم و مینویسیم، حافظه فردای ما خواهند بود.
کتابخواندن هنر مکث در جهان شتابزده
وی عنوان کرد: امروز در جهانی زندگی میکنیم که دسترسی به اطلاعات از همیشه آسانتر شده است؛ اما دسترسی آسان به اطلاعات الزاماً به معنای افزایش آگاهی نیست. ما در معرض حجم عظیمی از پیامها، تصاویر، خبرها و محتواهای کوتاه قرار داریم. سرعت دریافت اطلاعات بالا رفته، اما فرصت تأمل گاهی کمتر شده است؛ به نظرم یکی از اتفاقات تأسفبار جهان امروز این است که فرصت دیدن، شنیدن و حتی فکر کردن را از دست میدهیم. میان اطلاعات و آگاهی تفاوت بزرگی وجود دارد. اطلاعات ممکن است در چند ثانیه به دست بیاید، اما آگاهی نیازمند تأمل، تجربه و مواجهه عمیق با اندیشه است؛ ما در جهان امروز با کمبود اطلاعات مواجه نیستیم؛ گاهی با کمبود فرصت برای عمیق شدن مواجهیم. کتاب، دعوتی است به بازگشت از دانستن شتابزده به فهمیدن عمیق؛ در چنین شرایطی، کتاب میتواند تمرینی برای بازگشت به عمق باشد؛ تمرین تمرکز، صبوری، تحلیل و مواجهه جدی با یک اندیشه. وقتی کتاب میخوانیم، برخلاف بسیاری از تجربههای رسانهای امروز، مجبوریم با متن همراه شویم، مکث کنیم، به عقب برگردیم، درباره یک جمله فکر کنیم و گاهی حتی با نویسنده مخالفت کنیم. این فرایند، ذهن ما را از مصرفکننده منفعل اطلاعات به مخاطبی صاحب اندیشه تبدیل میکند.
نباید میان فناوری و کتاب تقابل ساختگی ایجاد کنیم
وی تصریح کرد: نباید میان فناوری و کتاب تقابل ساختگی ایجاد کنیم. کتاب میتواند در قالب کاغذی، الکترونیکی یا صوتی در دسترس باشد. مسئله اصلی، شکل ارائه آن نیست؛ مسئله، کیفیت مواجهه ما با اندیشه و استمرار ارتباط با جهان دانش و ادبیات است. فناوری امکان دسترسی را گسترش داده، اما جایگزین ضرورت تمرکز، تأمل و خواندن عمیق نشده است.
اکبرپور تصریح کرد: منظر روانشناختی نیز مطالعه، تجربهای فراتر از دریافت اطلاعات است. خواندن داستان و ادبیات، فرصتی برای مواجهه با جهان درونی دیگران فراهم میکند. وقتی با شخصیتهای یک داستان همراه میشویم، انگیزهها، تعارضها، ترسها و امیدهایشان را دنبال میکنیم و خود را در موقعیت انسانی متفاوتی قرار میدهیم، در حقیقت ظرفیت درک تجربه دیگران را در خود گسترش میدهیم.
کتاب به ما یاد میدهد پیش از آنکه درباره آدمها حکم صادر کنیم، چند صفحه از زندگیشان را بخوانیم
وی عنوان کرد: کتاب به ما یاد میدهد پیش از آنکه درباره آدمها حکم صادر کنیم، چند صفحه از زندگیشان را بخوانیم؛ شاید یکی از ارزشمندترین کارکردهای ادبیات همین باشد که انسان را از محدودیت تجربه شخصی خود فراتر میبرد. ما میتوانیم بدون آنکه رنجی را مستقیماً تجربه کرده باشیم، از خلال روایت دیگری با آن آشنا شویم؛ میتوانیم جهان را از چشم انسانی ببینیم که با ما تفاوت دارد و به همین دلیل، در قضاوتهایمان محتاطتر و در فهمیدن دیگران عمیقتر شویم؛ کتاب خوب، کتابی نیست که فقط هنگام خواندن از آن لذت ببریم؛ کتابی است که پس از تمام شدنش، بخشی از نگاه ما به زندگی را تغییر داده باشد.
قلم مسئولیت کلمات در برابر حقیقت
این کارشناس زبان و ادبیات تصریح کرد: در کنار خواندن، باید از نوشتن نیز سخن گفت؛ از قلمی که امکان ماندگاری اندیشه را فراهم میکند و در عین حال، مسئولیتی جدی بر دوش نویسنده میگذارد؛ من بهعنوان کسی که شعر و نوشتن بخشی از زندگیاش است، فکر میکنم قلم صرفاً ابزار بیان احساسات و انتقال اندیشه نیست؛ قلم نوعی مسئولیت است. هر کلمهای که مینویسیم، میتواند تصویری در ذهن کسی بسازد، امیدی را زنده کند، زخمی را عمیقتر کند یا دریچهای تازه به سوی فهم جهان بگشاید.
وی عنوان کرد: نویسنده با کلمات فقط جهان موجود را توصیف نمیکند؛ گاهی در ساختن جهان ذهنی و فرهنگی جامعه نیز سهم دارد. به همین دلیل، نوشتن را نمیتوان صرفاً یک مهارت زبانی یا هنری دانست؛ در روزگاری که هر کسی امکان انتشار نوشتههایش را دارد، تفاوت میان نوشتن و نویسنده بودن اهمیت بیشتری پیدا میکند. انتشار یک متن بهتنهایی به آن اعتبار نمیدهد. آنچه به قلم اعتبار میبخشد، اندیشه، صداقت، شناخت زبان و مسئولیتپذیری در برابر حقیقت است.
اکبرپور خاطرنشان کرد: قلم شایسته ستایش، صرفاً قلمی نیست که واژهها را زیبا کنار هم میچیند؛ قلمی است که در پس زیبایی کلام، اندیشهای روشن و حقیقتی قابل تأمل وجود داشته باشد. گاهی یک جمله ساده و صادقانه میتواند تا سالها در حافظه یک انسان باقی بماند، در حالی که متنی آراسته به آرایههای ادبی، ممکن است هیچ اثری در ذهن و جان مخاطب نگذارد؛ به نظرم نویسنده پیش از آنکه به این فکر کند که چه بنویسد، باید از خودش بپرسد چرا مینویسد و در برابر کلماتی که به جهان اضافه میکند، چه مسئولیتی دارد.
وی تصریح کرد: این مسئولیت در روزگار ما، تنها متوجه نویسندگان و شاعران نیست. رسانهها نیز در شکلگیری فرهنگ خواندن و نوشتن سهم دارند. رسانه میتواند به جای محدود کردن کتاب به مناسبتهای تقویمی و معرفیهای گذرا، زمینه گفتوگو درباره اندیشه، ادبیات و تجربه خواندن را فراهم کند. میتواند مخاطب را با لذت کشف یک جهان تازه از مسیر کتاب آشنا کند و به جای بازتولید توصیههای تکراری، خود به بخشی از جریان ترویج آگاهی تبدیل شود.
کتابخوانی مسئولیتی فراتر از یک مناسبت فرهنگی
فعال رسانهای هرمزگان تاکید کرد: ترویج کتابخوانی صرفاً وظیفه نهادهای فرهنگی یا آموزشوپرورش نیست. این فرهنگ از خانواده آغازمیشود؛ از خانهای که در آن کتاب دیده میشود، از پدر و مادری که مطالعه میکنند، از معلمی که کتاب را به تجربهای لذتبخش تبدیل میکند و از رسانهای که مردم را با جهان کتاب آشنا میسازد؛ کودکی که کتابخواندن والدینش را میبیند، بیش از آنکه با یک توصیه آموزشی مواجه باشد، با یک تجربه زیسته روبهروست. وقتی کتاب در زندگی روزمره خانواده حضور دارد، خواندن از یک تکلیف بیرونی به بخشی طبیعی از سبک زندگی تبدیل میشود؛ البته صرف دعوت مردم به کتابخواندن کافی نیست. باید شرایطی فراهم شود که کتاب خواندن به تجربهای دوستداشتنی، در دسترس و پایدار تبدیل شود؛ از فراهم کردن امکان دسترسی به کتاب و تقویت کتابخانههای عمومی و مدرسهای گرفته تا حمایت از نویسندگان، مترجمان و ناشران و ایجاد فرصتهای واقعی برای گفتوگو درباره کتاب.
وی بیان کرد: نباید کتابخوانی را فقط با تعداد کتابهای خواندهشده یا عناوین موجود در کتابخانهها سنجید. کیفیت مطالعه، امکان گفتوگو درباره آنچه خواندهایم و تأثیری که کتاب بر نگرش و رفتار ما میگذارد، به همان اندازه اهمیت دارد؛ جامعهای که کتاب میخواند، صرفاً اطلاعات بیشتری در اختیار ندارد؛ امکان بیشتری برای گفتوگو، نقد، انتخاب و تصمیمگیری آگاهانه دارد. چنین جامعهای میتواند در برابر قضاوتهای شتابزده، تعصب و پذیرش بیچونوچرای اطلاعات، از ابزار مهمی به نام تفکر انتقادی بهره بگیرد.
اکبرپور تصریح کرد: در نهایت، شاید هفته کتاب و کتابخوانی بیش از آنکه فرصتی برای تکرار توصیه همیشگی «کتاب بخوانیم» باشد، فرصتی برای بازاندیشی در نسبت خودمان با دانایی، زبان و اندیشه باشد؛ یا کتاب در زندگی روزمره ما حضور دارد؟ آیا برای خواندن، اندیشیدن و گفتوگو با جهان ذهنی دیگران زمانی مستقل از شتاب روزمره اختصاص میدهیم؟ آیا به همان اندازه که برای انتقال سریع پیامها تلاش میکنیم، برای درست اندیشیدن و دقیق بیان کردن نیز اهمیت قائلیم؟ کتاب قرار نیست به جای ما زندگی کند یا پاسخ همه پرسشهایمان را آماده در اختیارمان بگذارد. ارزش آن شاید دقیقاً در این باشد که پرسشهای تازهای پیش روی ما قرار میدهد؛ پرسشهایی که گاهی مسیر نگاه ما به خودمان، دیگران و جهان را تغییر میدهند.
وی خاطرنشان کرد: اگر نخستین فرمان وحی، دعوت به خواندن بود، شاید هنوز هم یکی از مهمترین راههای بازگشت انسان به خویشتن، اندیشه و کرامت انسانی، همین خواندن باشد؛ کتاب را نباید فقط میراثی برای نگهداری در قفسهها دانست. کتاب زمانی به رسالت واقعی خود نزدیک میشود که خوانده شود، به پرسش گرفته شود، دربارهاش گفتوگو شکل بگیرد و اندیشهای را در ذهن و زندگی انسان به حرکت درآورد؛ کتاب، فقط حافظه آنچه بودهایم نیست؛ امکان اندیشیدن به آن چیزی است که میتوانیم باشیم.
نظرات
هنوز نظری ثبت نشده؛ اولین نفر باش.