کتابخانهها؛ کانون زندگی اجتماعی از شوق کودکان تا تجربه سالمندان
تبریز- کتابخانههای عمومی آذربایجانشرقی با توسعه برنامههای فرهنگی و آموزشی متنوع، از مراکز امانت کتاب به فضاهایی برای یادگیری، تعامل و مشارکت اجتماعی همه نسلها تبدیل شدهاند.

خبرگزاری مهر، گروه استانها- هلنا عطایی: کتابخانههای عمومی در دنیای امروز دیگر صرفاً محل نگهداری کتاب و امانت دادن منابع مطالعاتی نیستند؛ تغییر شیوههای دسترسی به اطلاعات، گسترش فناوریهای دیجیتال و دگرگونی علایق نسل جدید، این مراکز را با مأموریتی تازه روبهرو کرده است؛ مأموریتی که در آن، کتابخانه باید علاوه بر فراهم کردن امکان مطالعه، فضایی برای یادگیری، تجربه، خلاقیت، تعامل اجتماعی و دسترسی برابر به فرصتهای فرهنگی باشد.
در آذربایجانشرقی نیز این تغییر رویکرد در برنامههای ادارهکل کتابخانههای عمومی و فعالیت کتابداران در شهرها و روستاها قابل مشاهده است. از ایجاد تالار علم و خلاقیت و بخشهای تخصصی کودکان و نوجوانان در کتابخانه مرکزی تبریز تا اجرای برنامههای ویژه سالمندان، راهاندازی پاتوقهای مادران کتابخوان، تولید محتوای معرفی کتاب توسط کودکان و رساندن کتاب به روستاهای فاقد کتابخانه، مجموعهای از اقدامات برای افزایش جذابیت کتابخانهها و گسترش فرهنگ مطالعه در حال اجراست.
کسب دو نشان ملی در دومین دوره جایزه «همخوان»، توجه به نیازهای گروههای خاص، توسعه طرحهای کتابخوانی در مدارس و روستاها و اجرای برنامههای متنوع فرهنگی در هفته کتاب، بخشی از تلاشهایی است که نشان میدهد کتابخانههای عمومی برای حفظ جایگاه خود در زندگی فرهنگی مردم، باید همگام با نیازهای جامعه حرکت کنند.
در این میان، تجربه کتابداران نیز بخش مهمی از این تحول را شکل میدهد؛ افرادی که با شناخت مخاطبان و امکانات محلی، گاهی با ابتکارهایی ساده اما اثرگذار، مسیر تازهای برای پیوند مردم با کتاب باز میکنند.
تبدیل کتابخانههای عمومی به پایگاههای فرهنگی و اجتماعی
اسد بابایی، مدیرکل کتابخانههای عمومی آذربایجانشرقی، در گفتگو با خبرنگار مهر، با تشریح رویکردهای این مجموعه در توسعه خدمات کتابخانهای اظهار کرد: نگاه ما به کتابخانه عمومی، صرفاً یک فضای فیزیکی برای نگهداری و امانت کتاب نیست، بلکه کتابخانه باید به پایگاهی فرهنگی، اجتماعی، آموزشی و مهارتی تبدیل شدهاند تا بتوانند نیازهای گروههای مختلف سنی و اجتماعی را پاسخ دهند.
وی با اشاره به موفقیت کتابخانههای عمومی استان در دومین دوره جایزه ملی «همخوان؛ جایزه کتابخانه عمومی ایران» گفت: آذربایجانشرقی در دومین دوره این رویداد موفق به کسب دو نشان ملی شد که هرکدام بیانگر بخشی از ظرفیتها و تجربههای کتابخانههای استان در ارائه خدمات تخصصی به مخاطبان است.
بابایی افزود: کتابخانه عمومی امام علی(ع) آذرشهر در بخش خدمات به سالمندان و کتابخانه مرکزی تبریز در بخش خدمات به گروههای خاص (نابینایان) موفق به کسب نشان شدند.
مدیرکل کتابخانههای عمومی آذربایجانشرقی با اشاره به اینکه کتابخانه مرکزی تبریز در سال گذشته نیز موفق به کسب نشان همخوان در حوزه خدمات به گروههای خاص (سالمندان) شده بود، اظهار کرد: استمرار این موفقیت نشان میدهد توجه به نیازهای افراد دارای محدودیتهای جسمی و حسی و فراهم کردن امکان استفاده برابر گروههای مختلف جامعه از منابع و خدمات کتابخانهای، باید به عنوان یک رویکرد مستمر دنبال شود.
وی تأکید کرد: هدف از این فعالیتها صرفاً کسب عنوان و نشان نیست، بلکه مهم این است که افراد دارای نیازهای ویژه بتوانند بدون محدودیت از منابع اطلاعاتی، برنامههای فرهنگی و ظرفیتهای آموزشی کتابخانهها استفاده کنند.
خدمات کتابخانهای برای سالمندان؛ فراتر از امانت کتاب
بابایی با اشاره به اهمیت توسعه خدمات برای سالمندان گفت: افزایش جمعیت سالمندی، ضرورت توجه به نیازهای فرهنگی، اجتماعی و آموزشی این گروه را بیشتر کرده است. کتابخانههای عمومی به دلیل گستردگی جغرافیایی و دسترسی مردم به این مراکز، ظرفیت مناسبی برای ایفای نقش در این حوزه دارند.
وی با اشاره به اجرای طرح «جهاندیدگان» با رویکرد تبدیل کتابخانه عمومی به خانه دوم سالمندان افزود: در این طرح تلاش میکنیم سالمندان علاوه بر استفاده از منابع مطالعاتی، در فعالیتهای جمعی، نشستها، کارگاههای آموزشی و برنامههای فرهنگی حضور فعال داشته باشند.
مدیرکل کتابخانههای عمومی آذربایجانشرقی با بیان اینکه عضویت رایگان سالمندان از جمله مشوقهای این طرح است، خاطرنشان کرد: هدف این است که کتابخانه به فضایی برای تعامل اجتماعی سالمندان تبدیل شود و این افراد بتوانند در کنار بهرهمندی از خدمات فرهنگی، تجربهها و دانستههای خود را نیز به نسل جوان منتقل کنند.
وی تصریح کرد: خدمات سالمندان به برگزاری چند برنامه مناسبتی محدود نبوده و بلکه نیازهای واقعی این گروه، از جمله دسترسی مناسب به کتاب و منابع اطلاعاتی، ارتباط اجتماعی، آموزش و حضور در فعالیتهای جمعی، در برنامهریزی کتابخانهها مورد توجه قرار گرفته است.
تالار علم و خلاقیت؛ راهی برای جذب کودکان و نوجوانان
مدیرکل کتابخانههای عمومی آذربایجانشرقی با تأکید بر ضرورت ایجاد جذابیت در محیط کتابخانه برای نسل جدید گفت: برای جذب کودکان و نوجوانان تنها به معرفی کتاب و برگزاری برنامههای سنتی کتابخوانی اکتفا نکردهایم و محیط کتابخانههای عمومی را به فضایی که کودک و نوجوان در آن امکان تجربه، کشف، پرسشگری، خلاقیت و یادگیری داشته باشد، تبدیل کردهایم.
بابایی با اشاره به بازطراحی بخشهای مختلف کتابخانههای عمومی استان اظهار کرد: توسعه فضاهای ویژه کودکان و نوجوانان و ایجاد تالار علم و خلاقیت با همین هدف دنبال شده است.
وی افزود: تالار علم و خلاقیت فضایی تجربهمحور است که کودکان و نوجوانان میتوانند در آن با مفاهیم علمی آشنا شوند، پرسشهای خود را دنبال کنند و از طریق فعالیتهای عملی و خلاقانه، یادگیری را از حالت صرفاً نظری خارج کنند.
مدیرکل کتابخانههای عمومی آذربایجانشرقی با اشاره به دیگر بخشهای ایجادشده در کتابخانه مرکزی تبریز گفت: در فرایند بازطراحی این مجموعه، بخش کودک، فضاهای آفرینشهای هنری، کلاسهای آموزشی، کلاسهای تحت وب، سالن جلسات، گالری و تالار همایش نیز مورد توجه قرار گرفتهاند.
بابایی ادامه داد: تلاش کردهایم کتابخانه مرکزی تبریز به مجموعهای چندمنظوره تبدیل شود که خانوادهها بتوانند در کنار استفاده از کتاب و منابع مطالعاتی، از ظرفیتهای آموزشی، هنری و علمی آن نیز بهره ببرند.
وی با بیان اینکه ایجاد چنین فضاهایی در جذب مخاطبان جدید مؤثر است، گفت: وقتی کودک با اشتیاق وارد کتابخانه شود، در محیطی قرار میگیرد که علاوه بر کتاب، فرصت بازی هدفمند، یادگیری و فعالیت گروهی نیز برای او فراهم است. این تجربه میتواند زمینه علاقهمندی بیشتر او به مطالعه و تداوم حضورش در کتابخانه را فراهم کند.
از کودک کتابخوان تا نوجوان کتابیار
بابایی با اشاره به برنامههای ادارهکل برای گسترش ارتباط کودکان و نوجوانان با کتابخانههای عمومی اظهار کرد: در کنار توسعه فضاهای فیزیکی، طرحهای فرهنگی و ارتباطی نیز برای آشنایی نسل جدید با کتابخانهها اجرا شده است.
وی طرح «کودک کتابخوان» را از جمله این برنامهها دانست و گفت: این طرح با همکاری دانشگاه علوم پزشکی و خدمات بهداشتی درمانی تبریز طراحی شده و در قالب آن، برای کودکان در سن ششسالگی و هنگام مراجعه به مراکز بهداشتی، دعوتنامه عضویت رایگان در کتابخانه عمومی محل سکونت در نظر گرفته شده است.
بابایی همچنین درباره طرح «نوجوان کتابخوان» با عنوان «کتابیاران» اظهار کرد: این برنامه با همکاری آموزشوپرورش اجرا میشود و کتابداران با حضور در مدارس همجوار کتابخانهها، ضمن معرفی منابع مطالعاتی، دانشآموزان را با خدمات کتابخانههای عمومی آشنا میکنند.
وی افزود: برگزاری مسابقات کتابخوانی، قصهگویی و معرفی کتاب از جمله فعالیتهای این طرح است. همچنین از هر شیفت تحصیلی یک دانشآموز به عنوان کتابیار انتخاب میشود تا در ترویج فرهنگ مطالعه و معرفی کتاب در مدرسه نقش داشته باشد.
وی تأکید کرد: ارتباط مستمر میان مدرسه و کتابخانه میتواند فاصله میان آموزش رسمی و مطالعه آزاد را کاهش دهد و دانشآموزان را به استفاده از کتابخانه به عنوان یکی از محیطهای اصلی یادگیری و رشد فردی ترغیب کند.
تأمین منابع بر اساس نیاز واقعی اعضا
مدیرکل کتابخانههای عمومی آذربایجانشرقی در ادامه با اشاره به اهمیت بهروزرسانی منابع کتابخانهای گفت: یکی از موضوعات مهم در افزایش مراجعه و رضایت اعضا، فراهم کردن کتابهایی است که واقعاً مورد نیاز و علاقه مخاطبان باشد.
بابایی افزود: در همین راستا، طرح «تاک» با رویکرد تأمین منابع بر اساس درخواست مستقیم کتابداران و اعضای کتابخانهها اجرا میشود. در این شیوه، انتخاب کتاب صرفاً بر اساس تصمیم متمرکز انجام نمیگیرد، بلکه نیاز مخاطبان و پیشنهادهای افرادی که ارتباط مستقیم با اعضا دارند، در اولویت قرار میگیرد.
وی با اشاره به عملکرد این طرح بیان کرد: طی دو سال گذشته، ۶ هزار و ۶۰۰ نسخه کتاب بر اساس درخواستهای ثبتشده تهیه و به کتابخانههای استان ارسال شده است.
مدیرکل کتابخانههای عمومی آذربایجانشرقی همچنین از اجرای طرح «شهرزاد» برای تأمین منابع داستانی خبر داد و گفت: در چارچوب این برنامه، ۸ هزار و ۴۴۵ جلد کتاب رمان تهیه و در کتابخانههای عمومی استان توزیع شده است.
بابایی خاطرنشان کرد: هر اندازه منابع کتابخانهها متناسبتر با سلیقه و نیاز مخاطبان باشد، احتمال مراجعه مستمر، عضویت فعال و استفاده بیشتر از خدمات کتابخانهای افزایش مییابد.
یکهزار و ۲۹۶ برنامه فرهنگی در هفته کتاب
وی در بخش دیگری از این گفتگو به برنامههای هفته کتاب سال ۱۴۰۵ اشاره کرد و گفت: برای این مناسبت، یکهزار و ۲۹۶ برنامه فرهنگی در کتابخانههای عمومی آذربایجانشرقی پیشبینی شده است که از ۲۲ تا ۳۰ آبانماه در سطح استان برگزار میشود.
بابایی با تشریح جزئیات این برنامهها اظهار کرد: از مجموع برنامههای پیشبینیشده، ۳۴۲ برنامه به کودکان اختصاص دارد که جمعخوانی کتاب، قصهگویی، اردوهای فرهنگی و بازدید از کتابخانهها از جمله محورهای آن است.
مدیرکل کتابخانههای عمومی آذربایجانشرقی افزود: همچنین ۱۴۶ کارگاه با موضوعاتی همچون مهارتهای خانواده، آسیبهای اجتماعی، خلاقیت و سواد اجتماعی در این ایام برگزار میشود.
وی نشستهای کتابخوانی و نمایشخوانی را از دیگر برنامههای هفته کتاب برشمرد و گفت: ۵۰ نشست در این حوزه پیشبینی شده است و در کنار آن، مسابقات کتابخوانی و فعالیتهای متنوع فرهنگی نیز در کتابخانههای استان اجرا میشود.
بابایی با بیان اینکه برنامههای هفته کتاب باید فراتر از فعالیتهای مناسبتی باشد، اظهار کرد: هدف از این برنامهها افزایش ارتباط مردم با کتابخانهها، معرفی خدمات و امکانات موجود و فراهم کردن زمینه حضور گروههای مختلف جامعه در این مراکز است.
وی ادامه داد: در برنامهریزیها تلاش شده است کودکان، نوجوانان، خانوادهها، سالمندان و سایر گروههای اجتماعی سهم مشخصی داشته باشند تا کتابخانه بتواند متناسب با نیاز هر گروه، خدمات متفاوتی ارائه کند.
توسعه زیرساختها و تغییر کارکرد کتابخانهها
مدیرکل کتابخانههای عمومی آذربایجانشرقی در ادامه با اشاره به پروژههای عمرانی و بهسازی کتابخانهها گفت: توسعه خدمات فرهنگی بدون توجه به زیرساختها امکانپذیر نیست و در کنار برنامههای محتوایی، بهسازی و تجهیز کتابخانههای استان نیز دنبال میشود.
بابایی در پایان تأکید کرد: آینده کتابخانههای عمومی به میزان توانایی آنها در پاسخگویی به نیازهای متنوع جامعه وابسته است. اگر کتابخانه بتواند برای کودک محیطی جذاب، برای نوجوان فضایی خلاقانه، برای سالمند بستری برای ارتباط اجتماعی و برای گروههای خاص خدمات دسترسپذیر فراهم کند، به یک مرکز زنده و اثرگذار در زندگی روزمره مردم تبدیل خواهد شد.
کتابداری در عصر دیجیتال؛ از قفسههای باز تا معرفی کتاب با صدای کودکان
تغییر کارکرد کتابخانهها تنها به برنامهریزیهای مدیریتی و توسعه زیرساختها محدود نمیشود. در سطح کتابخانههای محلی نیز کتابداران با شناخت نیاز مخاطبان و استفاده از ظرفیتهای موجود، راهکارهای متفاوتی برای جذب اعضا و افزایش ارتباط مردم با کتاب در پیش گرفتهاند.
رضوان عباسی، کتابدار کتابخانه شهید فهمیده یامچی، در گفتگو با خبرنگار مهر، با اشاره به تجربه شخصی و حرفهای خود در حوزه کتابداری اظهار کرد: مسیر علاقهمندی من به کتاب و کتابخوانی از یک کمد کوچک کتاب در خانه آغاز شد و به فعالیت در یکی از کتابخانههای فعال منطقه رسید؛ تجربهای که نشان میدهد گاهی یک فضای کوچک و مجموعهای محدود از کتابها میتواند نقطه شروع یک علاقه پایدار باشد.
وی با اشاره به چالشهای پیش روی کتابداران در مواجهه با نسل جدید گفت: بزرگترین چالش ما پاسخگویی به نیاز نسلی است که به دنبال اطلاعات سریع، تصویری و دیجیتال است. کتابخانهها دیگر نمیتوانند تنها به منابع چاپی و روشهای سنتی متکی باشند و باید متناسب با تغییر ذائقه مخاطبان، خدمات خود را توسعه دهند.
عباسی افزود: تهیه و بهروزرسانی منابع جدید گاهی با محدودیتها و چالشهای زمانی روبهروست، اما تلاش ما این است که با شناخت نیازهای مطالعاتی اعضا و پیگیری تأمین منابع، فاصله میان درخواست مخاطب و دسترسی او به کتاب را کاهش دهیم.
قفسههای باز و میز معرفی کتاب؛ فرصتی برای مشارکت اعضا
کتابدار کتابخانه شهید فهمیده یامچی با تشریح اقدامات انجامشده برای جذابتر کردن محیط کتابخانه اظهار کرد: تلاش کردهایم فضای کتابخانه را به محیطی آزاد، صمیمی و دعوتکننده تبدیل کنیم تا اعضا بهویژه نوجوانان، احساس کنند در انتخاب کتاب و فعالیتهای فرهنگی نقش دارند.
وی افزود: اجرای طرح قفسههای باز از جمله اقداماتی است که با هدف تقویت حس کنجکاوی و آزادی عمل کاربران انجام شده است. در این شیوه، اعضا میتوانند با سهولت بیشتری کتابها را ببینند، ورق بزنند و بر اساس علاقه خود انتخاب کنند.
عباسی ادامه داد: همچنین میزی اختصاصی برای معرفی کتابهای محبوب اعضا در نظر گرفتهایم تا مخاطبان بتوانند کتابهایی را که خواندهاند و به دیگران پیشنهاد میکنند، به سایر مراجعهکنندگان معرفی کنند.
وی با اشاره به بهرهگیری از ظرفیت خلاقیت کودکان در فعالیتهای رسانهای گفت: تولید پادکست و ویدئوهای کوتاه برای معرفی کتاب از دیگر اقداماتی است که با مشارکت کودکان انجام میشود. این محتواها در فضای مجازی منتشر میشوند و علاوه بر معرفی منابع مطالعاتی، فرصتی برای تقویت مهارتهای ارتباطی و خلاقیت اعضای کودک فراهم میکنند.
این کتابدار معتقد است مشارکت دادن کودکان در معرفی کتاب، تأثیر بیشتری از معرفی یکطرفه منابع دارد؛ زیرا کودک زمانی که خود در تولید محتوا نقش ایفا میکند، ارتباط نزدیکتری با کتاب برقرار کرده و انگیزه بیشتری برای مطالعه و معرفی آثار به دوستانش پیدا میکند.
کوله کتاب؛ رساندن منابع مطالعاتی به روستاهای فاقد کتابخانه
عباسی با اشاره به فعالیتهای کتابخانه شهید فهمیده یامچی در مناطق روستایی گفت: یکی از محورهای اصلی برنامههای ما، توجه به مناطق محروم و روستاهای دورافتاده است؛ مناطقی که به دلیل نداشتن کتابخانه، دسترسی ساکنان آنها به منابع مطالعاتی با محدودیت روبهروست.
وی درباره اجرای طرح «کوله کتاب» اظهار کرد: هدف اصلی ما از اجرای این طرح، کمک به تحقق عدالت فرهنگی و فراهم کردن امکان دسترسی اهالی روستاهای فاقد کتابخانه به منابع مطالعاتی است.
کتابدار کتابخانه شهید فهمیده یامچی افزود: در چارچوب این طرح با حضور در روستاهای بخش یامچی، ضمن اطلاعرسانی و نیازسنجی، تلاش کردیم کتابهای متناسب با نیاز ساکنان را در اختیار آنها قرار دهیم. برای تأمین منابع نیز علاوه بر استفاده از کتابهای موجود در کتابخانه، از ظرفیت امانت بینکتابخانهای بهره گرفتیم تا محدودیت منابع یک مجموعه مانع دسترسی روستاییان به کتاب نشود.
وی خاطرنشان کرد: حضور در روستاها این امکان را فراهم میکند که کتابداران از نزدیک با نیازها و علایق مطالعاتی مردم آشنا شوند و برای ادامه فعالیتها، منابع مناسبتری انتخاب کنند.
هر شهروند، یک مروج کتابخوانی
عباسی در بخش دیگری از این گفتگو به طرح «هر شهروند، یک مروج کتابخوانی» اشاره کرد و گفت: در این برنامه تلاش شده است از فرصتهای کوتاه و زمانهای انتظار و جابهجایی مردم نیز برای ترویج مطالعه استفاده شود.
وی توضیح داد: توزیع نشریات در تاکسیها، سواریهای بینشهری و اماکن عمومی از جمله اقداماتی است که با هدف آشنا کردن مردم با دنیای مطالعه انجام میشود. در واقع، حتی زمان کوتاهی که شهروندان در مسیر سفر یا انتظار سپری میکنند، میتواند فرصتی برای ارتباط آنها با محتوای خواندنی باشد.
این کتابدار افزود: چنین فعالیتهایی بهتدریج میتواند علاقه به مطالعه را در افراد تقویت کند و زمینه مراجعه بیشتر آنها به کتابخانهها و حرکت از مطالعه مطالب کوتاه به سمت خواندن آثار عمیقتر را فراهم آورد.
پرواز کتاب به روستاها؛ تلاش برای تحقق عدالت فرهنگی
دسترسی برابر به منابع کتابخانهای از مهمترین عوامل رشد ذهنی و شکوفایی استعدادهای کودکان و نوجوانان است؛ با این حال، فاصله جغرافیایی و نبود زیرساختهای فرهنگی در برخی روستاها، همچنان دسترسی بخشی از کودکان به کتاب و فعالیتهای فرهنگی را محدود میکند.
در چنین شرایطی، کتابخانههای سیار و فعالیتهای داوطلبانه کتابداران میتوانند نقش مؤثری در کاهش این فاصله داشته باشند؛ تجربهای که فاطمه وحدانی، کتابدار باسابقه کتابخانه مرکزی تبریز و رابط کتابخانههای سیار این شهر، سالهاست آن را در قالب برنامههای مختلف دنبال میکند.
وحدانی با ۲۶ سال سابقه فعالیت در حوزه کتابداری در گفتگو با خبرنگار مهر با تأکید بر ضرورت فراهم کردن فرصت برابر برای کودکان مناطق روستایی اظهار کرد: باور دارم دسترسی به کتاب نباید محدود به مناطق شهری باشد. هدف من از فعالیتهای خودجوش، ایجاد فرصت برابر برای کودکان روستایی است تا بتوانند از طریق مطالعه، ظرفیتها و استعدادهای ذهنی خود را شکوفا کنند.
وی با بیان اینکه کتاب میتواند افقهای تازهای پیش روی کودکان مناطق کمبرخوردار بگشاید، افزود: شعار قلبی من این است که با کتاب به روستاها پرواز میکنم و بالهای این پرواز، نگاه درخشان و پر از امید کودکان است.
از قلک کتاب تا اجرای برنامههای جهادی در روستاها
این کتابدار باسابقه در گفتگو با خبرنگار مهر، با تشریح فعالیتهای میدانی خود در مناطق مختلف استان گفت: برای رساندن کتاب به دست کودکان و نوجوانان روستایی، طرحهای متنوعی را دنبال کردهایم که از جمله آنها میتوان به تجهیز کتابخانهها با قفسههای اختصاصی، اجرای طرح «قلک کتاب» برای جمعآوری کمکهای مردمی به منظور خرید منابع و همچنین برنامه جهادی «یک روز با کتاب» اشاره کرد.
وحدانی افزود: هدف از اجرای این برنامهها تنها رساندن تعدادی کتاب به روستاها نیست، بلکه تلاش میکنیم زمینه شکلگیری جریان پایدار مطالعه را فراهم کنیم؛ به همین دلیل، در کنار تأمین منابع، به ایجاد فضاهای مناسب برای نگهداری کتاب و برگزاری فعالیتهای فرهنگی نیز توجه داریم.
وی با اشاره به اجرای این طرحها در روستاهای مختلف اظهار کرد: فعالیتهای ما در روستاهایی از جمله کرگان قدیم، نوجه، کر، جوقان، گلآخر، قرهکوشن، آغبلاغ، اسپیران، لیقوان و وحاجآقا دنبال شده و با استقبال کودکان و خانوادهها همراه بوده است.
این کتابدار با بیان اینکه استقبال کودکان مهمترین انگیزه ادامه این فعالیتهاست، گفت: مشاهده اشتیاق و شوق کودکان هنگام مواجهه با کتاب، انگیزه مضاعفی برای گسترش برنامهها ایجاد میکند. وقتی کودکی در منطقهای دور از امکانات فرهنگی، با علاقه کتابی را انتخاب میکند و درباره آن میپرسد، اهمیت این فعالیتها بیش از گذشته برای ما روشن میشود.
مشارکت مادران و معلمان در ترویج کتابخوانی
وحدانی با تأکید بر اینکه ترویج فرهنگ مطالعه مأموریتی فردی نیست، خاطرنشان کرد: اجرای این برنامهها بدون همراهی مردم محلی امکان گسترش ندارد. به همین دلیل تلاش کردهایم مادران و معلمان فعال روستاها را نیز در جریان ترویج کتابخوانی مشارکت دهیم.
وی افزود: مادران و معلمان به دلیل ارتباط مستمر با کودکان، میتوانند نقش مهمی در ایجاد علاقه به کتاب و استمرار عادت مطالعه داشته باشند. همراهی آنها موجب میشود فعالیتهای کتابخوانی به زمان حضور کتابدار یا اجرای یک برنامه محدود نماند و در زندگی روزمره کودکان نیز ادامه پیدا کند.
این کتابدار همچنین به ظرفیت پویشهای مردمی اشاره کرد و گفت: از طریق اجرای پویشهای اهدای کتاب و جمعآوری منابع مطالعاتی توانستهایم امکانات بیشتری را به مدارس و مناطق محروم برسانیم. این مشارکتها نشان میدهد که علاقهمندان به کتاب و فرهنگ میتوانند در کنار کتابداران، بخشی از مسئولیت گسترش عدالت فرهنگی را بر عهده بگیرند.
کتابخانه تربیت؛ پیوند میراث تاریخی با نیازهای نسل جدید
کتابخانههای قدیمی علاوه بر برخورداری از ارزش تاریخی و فرهنگی، میتوانند با تغییر شیوه ارائه خدمات، همچنان در زندگی اجتماعی شهر نقش فعال داشته باشند. کتابخانه تربیت از جمله این مجموعههاست که تلاش میکند ضمن حفظ هویت و پیشینه خود، با نیازهای روز مخاطبان نیز همراه شود.
رویا احسانی، کتابدار کتابخانه تربیت، در این زمینه با تمرکز بر اجرای برنامههای متنوع فرهنگی و آموزشی، به دنبال تبدیل این مجموعه از یک فضای صرفاً مطالعاتی به محیطی پویا و تعاملی است.
رویکرد احسانی بر این اساس شکل گرفته که حفظ اصالت تاریخی کتابخانه نباید به معنای ثابت ماندن شیوه فعالیت آن باشد. از این رو، با برگزاری مجموعهای از کارگاههای آموزشی و برنامههای فرهنگی، تلاش شده است کتابخانه تربیت علاوه بر مأموریت اصلی خود در حوزه مطالعه، به فضایی برای یادگیری مهارتهای جدید و مشارکت اجتماعی تبدیل شود.
اجرای این برنامهها با استقبال مخاطبان همراه بوده و افزایش مراجعهکنندگان، بهویژه حضور پررنگتر جوانان، از تغییر تدریجی کارکرد این مجموعه حکایت دارد. اکنون بخشی از مراجعهکنندگان نه فقط برای مطالعه و امانت کتاب، بلکه برای شرکت در کارگاهها، فعالیتهای گروهی و برنامههای فرهنگی به کتابخانه تربیت مراجعه میکنند.
این رویکرد، کتابخانه را از یک مکان صرفاً آرام برای مطالعه به فضایی برای تعامل و آفرینش تبدیل کرده است؛ فضایی که در آن، اصالت تاریخی مجموعه در کنار نیازهای آموزشی و فرهنگی نسل جدید قرار میگیرد.
پاتوق مادران کتابخوان؛ پیوند خانواده با فرهنگ مطالعه
یکی از برنامههای شاخص کتابخانه تربیت، اجرای طرح «پاتوق مادران کتابخوان» است؛ برنامهای که با توجه به نقش خانواده در شکلگیری عادت مطالعه در کودکان، بر افزایش ارتباط مادران با کتاب و تقویت سواد فرهنگی خانواده تمرکز دارد.
احسانی با اجرای این طرح تلاش کرده است فضایی اختصاصی برای گردهمایی مادران، مطالعه، تبادل تجربه و گفتوگو درباره موضوعات فرهنگی و تربیتی فراهم کند.
این پاتوق علاوه بر آنکه فرصتی برای مطالعه و ارتقای آگاهی مادران ایجاد میکند، زمینه انتقال فرهنگ کتابخوانی از والدین به کودکان را نیز فراهم میسازد. حضور مادران در محیط کتابخانه و مشارکت آنها در برنامههای مطالعاتی میتواند کتاب را به بخشی از تعاملات روزمره خانواده تبدیل کند.
اهمیت این برنامه در آن است که کتابخانه از چارچوب خدمات مستقیم به یک فرد فراتر میرود و با ارتباطگیری با مادران، بر فضای فرهنگی خانواده نیز اثر میگذارد. به این ترتیب، کودکان نیز از طریق مشاهده و همراهی والدین با کتاب و فعالیتهای کتابخوانی آشناتر میشوند.
پاتوق مادران کتابخوان در واقع تلاشی برای تبدیل کتابخانه تربیت به کانونی اجتماعی و خانوادگی است؛ مرکزی که در آن، مادران علاوه بر استفاده از منابع مطالعاتی، امکان مشارکت در فعالیتهای جمعی و انتقال تجربههای خود را دارند.
کتابخانهای برای همه؛ از کودک و نوجوان تا سالمند و روستایی
مرور تجربههای کتابداران و برنامههای ادارهکل کتابخانههای عمومی آذربایجانشرقی نشان میدهد که توسعه فرهنگ مطالعه، تنها با افزایش تعداد کتابها یا گسترش فضای فیزیکی کتابخانهها محقق نمیشود؛ آنچه میتواند مردم را به کتابخانه پیوند دهد، شناخت نیازهای واقعی آنها و فراهم کردن خدماتی متناسب با هر گروه است.
کودکی که در تالار علم و خلاقیت امکان تجربه و کشف دارد، نوجوانی که در معرفی کتاب و تولید محتوای رسانهای مشارکت میکند، مادری که در پاتوق کتابخوانی با دیگران تبادل تجربه دارد، سالمندی که کتابخانه را فضایی برای ارتباط اجتماعی میداند و کودک روستایی که از طریق کتابخانه سیار به منابع مطالعاتی دسترسی پیدا میکند، همگی مخاطبان یک کتابخانه عمومی هستند؛ اما هرکدام نیازها و انتظارات متفاوتی دارند.
کسب دو نشان ملی همخوان در حوزه خدمات به سالمندان و گروههای خاص، اجرای طرحهای کودک کتابخوان و کتابیاران، تأمین منابع بر اساس درخواست اعضا، برنامههای هفته کتاب و فعالیتهای ابتکاری کتابداران در شهرها و روستاها، بخشهای مختلف این رویکرد را نشان میدهد.
در کنار این اقدامات، ابتکارهایی مانند قفسههای باز، میز معرفی کتاب، تولید پادکست و ویدئو توسط کودکان، طرح کوله کتاب، قلک کتاب، برنامههای جهادی روستایی و پاتوق مادران کتابخوان، نشان میدهد که برای ترویج مطالعه همیشه به امکانات گسترده نیاز نیست؛ گاهی شناخت درست مخاطب و استفاده خلاقانه از ظرفیتهای موجود میتواند زمینهساز تغییرات ماندگار باشد.
آنچه این تجربهها را به یکدیگر پیوند میدهد، تلاش برای بازگرداندن کتابخانه به متن زندگی مردم است؛ مسیری که در آن، کتابخانه نه فقط محل مراجعه برای دریافت کتاب، بلکه فضایی برای یادگیری، خلاقیت، گفتوگو، مشارکت اجتماعی و شکوفایی استعدادها خواهد بود.
اگر این رویکرد با استمرار برنامهها، تأمین منابع مورد نیاز، تقویت زیرساختها و مشارکت خانوادهها، مدارس و جوامع محلی همراه شود، کتابخانههای عمومی میتوانند بیش از گذشته به کانونهای اثرگذار فرهنگی تبدیل شوند؛ کانونهایی که نهتنها کتاب را در دسترس مردم قرار میدهند، بلکه انگیزه خواندن، اندیشیدن و یادگیری مادامالعمر را در جامعه تقویت میکنند.
نظرات
هنوز نظری ثبت نشده؛ اولین نفر باش.