رجبعلی لباف خانیکی؛ مردی با دغدغه احیای توس
هم زمان با سالروز ثبت ملی شهر تاریخی توس، مروری داریم بر کوششهای رجبعلی لباف خانیکی، باستان شناسی که سالها برای شناخت و حفاظت از میراث خراسان تلاش کرد

مریم شیعه | شهرآرانیوز؛ توس پیش از آنکه خانه شاعر بزرگمان باشد، شهری بود که مردمان زیادی در آن زندگی میکردند. مردمانی که در کوچههای توس قدم میزنند، خریدوفروش میکردند، خانه میساختند و روزی، بی آنکه بدانند به بخشی از تاریخ خراسان بزرگ تبدیل شدند. حالا تا چشم کار میکند خاک است و دشتی که دیوارهای فروریخته و نشانههایی پراکنده از زندگی دارد.
به زمین نگاه میکند. به زمینی که برای رهگذران خاک و خشتهای شکسته است و برای او، همین خاک نرم، نشانی از زندگی دارد، نشانی از دیواری قدیمی که قرنها پیش از بین رفته است. برای رسیدن به این زندگی، نباید زمین را بی محابا شکافت. لایه لایه این خاک، باید پس از شناسایی کنار زده و ثبت و نسبت اشیا پراکنده با یکدیگر مشخص شود. هر تکه سفال، هر ابزار سخت فلزی، سرنخی دور از شیوه زندگی مردم است.
او آرام آرام قصهها را از دل خاک بیرون میکشد و به آنها صورت میدهد. روزی روزگاری توس یکی از مهمترین مراکز خراسان بود. شخصیتهای بزرگی، چون خواجه نظام الملک و امام محمد غزالی با آن پیوند داشتند، اما جنگ ها، ویرانیها و جابه جایی مراکز جمعیتی، آرام آرام رونقش را گرفتند. برای او اهمیت توس تنها در گذشته پرآوازه اش نیست.
مسئله این است که چگونه میتوان از میان دیوارهای فروریخته و نشانههای پراکنده، تصویری از شهری به دست آورد که دیگر وجود ندارد. این پرسش سالها پژوهشگرها را به محوطههای اطراف آرامگاه فردوسی کشاند. زندگی علمی او با شناخت شهرهای تاریخی خراسان پیوند خورده بود. سرانجام ۲۶آبان ۱۳۷۵، مجموعه شهر تاریخی توس، شامل ارگ و برج وبارو، با شماره۱۷۵۸ در فهرست آثار ملی ایران ثبت شد. رویدادی که برای حفاظت قانونی از محدوده تاریخی اهمیت دارد، اما پایان نگرانیها نیست.
رجبعلی لباف خانیکی در سال۱۳۲۷ خورشیدی در روستای خانیک، از توابع کاخک گناباد، به دنیا آمد. زادگاهش در سرزمینی قرار داشت که نشانههای زندگی نسلهای گذشته، از قناتهای کهن تا بناهای خشتی، هنوز در آن دیده میشد. خراسان برایش تنها محل تولد نماند. بعدها به مهمترین موضوع پژوهش هایش تبدیل شد.
سرزمینی که میخواست تاریخش را نه فقط از کتاب ها، بلکه از میان آثار باقی مانده در شهرها و روستاهایش بشناسد. تحصیلات ابتدایی و متوسطه را در کاخک، گناباد و تهران گذراند. سپس در دانشگاه تهران باستان شناسی خواند و تا مقطع کارشناسی ارشد پیش رفت. انتخاب این رشته، او را به دنیایی برد که در آن گذشته، چیزی فراتر از نام پادشاهان و تاریخ جنگها بود. باستان شناسی میتوانست از زندگی مردمان عادی هم سخن بگوید، از شیوه ساخت خانه هایشان، ظروفی که استفاده میکردند و راههایی که برای تأمین آب و غذا ساخته بودند.
پس از پایان تحصیلات، فعالیت حرفهای را در دستگاههای مسئول حفاظت از آثار تاریخی آغاز کرد. مدتی در موزه ایران باستان و دفتر آثار تاریخی فعالیت داشت و سپس کارش را در خراسان ادامه داد. از نیشابور و شادیاخ تا قائن، گناباد و توس؛ هرکدام پرسش متفاوتی پیش رویش گذاشتند. او کتابها و مقالات متعددی درباره تاریخ و معماری خراسان نوشت، اما در میان این فعالیتهای گسترده، توس جایگاهی ویژه داشت.
توس در سال ۱۳۷۵ به فهرست آثار ملی راه یافت، اما حفاظت از آن همچنان مسئلهای دشوار باقی ماند. گستردگی محوطه، فرسایش بناهای خشتی، ساخت وسازهای پیرامونی و محدودیت منابع مالی، نگهداری از این شهر تاریخی را با مشکلاتی روبه رو میکرد. در مطالعات باستان شناسی توس، نام لباف خانیکی در کنار پژوهشگرانی مانند محمود طغرایی دیده میشود.
اهمیت این مطالعات در آن بود که مرمت یک بنای تاریخی، بدون شناخت ساختار و پیشینه آن، میتوانست به از بین رفتن بخشی از اصالت اثر منجر شود. خانیکی پس از بازنشستگی باز به کار بازگشت و مسئولیت اداره کل میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری خراسان رضوی را پذیرفت، بازگشتی که فرصتی تازه برای پیگیری مسائل توس فراهم کرد.
پس از سالها پیگیری بالاخره در سال ۱۳۹۳، لباف خانیکی از تشکیل دوباره شورای احیای توس خبر داد. او امیدوار بود تصمیمهای مشترک بتواند میان حفاظت از میراث تاریخی، نیازهای ساکنان منطقه و برنامههای توسعه شهری تعادل برقرار کند و در این مسیر از هیچ تلاشی دریغ نکرد.
امروز، سالها پس از ثبت ملی توس، حفاظت از این مجموعه همچنان ادامه دارد. تلاش پژوهشگرانی مانند رجبعلی لباف خانیکی نیز بخشی از مسیر طولانی شناخت این شهر بوده است، مسیری که از مطالعه آثار خاموش آغاز میشود و به مسئولیت حفظ آنها برای نسلهای آینده میرسد. توس هنوز همه داستانش را نگفته است. شاید زیر همان خاکی که امروز رهگذران به سادگی از کنارش میگذرند، نشانههایی از زندگی مردمانی باقی مانده باشد که نامشان در هیچ کجای تاریخ ثبت نشده است و امروز نشانی ندارند.
نظرات
هنوز نظری ثبت نشده؛ اولین نفر باش.