برنامه جامع اصفهان با اعتماد به ظرفیت مدیریت شهری از بنبست خارج شد
مدیر هماهنگی برنامه جامع اصفهان گفت: اعتماد به ظرفیت مدیریت شهری، واگذاری مسئولیت واقعی و بهرهگیری از توان نخبگان و شهروندان، مسیر تدوین برنامه جامع اصفهان را از بنبست مطالعاتی خارج کرد و زمینه شکلگیری تجربهای متفاوت در برنامهریزی مشارکتی شهری را فراهم آورد.

احسان مالکیپور در گفتوگو با خبرنگار ایمنا با اشاره به فراز و نشیبهای تدوین برنامه جامع اصفهان اظهار کرد: ۲۵ آبان یادآور حماسه و ایثار مردم اصفهان و تشییع پیکر ۳۷۰ شهید است؛ با این حال، در سال ۱۳۹۸ نیز این روز با یکی از سختترین مقاطع شهر اصفهان و فرایند تدوین برنامه جامع آن همزمان شد.
وی افزود: در آن روزها، دود سیاه از گوشه و کنار شهر به آسمان میرفت و یکی از کانونهای درگیری، فلکه بزرگمهر، در فاصلهای بسیار نزدیک به ساختمان شورای اسلامی شهر بود. در چنین شرایطی، تصور ثبات و باور به ضرورت آیندهنگری و برنامهریزی برای شهر، حتی در افق چندروزه، بسیار دشوار به نظر میرسید.
مدیر هماهنگی برنامه جامع اصفهان ادامه داد: از سوی دیگر، بررسی گزارش تشخیص برنامه به پایان رسیده بود، اما نتایج آن پس از حدود یک سال و نیم تلاش مستقیم برای پیشبرد برنامه، چندان امیدبخش نبود.
مالکیپور ادامه داد: همزمانی اوجگیری رادیکالیسم اجتماعی با ناامیدی از خروجی برنامهای که قرار بود با مشارکت مردم، زمینه اصلاح تدریجی امور شهر را فراهم کند، شرایطی فرساینده و دشوار ایجاد کرده بود.
امضای طلایی؛ تصمیمی که مسیر برنامه جامع را تغییر داد
وی با اشاره به بنبست ایجادشده در روند مطالعات عنوان کرد: مشاور در چارچوب حقالزحمه قرارداد و بضاعت نیروی انسانی خود تمام تلاشش را کرده بود، اما محصول نهایی با سطح انتظار از برنامه جامع اصفهان فاصله داشت.
مدیر هماهنگی برنامه جامع اصفهان افزود: در واقع، هم مشاور و هم پروژه با محدودیتها و بنبستهایی روبهرو شده بودند و ادامه مسیر با سازوکار قبلی امکانپذیر به نظر نمیرسید، بنابراین اتخاذ تصمیمی اساسی و دشوار ضرورت داشت.
مالکیپور گفت: در جلسهای در دفتر غلامرضا کاظمیان، مدیرکل طرحریزی شهری و طرحهای توسعه و عمران وزارت راه و شهرسازی با حضور نمایندگان ادارهکل راه و شهرسازی استان، شورای اسلامی شهر، شهرداری اصفهان و مشاور، تصمیم گرفته شد تکمیل گزارش تشخیص و تهیه دستورکار برنامه، بهگونهای که شرایط لازم برای ارائه به شورای عالی شهرسازی و معماری ایران را داشته باشد، با مسئولیت شورای راهبری انجام شود.
وی خاطرنشان کرد: این تصمیم با ارسال نامهای به امضای کاظمیان در هفتم بهمن ۱۳۹۸ رسمیت پیدا کرد و نقطه عطفی در مسیر تدوین برنامه جامع اصفهان بهشمار میرفت.
عزم جزم مدیریت شهری؛ برنامه از حاشیه به متن آمد
مدیر هماهنگی برنامه جامع اصفهان با بیان اینکه اقدامات اجرایی بلافاصله پس از ابلاغ این تصمیم آغاز شد، بیان کرد: روز بعد از دریافت نامه، جلسه دبیرخانه اجرایی برنامه با حضور رئیس شورای اسلامی شهر، رئیس کمیسیون عمران، معماری، شهرسازی و بافت تاریخی شورا، شهردار و همه معاونان وی، همچنین مدیرکل ارتباطات و امور بینالملل شهرداری اصفهان برگزار شد.
مالکیپور افزود: در این جلسه، میان ارکان حاضر تقسیم کار صورت گرفت و مقرر شد مدیریت شهری با استفاده از تمام ظرفیتهای مادی و معنوی خود وارد میدان شود.
وی با اشاره به اهمیت راهبردی برنامه برای مدیریت شهری ادامه داد: در آن مقطع، موفقیت برنامه به چند دلیل آشکار و پنهان اهمیت حیاتی داشت. نخست، اهمیت ذاتی برنامه بود، چراکه این سند قرار بود مسیر توسعه اصفهان را برای سالهای آینده مشخص کند.
مدیر هماهنگی برنامه جامع اصفهان تصریح کرد: از آنجا که اجرای برنامه بر عهده شورای اسلامی شهر و شهرداری بود، مشکلات احتمالی آن میتوانست گریبانگیر همه دورههای مدیریت شهری شود. از سوی دیگر، با توجه به اینکه مسئولیت تکمیل مطالعات به شورای راهبری واگذار شده بود و در فاصله سالهای ۱۳۹۷ تا ۱۴۰۰ ریاست و دبیر اجرایی آن بر عهده شورای شهر و شهرداری قرار داشت، شکست برنامه به معنای شکست مدیریت شهری تلقی میشد و موضوع تا حد زیادی جنبه حیثیتی پیدا کرده بود.
مالکیپور خاطرنشان کرد: علاوه بر این، وجه مشارکتی برنامه ظرفیت تبدیل آن به یک ابرپروژه عمومی و قابل عرضه به شهروندان را فراهم میکرد؛ پروژهای که میتوانست با جلب مشارکت مردم، سرمایه اجتماعی قابل توجهی ایجاد کند و از محبوبیت عمومی برخوردار شود.
مأموریت غیرممکن؛ برنامهریزی در دل دو سال بحرانی
وی با اشاره به شرایط دشوار تدوین برنامه در سالهای ۱۳۹۸ و ۱۳۹۹ گفت: از بهمن ۱۳۹۸ تا ۳۱ شهریور ۱۳۹۹، یعنی زمانی که گزارش بازه نخست مطالعات مرحله اول برنامه در شورای راهبری به تأیید رسید، سکان تدوین برنامه با هماهنگی شورای راهبری و ادارهکل راه و شهرسازی استان، بهطور کامل در اختیار مدیریت شهری قرار داشت.
مدیر هماهنگی برنامه جامع اصفهان افزود: سالهای ۱۳۹۸ و ۱۳۹۹ از نظر شرایط عمومی کشور و شهر، از تلخترین سالهای نیمقرن پیش از آن بهشمار میرفت. تنشهای اقتصادی و اجتماعی ناشی از تحریمهای دولت ترامپ، حوادث بنزینی آبان، ترور سردار شهید حاج قاسم سلیمانی و سقوط هواپیمای اوکراینی در سال ۱۳۹۸، از جمله اتفاقاتی بودند که فضای عمومی کشور را تحت تأثیر قرار دادند.
مالکیپور ادامه داد: در انتهای سال ۱۳۹۸ و سراسر سال ۱۳۹۹ نیز فراگیری کرونا و مرگومیرهای ناشی از آن، شرایط دشوارتری را رقم زد. این دو سال بحرانی با کاهش امید و اعتماد عمومی همراه بود و همین مسئله، پایههای برنامهریزی مشارکتی را سست میکرد.
وی با اشاره به اینکه چالشهای اختصاصی خود برنامه نیز کم نبود، تصریح کرد: در آن زمان، شرح خدمات تفصیلی مصوب وزارتخانه وجود نداشت. تنوع موضوعات فنی و رویدادهای مشارکتی مرتبط با آنها، در کنار تعداد و تنوع بالای مشارکتکنندگان، پیچیدگی فرایند تدوین برنامه را افزایش داده بود.
مدیر هماهنگی برنامه جامع اصفهان افزود: هماهنگکردن هفت مشاور دانشگاهی و غیردانشگاهی در تدوین برنامه نیز از دیگر دشواریهای این مسیر بود. مجموعه این شرایط، فرایندی را ایجاد کرده بود که بهطور تقریب هیچکس تجربه قبلی روبهروه با آن را نداشت و به مأموریتی غیرممکن شباهت پیدا میکرد.
دوران طلایی؛ بسیج ظرفیتهای شهر برای یک تجربه متفاوت
مالکیپور با اشاره به نحوه پیشبرد مطالعات در این دوره عنوان کرد: در آن مقطع، همه ظرفیتهای مدیریت شهری برای پیشبرد برنامه به کار گرفته شد. نیروی انسانی توانمند، منابع اطلاعاتی، بسترهای فراگیر اطلاعرسانی، سرمایههای اجتماعی و نمادین، ارتباطات سیاسی، فضاهای کالبدی متنوع و بودجه قابل توجه، مجموعه ظرفیتهایی بودند که در خدمت تدوین برنامه قرار گرفتند.
وی افزود: این امکانات به مدیریت شهری اجازه میداد در کمترین زمان ممکن و به دور از قیدوبندهای دستوپاگیر، زمینه جذب مشاوران و نیروهای متخصص برونسازمانی را از طریق ترک تشریفات فراهم کند. همچنین فاصله میان تصمیمگیری و اجرای تصمیمات به حداقل میرسید.
مدیر هماهنگی برنامه جامع اصفهان ادامه داد: مجموعه این عوامل موجب شد اسناد برنامه با کیفیت مطالعاتی مطلوب و مطابق با زمانبندی مقرر تهیه شوند. در مجموع، با وجود همه دشواریها، همکاری مدیریت شهری، همراهی ادارهکل راه و شهرسازی، مشارکت شورای راهبری و حضور مردم، این فرایند را به تجربهای قابل توجه تبدیل کرد.
مالکیپور با اشاره به نقش عزم و همدلی در عبور از موانع گفت: به قول شاعر: «عزم و هشیاری و ایمان درست، چون بههم دست دهد سد سکندر شکند.»
وی با بیان اینکه مشارکت مردم و نخبگان یکی از ویژگیهای برجسته این دوره بود، اظهار کرد: در این دوران هفتماهه، رویدادهای متعددی با مشارکت گروههای مختلف برگزار شد که در نهایت به تدوین گزارش تشخیص و دستورکار مقدماتی و تأیید آن در شورای راهبری انجامید.
مدیر هماهنگی برنامه جامع اصفهان با اشاره به ارزیابی پرویز پیران، مشاور ارشد سازمان ملل از تجربه مشارکتی این برنامه بیان کرد: پیران با اشاره به موانع مشارکت در سطوح ملی و محلی، تجربه اصفهان را اقدامی کمسابقه در ایران دانسته و تأکید کرده است که این تجربه توانسته است بخشی از موانع مشارکت را برطرف کند و بهعنوان الگویی ارزشمند در سابقه برنامهریزی مشارکتی کشور ثبت شود.
مالکیپور مهمترین رویدادهای برگزارشده در این دوره را تشریح کرد و گفت: برگزاری پنلهای تحلیل مسائل و مشکلات شهر با حضور بیش از ۵۰ نفر از نخبگان دانشگاهی و غیردانشگاهی، رویداد «یک شهر گفتوگو» بهعنوان بزرگترین رویداد مجازی گفتوگومحور با مشارکت ۵۶۰ شهروند، پنلهای تحلیل ظرفیتهای موجود شهر و بررسی روندهای آینده مؤثر بر آن در قالب رویداد «دورنما» ، همچنین مصاحبههای خبرگی با نخبگان ملی از جمله این رویدادها بود، همچنین جلسات تدوین چشمانداز و نظرسنجی درباره آن در قالب رویداد «جهاننما» با مشارکت چهار هزار شهروند برگزار شد که رکورد بیشترین مشارکت شهروندان در یک رویداد مشارکتی را به ثبت رساند.
وی با اشاره به ارزیابی کاظمیان از دستاوردهای این دوره بیان کرد: کاظمیان این تجربه را اقدامی ارزشمند از نظر رویه و محتوا ارزیابی کرده و با وجود تأکید بر ضرورت تکمیل، اصلاح و تدقیق آن، اجرای چنین فرایندی را در اصفهان ممکن دانسته است؛ تجربهای که به گفته وی، در بسیاری از شهرهای بزرگ نیز امکان تحقق نداشت.
چرا تجربه اصفهان موفق شد؟
مدیر هماهنگی برنامه جامع اصفهان با اشاره به نقش مدیریت شهری در تدوین برنامه جامع اصفهان اظهار کرد: غلامرضا کاظمیان، معاون وقت وزیر راه و شهرسازی، نقش مدیریت شهری، شورای اسلامی شهر و شهرداری را در پیشبرد طرحهای جامع ضروری دانسته و بر ظرفیت نهادی مدیریت شهری اصفهان تأکید کرده است.
مالکیپور افزود: مدیریت شهری اصفهان، چه در بازه نخست مطالعات و چه در دوره جدید که از سال ۱۴۰۲ آغاز شد، به اندازهای که شرایط و سازوکارهای موجود اجازه میداد، با تمام توان در فرایند تدوین برنامه مشارکت کرد.
وی ادامه داد: در دوره جدید نیز دو رویداد کمنظیر «شهرآزمون» بهعنوان رویداد حضوری گفتوگومحور در برنامهریزی ایران و «شهرآیند» بهعنوان رویداد آیندهنگری شهری مشارکتی برگزار شد، همچنین با تأیید شورای راهبری برنامه، گروه نظارت دانشگاهی در فرایند تدوین برنامه فعال شد.
مدیر هماهنگی برنامه جامع اصفهان با اشاره به بعضی تغییرات در ساختار راهبری برنامه در دوره جدید تصریح کرد: البته سلب مسئولیت ریاست شورای راهبری از شورای شهر در این دوره و همچنین اخذ نشدن تأییدیه این شورا برای گزارش مرحله اول، آثار منفی عمیقی بر فرایند برنامه برجای گذاشت.
مالکیپور افزود: پیامد این رویه تا جایی پیش رفت که شورای اسلامی شهر در اعتراض به آن، در جلسات تصویب برنامه در شورای عالی شهرسازی و معماری ایران حضور پیدا نکرد.
دوران طلایی محصول یک امضای طلایی بود
وی در جمعبندی این تجربه گفت: با وجود همه تلاشها و ظرفیتهایی که مدیریت شهری در مسیر تدوین برنامه به کار گرفت، نباید از نقش تصمیمگیری و اعتماد نهادی در آغاز این فرایند غافل شد.
مدیر هماهنگی برنامه جامع اصفهان خاطرنشان کرد: اگر جسارت و واقعگرایی یک مدیر دولتی در تفویض اختیار و انتقال مسئولیت واقعی پیشبرد برنامه به شورای راهبری در سالهای دشوار ۱۳۹۸ و ۱۳۹۹ و فعالکردن ظرفیت بالقوه مدیریت شهری وجود نداشت، این موفقیت چشمگیر شکل نمیگرفت.
مالکیپور تأکید کرد: دوران طلایی برنامه جامع اصفهان، محصول یک امضای طلایی بود؛ امضایی که با واگذاری مسئولیت واقعی و فراهمکردن امکان مشارکت و اقدام، مسیر متفاوتی را برای پیشبرد برنامه باز کرد. کاش همه امضاهای طلایی اینگونه بودند.
نظرات
هنوز نظری ثبت نشده؛ اولین نفر باش.