باغ بیرمآباد کرمان در سایه سنگین یک روگذر؛ درهایی که با تعارض باز شد
کرمان- بعد سال ها انتظار درهای باغ تاریخی بیرم آباد کرمان به روی مردم باز شد، اما همزمان اخباری در خصوص احداث پل روگذر در کنار این باغ موجب نگرانی دوستداران میراث فرهنگی شده است.

خبرگزاری مهر، گروه استان ها: باغ تاریخی بیرمآباد کرمان، یکی از کهنترین باغهای صفوی استان و از معدود بازماندههای معماری باغ ایرانی در این پهنه، پس از سالها انتظار سرانجام همزمان با برپایی جشنواره کلمپه به روی شهروندان گشوده شد.
این باغ که در شرق کرمان و در مجاورت بنای تاریخی تخت درگاه قلیبیگ قرار دارد، حدود چهارونیم هکتار وسعت دارد و پیشینه آن به دوره صفویه بازمیگردد.
ثبت ملی این اثر در اسفند ۱۳۷۷ و آغاز مرمت آن از آبان ۱۳۹۴ نشان میدهد که بیرمآباد سالها در فهرست آثار ارزشمند استان حضور داشته، اما به دلایل مالکیتی و کندی روند حفاظت، عملاً از دسترس مردم دور مانده است و بازگشایی این باغ یک حلقه مفقوده از حافظه تاریخی کرمان را به زندگی روزمره شهروندان بازمیگرداند.
اهمیت بیرمآباد را نباید تنها با معیار قدمت سنجید. این باغ پیشینهای قدیمی تر از باغهای نامآشناتر استان مانند شاهزاده ماهان و فتحآباد دارد و ساختار آن در پژوهشهای تاریخی، نمونهای از پیوند میان شرایط طبیعی، توپوگرافی زمین و ملاحظات اجتماعی و سیاسی دوره صفوی معرفی شده است.
باغ بیرمآباد سندی از شیوه اندیشیدن معماران ایرانی به رابطه آب، درخت، بنا و منظر است.
استاندار کرمان نیز در آیین افتتاح، این باغ را نقطه آغاز برنامهای گستردهتر برای بازشناسی منظر تاریخی کرمان توصیف کرد و از برنامهریزی برای ثبت جهانی محدودهای خبر داد که جنگل قائم، گلزار شهدا، بام کرمان، قلعه اردشیر، قلعه دختر و گنبد جبلیه را در بر میگیرد؛ اگر چنین افقی جدی باشد، بازگشایی بیرمآباد باید مقدمهای برای حفاظت یکپارچه از کل این پهنه تاریخی تلقی شود، نه نقطه پایان یک پروژه.
منظر باغ بیرم آباد مر معرض تهدید
اما درست در همان روزهایی که درهای باغ به روی مردم باز میشد، خبر دیگری منتشر شد که معادله را پیچیده کرد.
شهردار اعلام کرد پروژه احداث تقاطع غیرهمسطح در میدان بیرمآباد، معروف به میدان سرآسیاب، در هفتههای پیشرو کلنگزنی خواهد شد.
این میدان در فاصله اندکی از باغ قرار دارد و یکی از ورودیهای اصلی شهر کرمان از سمت شهرستانهای جنوبی و شرقی محسوب میشود.
با این حال، راهحل ترافیکی نیز نمیتواند فارغ از ملاحظات منظرین و میراثی انتخاب شود.
نیما جهانبین، معمار و عضو هیئت علمی دانشگاه، این محدوده را از نقاط یگانه شهری کرمان توصیف کرده که در آن هم منظر طبیعی مطابق با هویت تاریخی شهر، یعنی درختان کاج و سرو و کوههای پیرامون، و هم بنای تاریخی باغ صفوی و تخت درگاه قلیبیگ در کنار یکدیگر قرار گرفتهاند.
از نگاه او، در چنین نقاطی برخوردها باید بسیار حساستر و محتاطانهتر باشد.
نگرانی اصلی این است که احداث یک سازه بتنی مرتفع در نزدیکی باغ، محورهای دید، سکوت بصری و تناسبات منظری آن را که حاصل قرنها تعامل باغ با محیط پیرامون است، دگرگون کند.
منظر یک باغ تاریخی تنها به دیوارهای آن محدود نمیشود؛ آسمان، افق، سایهروشنها و فاصله بصری با بناهای اطراف نیز بخشی از آن هستند و سازهای که این ترکیب را بشکند، حتی اگر باغ را تخریب نکند، معنای آن را تغییر میدهد.
زیر گذر مشکل منظر حریم باغ را مرتفع می کند
در مقابل، انکار بحران ترافیک میدان سرآسیاب نیز واقعبینانه نیست. ناایمنی، غیراستاندارد بودن و آشفتگی تردد در این میدان طی سالهای گذشته حوادث متعددی را رقم زده و تردد همزمان خودروهای سنگین، سواری و موتورسواران خطرات جانی بسیاری ایجاد کرده است؛ بنابراین، مسئله اصلی انتخاب میان حفظ میراث و رفع ترافیک نیست؛ مسئله یافتن طراحی است که هر دو را در نظر بگیرد.
شفافسازی درباره ارتفاع روگذر، حریم بصری آن نسبت به باغ، مصالح مورد استفاده، طرح فضای سبز جبرانی و نحوه کاهش اثر بصری سازه، حداقل انتظاری است که شهروندان و میراثدوستان میتوانند داشته باشند.
تجربه شهرهای دیگر نشان داده است که تقاطعهای غیرهمسطح در صورت طراحی نامناسب، خود به عنصری مزاحم در منظر شهری تبدیل میشوند؛ اما طراحی هوشمندانه با مصالح همخوان با بافت تاریخی و بهرهگیری از پوشش گیاهی میتواند آسیب را به حداقل برساند.
به نظر می رسد تغییر طراحی این طرح از رو گذر به زیر گذر می تواند مشکل منظر باغ صفوی را برطرف کند.
باغ بیرمآباد پس از ۱۱ سال انتظار، اکنون به شهروندان کرمانی تعلق دارد و هر تصمیمی درباره حریم آن، بدون مشارکت افکار عمومی، نظر کارشناسان میراث فرهنگی و ارائه طرح شفاف، ناقص خواهد بود.
اگر قرار است این باغ نقطه شروع بازشناسی منظر تاریخی کرمان باشد، همان معیار باید بر پروژههای پیرامونی آن نیز حاکم شود؛ در غیر این صورت، افتتاح یک باغ تاریخی در سایه یک روگذر، به نمادی از تناقض میان حرف و عمل تبدیل خواهد شد.
نباید یک سازه مرتفع در منظر یک اثر تاریخی احداث شود
مدیرعامل انجمن دیدهبان میراث و تمدن کارمانیا به خبرنگار مهر می گوید: از سویی مسئولان از ثبت جهانی کرمان سخن می گویند و از سوی دیگر دقیقا در محدوده ای که برای ثبت جهانی مورد نظر است در منظر یک بنای تاریخی شاخص طرح ایجاد یک پل رو گذر مطرح می شود.
امید ابراهیمی، می افزاید: وجود جنگل قائم، کوه های شیوشگان، گنبد جبلیه، تخت درگاه قلی بیگ و قلعه دختر و اردشیر در نزدیکی این مکان میدان بیرم را در منظر تاریخی بسیاری از این بناها قرار داده است.
وی ادامه می دهد: در کنار این مساله در این منطقه صدها درخت کهنسال نیز وجود دارد و به نظر می رسد برای اصلاح هندسی این میدان باید چاره اندیشی دیگری انجام داد.
وی می افزاید: طرح های توسعه ای در شهری که می تواند ثبت جهانی شود باید با مطالعات دقیق انجام شود تا لطمه ای به میراث شهر وارد نشود.
ابراهیمی، با اشاره به اهمیت باغ بیرم آباد از نظر تاریخی و معماری تصریح می کند: این باغ سرمایه ای ارزشمند تاریخی و هویتی برای شهر کرمان است و وجود یک پل روگذر در منظر آن می تواند در زمینه ثبت جهانی ان تاثیر منفی بگذارد.
آغازی برای ثبت جهانی بخشی از شهر کرمان
اما استاندار کرمان در آئین بازگشایی باغ بیرم آباد این رویداد را زمینه ساز ثبت جهانی بخشی از شهر کرمان دانست و در گفتگو با مهر با اشاره به تاریخی بودن شهر کرمان بر توسعه گردشگری در کرمان تاکید کرد.
محمدعلی طالبی از برنامهریزی برای ثبت جهانی محدودهای خبر داد که جنگل قائم، گلزار شهدا، بام کرمان، قلعه اردشیر، قلعه دختر و گنبد جبلیه را در بر میگیرد.
وی تاکید کرد: در اجرای طرح های مختلف باید ضوابط میراثی را در نظر گرفت و در این زمینه دستگاه های مربوطه مطالعات لازم را انجام می دهند.
اگر چنین افقی جدی باشد، بازگشایی بیرمآباد باید مقدمهای برای حفاظت یکپارچه از کل این پهنه تاریخی تلقی شود.
توسعه شهری و حفاظت از تاریخ باید همزمان پیش بروند
یک فعال حوزه گردشگری کرمان در گفتگو با مهر با اشاره به تجربه اخیر باغ تاریخی بیرمآباد و تصمیم شهرداری برای احداث روگذر در میدان سرآسیاب، از مسئولان استان و شهر خواسته است که در اجرای طرحهای تفصیلی توسعه شهری، حفاظت از آثار تاریخی را نه به عنوان یک مانع، بلکه به عنوان بخشی از همان طرح جدی بگیرند.
او با یادآوری اینکه باغ بیرمآباد پس از ۱۱ سال انتظار تازه به روی مردم باز شده، میگوید: این باغ تنها یک فضای سبز نیست؛ یک اثر ثبتشده ملی با پیشینه صفوی است که در کنار بنای تخت درگاه قلیبیگ، یک مجموعه تاریخی کمنظیر را در شرق کرمان شکل داده است.
به باور او، هر سازهای که در مجاورت چنین مجموعهای احداث شود، باید پیش از هر چیز اثر خود را بر منظر و حریم بصری آن بسنجد.
این فعال گردشگری توضیح میدهد: گردشگری کرمان بر پایه همین آثار تاریخی و مناظر فرهنگی بنا شده است و گردشگری که برای دیدن باغ صفوی، ارگ تاریخی و بافت کهن به کرمان میآید، انتظار دارد این آثار در بستری قابل درک دیده شوند، نه آنکه در سایه سازههای بتنی و ترافیک سنگین، هویت بصری خود را از دست بدهند.
به گفته او، هر تصمیمی که منظر یک اثر تاریخی را مخدوش کند، در عمل سرمایه گردشگری شهر را کاهش میدهد؛ سرمایهای که ایجاد آن قرنها زمان برده است.
او در ادامه بر این نکته تأکید میکند: مطالبه فعالان گردشگری، توقف توسعه شهری نیست؛ کرمان به رفع گرههای ترافیکی، بهبود ایمنی معابر و طرحهای تفصیلی نوین نیاز دارد و هیچ فعال گردشگری منکر این ضرورت نیست.
اما به باور این فعال گردشگری، توسعه شهری و حفاظت از میراث، دو مسیر متضاد نیستند و میتوان با طراحی هوشمندانه، هر دو را در یک طرح جامع گنجاند؛ آنچه اهمیت دارد این است که در مرحله تصمیمگیری، کارشناسان میراث فرهنگی و گردشگری در کنار متخصصان ترافیک و شهرسازی حاضر باشند و اثر طرح بر منظر تاریخی، پیش از اجرا ارزیابی شود، نه پس از آن.
این فعال گردشگری با اشاره به وعدههای استاندار کرمان برای ثبت جهانی محدوده تاریخی بیرمآباد، میگوید: این وعده با احداث سازهای در حریم باغ در تناقض است و از مسئولان میخواهد پیش از هر اقدام، طرح دقیق و شفاف پروژه را به اطلاع عموم برسانند.
به گفته او، شهروندان و فعالان گردشگری حق دارند بدانند روگذر در چه ارتفاعی، با چه حریمی و با چه طرحی برای کاهش اثر بصری اجرا خواهد شد.
او این شفافیت را حداقل حق مردم کرمان در قبال میراثی میداند که به آنان تعلق دارد.
نظرات
هنوز نظری ثبت نشده؛ اولین نفر باش.