رستگاری آقای «رستگار» در تاریخ مشهد | سرتیپی که شاخ قلدرهای شهر را شکست
درباره سرتیپی که شاخ قلدرهای شهر را شکست و نظم را به مجالس عزا و امنیت را به مشهد برگرداند.

به گزارش شهرآرانیوز؛ تورق اخبار مطبوعات قدیمی نشان میدهد که مشهد از دوره پهلوی اول تا اوایل دهه۴۰، با ناامنیهای بسیاری روبهرو بوده است؛ ناامنیهایی که گاه در خطرات بینراهی و گاه در گردنکشی گروهی از لاتها و گندهلاتها جلوه میکرده است. در این میان هم کم نیستند اخبار و اسنادی که از فساد در میان افراد یا مکانهایی خبر میدهند که باید مدافع حقوق مردم بختبرگشته در برابر ظلم میبودند؛ افرادی مانند نظمیهچیها، ژاندارمها یا ژاندارمری و نهادهایی مانند دادگستری.
در این میان، نامی در حافظه زنده و خاطرات شفاهی مردمان کهنسال مشهد میدرخشد که به هیچیک از این ننگها آلوده نبوده است؛ سرتیپ عبدالله رستگار. قدیمیهای شهر در روایتهای سینهبهسینه خود چنان از اقتدار و دلاوری او در برچیدن بساط قلدری و ناامنی در شهر یاد میکنند که گویی قهرمانی اسطورهای، یکتنه همه ناامنیهای شهر را به زانو درآورده است.
شنیدن مکرر این تعریفها و تمجیدهای پررنگ که نقل محافل است، مارا برانگیخت تا برای راستیآزمایی آنها به سراغ برگهای کهنه روزنامهها و مطبوعات دهه۳۰ قرن ۱۴ خورشیدی برویم. بازخوانی روزنامههایی مانند «آزادی» و «آفتاب شرق» در سالهای ۱۳۳۴ تا ۱۳۳۶ خورشیدی نشان میدهد چرا و چگونه نام این سرهنگ بازنشسته، دههها در حافظه جمعی یک شهر زنده و دستنخورده باقی مانده است.
آن سالها زمانهای است که هر روز خبر درگیری و دعواهای جمعی اراذل و اوباش شهر، نقل محفل بازار و تیتر اخبار میشود. فروردین سال ۱۳۳۴، عدهای به خانه موسی سلطانی میروند و باهمدستی یکدیگر، او را به قتل میرسانند. رضا مزاری و مهدی، فرزند اسماعیل، نیز ششم اردیبهشت همان سال به جان هم میافتند و هر دو مجروح به بیمارستان شاهرضا منتقل میشوند. این خبرها پیدرپی در شهر میپیچد و گوش اهالی به اینگونه درگیریها عادت کرده است.
در چنین فضایی، چهاردهم تیر برای نخستین بار خبر انتصاب سرهنگ عبدالله رستگار به ریاست شهربانی استان نهم (منظور استان خراسان بزرگ است) در جراید درج میشود. بیستودوم تیر سال ۱۳۳۴خورشیدی نیز سرهنگ رستگار در سمت رئیس شهربانی استان وارد مشهد میشود.
روزنامه آفتاب شرق هم ضمن اعلام این خبر، با امیدواری درباره ویژگیهای او مینویسد: «جناب سرهنگ رستگار از افسران شریف و متقی و پاکدامن شهربانی کل کشور هستند و انتصاب ایشان به ریاست شهربانی این آستان مقدس با خوشوقتی تلقی گردیده، عموم طبقات امیدوارند بتوانند در حفظ امنیت شهر و مبارزه با فساد و نادرستی قدمهای برجسته و مؤثری برداشته، آن چنان انجام وظیفه نمایند که در خور شئون مذهبی خراسان باشد.»
هنوز یک روز از آمدن سرهنگ به مشهد نگذشته است که نخستین نزاع جمعی در وکیلآباد خبرساز میشود. در این درگیری که حدود ساعت ۳ بعدازظهر رخ میدهد، سی نفر به جان هم میافتند؛ دو نفر مجروح میشوند و یک نفر را بهشدت مضروب میکنند. مهاجمان پس از کتک مفصل، لباس از تن رضا نامی معروف به رضا گاوی در میآورند. مأموران با حضور سریع در باغ وکیلآباد، رحمان کافهچی، عباس ترکه، تقی ترکه، شهباز ترکه و چند نفر دیگر را بازداشت میکنند. از همینجا سرهنگ حساب کار دستش میآید و درمییابد که جز با قاطعیت نمیتوان بساط این اراذل و اوباش را جمع کرد.
۵ مردادماه هم پنج شرور، شبانه با چاقو و چماق به خانه حجارباشی و غلامرضا قهوهچی هجوم میبرند و ضمن سرقت، صاحبخانه و خانوادهاش را به باد کتک میگیرند. دو اکیپ شبانه شهربانی بیدرنگ وارد عمل میشوند و اشرار را به دام میاندازند. همین واکنشهای برقآسا، روزنامه آفتاب شرق را وامیدارد تا از کاردانی سرهنگ بنویسد.
محمود ناظرانپور، مشهدپژوهی که شعر و لهجه مشهدی را به خوبی میشناسد، این مقطع را در منظومه خود اینگونه ماندگار کرده است: «سرتیپ رستگارَم آمَد شاخِشا رِ شِکست / لاتها و باجبگیرا، شدن شاخشکستهها».
محمود ناظران در شرح این بیت مشهدی میگوید: «آن زمان چاقوکشها و گندهلاتهایی بودند که باج سبیل میگرفتند تا به اصطلاح از حاجیها و پولدارهای شهر حراست کنند. این افراد هر روز در کوچه و خیابان با نوچههایشان رژه میرفتند و شهر را ناامن میکردند. با بالا گرفتن شکایتهای مردمی به پایتخت، آقای رستگار برای مهار آنها به مشهد آمد. او مرد قاطع و باصلابتی بود.
شنیدم همه سرکردهها را در اتاقش جمع کرد و اول اتمام حجت نمود تا بساط خود را جمع کنند. حتی به غلامحسین پشمی (یکی از عموها و گندهلاتهای نامی مشهد) نهیب زد که میدهم پشمت را بچینند! وقتی دید بعضیها اهل تمکین نیستند، شماری را تبعید و جمعی را پشت میلههای زندان انداخت و به این ترتیب، غائله اذیت و آزار مردم خوابید. مشهدیها به آدمهای سرخورده و بیاثر میگفتند شاخشکسته. با آمدن رستگار واقعا شاخ لاتهای گردنکلفت شکست.»
ریشهکن کردن مراکز فساد بیش از هر کار دیگری نام سرهنگ را بر سر زبانها میاندازد. پشتکار او به قدری چشمگیر است که ۳۰ شهریور ۱۳۳۴خورشیدی، یعنی تنها چندماه پس از انتصابش، درجه سرتیپی بر دوش او مینشیند. جراید محلی در توضیح این ترفیع مینویسند: «چون رئیس شهربانی از زمان ورود به مشهد برای ریشهکن کردن اماکن فساد و تعقیب اشرار جدیتهای زیادی کرده بودند که موجب آسایش و رضایت اهالی مشهد شده، از یکم مهرماه به درجه سرتیپی مفتخر شدند.»
دوم مهرماه این سال هم، خبر تعطیلی دهها مرکز خلاف در جراید چاپ میشود. در یکی از این اخبار، رضا صابریان و باقر کور به جرم برپایی بساط شیره و تریاک و سیدجلال به اتهام دایر کردن قمارخانه به دادسرا معرفی میشوند. خبرنگاران گزارش میدهند که در مدتی کوتاه ۲۸ مرکز فساد از جمله شیرهکشخانهها و فاحشهخانهها تعطیل و پلمب شده و مأموران مداوم از آنها سرکشی میکنند.
کمی بعد، از تعطیلی شش شیرهکشخانه مخفی دیگر خبر میرسد. برخوردها چنان قاطع است که گروهی از معتادان در فرمانداری جمع میشوند تا به وضع هزار معتادی که جا و داروی کافی ندارند و به قول خودشان در حال هلاکت هستند، رسیدگی شود.
رضایت از عملکرد رستگار تا جایی پیش میرود که در سال ۱۳۳۵ سرلشکر علوی مقدم، فرمانده کل شهربانی کشور، پس از بازدید از مشهد، اتومبیل شخصی خود را به پاس حسن اداره شهربانی به او اهدا میکند. همچنین وقتی رستگار رئیس زندان شهربانی را جابهجا میکند و شورشی موقت رخ میدهد، جریده آزادی از این اقدام به عنوان شجاعتی یاد میکند که رؤسای پیشین هرگز جرئت انجامش را نداشتند.
سرتیپ رستگار یک ویژگی خاص دیگر هم داشت که او را بیش از دیگران در چشم مردم شهر دوستداشتنی میکرد و آن ارادتش به امامحسین (ع) و مجالس روضه بود. اسناد مختلف نشان میدهد که مشهد شهر هیئتهای بزرگ بوده است؛ هیئتهای بسیاری که تلاش میکردند در روزهای مناسبتی سال به ویژه ایام محرم و صفر از محلات مختلف شهر به سمت حرم مطهر حضرت رضا (ع) حرکت کنند. پرواضح است که حرکت این اجتماع بزرگ همیشه با مخاطرات و حوادثی همراه میشده، اما اینجا هم سرتیپ رستگار پای کار میآید تا عزاداران بتوانند با کمترین مشکل و در کمال نظم ارادت خود به ساحت امام شهیدان را بهجا بیاورند.
نمونه این ارادت را میتوان در میان گفتوگوهای حاج جواد مسلمانزاده، پیرغلام تکیه کرمانیها دید:
«یک سرتیپ رستگار بود رئیس شهربانی مشهد، خدا بیامرز خیلی پای کار بود. همیشه با چند سرباز میآمد در مجلس روضه مینشست. آخر مجلس هم میرفت. یکبار آمد پرسید که غذا چه دارید. ما همیشه بعد از مراسم، آبگوشتی درست کرده، با آن از عزاداران پذیرایی میکردیم.
آن روز هم گفتم که آبگوشت داریم. به سربازان همراهش گفت شما اگر میخواهید، برگردید. من دوست دارم امروز در مجلس امام حسین (ع) غذا بخورم. در دستگاه حکومتی، آدم متدین و معتقد هم پیدا میشد و همین کارمان را پیش میبرد، چون گرفتن مجوز برگزاری این مجلسها در آن دوره سخت بود. خدابیامرزدش همیشه چند سرباز را با هیئتها همراه میکرد تا لات و لوتها شلوغی نکنند و نظم را به هم نریزند.»
اسناد نشان میدهد، در عاشورای سال ۱۳۳۵ با تمهیدات سختگیرانه او، ۲۱جیببر در حین ارتکاب جرم بازداشت میشوند و روزنامهها مینویسند آن سال هیچ جیبی خالی نشد. روایتها میگویند، حتی حاج حسن اردکانیان (هیئتدار معروف پایینخیابان) به همراه سران هیئتهای مذهبی به پاس این آرامش به دیدار رستگار میروند و مراتب سپاسگزاری خود را با صدور بیانیهای در جراید ابراز میدارند.
حتی انجمن شهر در اسفند ۱۳۳۵ از عملکرد اوقدردانی میکند. کار به اینجا ختم نمیشود. رستگار حتی در روزهایی مثل سیزدهبهدر هم، مأمورانش را برای برقراری نظم و امنیت مردم به باغها و مراکز تفریحی میکشاند تا کسی برای نوامیس مردم مزاحمتی ایجاد نکند.
یکی دیگر از بخشهای درخشان کارنامه او، رسیدگی به گذرنامه حجاج است؛ از آنجا که در آن دوران، مسئولیت گذرنامه هم بر عهده شهربانی بوده، با ورود رستگار، تقاضای انباشته ۳ هزار گذرنامه ساماندهی میشود. راهاندازی شیفت عصرگاهی دایره گذرنامه و صدور روزانه ۱۵۰گذرنامه سرعت کار و رضایت مردم را دوچندان میکند.
کارگشایی بزرگ، اما در سال ۱۳۳۵ رخ میدهد؛ زمانی که دستور میرسد حجاج باید همراه با مدارک، بلیت رفت و برگشت هواپیما را هم ضمیمه کنند. شرطی سنگین که بسیاری از عهده آن برنمیآیند؛ زیرا بسیاری از آنان تمکن خرید بلیت هواپیما را ندارند. زائران بلاتکلیف در اداره تلگراف تحصن میکنند. رستگار بیدرنگ با مرکز مکاتبه میکند و خواهان آزادی حجاج در انتخاب وسیله نقلیه میشود.
با پذیرش این پیشنهاد، او حتی در ساعتهای غیراداری همراه با کارکنان گذرنامه، در این اداره حاضر میشود تا به صورت حضوری بر روند کار نظارت کند و ظرف چند روز ۱۴۰۰ گذرنامه حج به دست زائران میرسد؛ اقدامی که نامههای سپاس بازاریان و بزرگان از جمله سید محمود رشتی و رضا خیامی را به سویش روانه میکند. در ادامه و در سال ۱۳۳۶ هم وقوع سرقتهای شبانه سریالی موجی از نگرانی پدید میآورد.
وقتی سارقی محلی به نام محمد از چنگ پلیس میگریزد، رستگار شخصا پرونده را دست میگیرد و پیگیری شبانهروزی او به بازداشت متهم میانجامد. کشف ۲۵ فقره سرقت از نوروز طاهر چراغساز و بازپسگیری اشیای عتیقه ظلالسلطانی و طلاجات، برگ دیگری از جدیت اوست که میتواند با دستگیری شانزده دزد سابقهدار و استرداد اموال ۲۶ فقره سرقت بزرگ، امنیت دوباره را به خانههای مردم بازگرداند.
مردادماه ۱۳۳۶ خبر جابهجایی رستگار منتشر میشود، اما درخواستهای فراوان مردمی این مأموریت را چند ماه دیگر تمدید میکند. سرانجام ۲۶ مهرماه ۱۳۳۶ جریده آزادی از بازنشستگی خودخواسته او خبر میدهد و مینویسد: «آقایرستگار از افسران خوشنام و شریف شهربانی است که از پاسبانی تا مقام سرتیپی را در طول چهل سال خدمت طی نموده و اکنون هم با نیکنامی ادامه خدمت را ترک مینماید. زهی کامیابی، زهی رستگاری.»
روزنامه آفتاب شرق نیز در ۲۷مهر به طومارهای کسبه از جمله صنف خیاطان برای بقای او اشاره دارد که او را خادم واقعی ملت و جایدار در قلوب خراسانیها معرفی میکنند. پس از رستگار، سرهنگ دانشور جانشین او میشود، اما نام این مرد بزرگ در مشهد به نیکی ثبت و ماندگار میشود که به قول حضرت سعدی: «مرد نکونام نمیرد هرگز»
منابع:
اخبار خراسان در دوره پهلوی نوشته سید مهدی سیدقطبی
مصاحبه قدیمی شهرآرا با مرحوم جواد مسلمانزاده
مصاحبه با محمود ناظرانپور، مشهدپژوه
نظرات
هنوز نظری ثبت نشده؛ اولین نفر باش.