مهارت معماران ایرانی در ساخت تالار زمزمه / جایی که حتی اگر آرام صحبت کنید دیگران از فاصله دور صدایتان را میشنوند
اما این ویژگی عجیب انتقال صدا، فقط به سربازخانه ارگ بم محدود نمیشود. معماران ایرانی، بهویژه در اصفهان و بناهای دوره صفوی، بارها از این شگرد معماری استفاده...

عصر ایران ؛ حسن ظهوری ــ فیلمی بهتازگی در شبکههای اجتماعی منتشر شده که یکی از شگفتیهای معماری ایرانی را به نمایش میگذارد. راهنمای گردشگری از چند نفر میخواهد به آن سوی تالاری که در آن ایستادهاند بروند. سپس، با صدایی بسیار آرام، با آنها صحبت میکند و دستوراتی میدهد که آنها عیناً اجرا میکنند.
آنجا سربازخانه ارگ بم است؛ جایی که معماری بنا، شگفتی شنیداری خلق میکند. در این فضا، فرمانده نیازی به فریاد زدن نداشته؛ کافی بوده آرام صحبت کند تا صدایش در سراسر محل اجتماع سربازان شنیده شود.
ساختمان سربازخانه و میرآخور بالایی ارگ بم در زلزله سال ۱۳۸۲ کاملاً تخریب شده بود. سالها از این بخش جز آوار و داربست چیزی باقی نمانده بود. با مرمت و بازسازی طاقها و گنبدها، ویژگی آکوستیک این فضا نیز دوباره احیا شد. اما راز این پدیده چیست؟
در علم آکوستیک، به چنین فضاهایی «تالار زمزمه» میگویند؛ فضاهایی که هندسه دیوارها و طاقهایشان امکان انتقال صدا به فاصلههای دور را فراهم میکند. سطوح منحنی، مانند یک عدسی، امواج صوتی را بازتاب میدهند و در نقطهای دیگر متمرکز میکنند. در نتیجه، صدای کسی که در یک سوی تالار بهآرامی صحبت میکند، در سوی دیگر بهوضوح شنیده میشود.
اما این ویژگی عجیب انتقال صدا، فقط به سربازخانه ارگ بم محدود نمیشود. معماران ایرانی، بهویژه در اصفهان و بناهای دوره صفوی، بارها از این شگرد معماری استفاده کردهاند. یکی از مشهورترین نمونهها، عمارت عالیقاپو، کاخ زیبایی در میدان نقش جهان اصفهان است که ویژگیهای صوتی آن همواره گردشگران را شگفتزده میکند.
در طبقه پایین عمارت، پیش از آنکه از پلهها به سمت بالا بروید، دیواری وجود دارد که ویژگی جالبی دارد. اگر در یکی از گوشههای دیوار بایستید و شنونده در گوشه مقابل، بهصورت ضربدری قرار بگیرد، حتی اگر شما پچپچ کنید، صدایتان را بهوضوح خواهد شنید.
معماران، طاق را به شکلی طراحی کردهاند که صدا بهجای آنکه به سمت بالا برود و در فضا گم شود، در امتداد طاق حرکت میکند و در گوشه مقابل به گوش شنونده میرسد.
اما عالیقاپو شگفتیهای دیگری هم دارد. در طبقه ششم این عمارت زیبا، تالار موسیقی قرار گرفته؛ فضایی که برای بهبود ویژگیهای آکوستیکی آن، طراحی ویژهای در نظر گرفته شده است. دیوارها و سقف تالار با تنگبریهای گچی و حفرههایی به شکل جام، تنگ و ساز پوشیده شدهاند.
این فرورفتگیها صرفاً تزئینات معماری نیستند و در کیفیت صوتی تالار نقش دارند. هدف از طراحی آنها، بهبود کیفیت شنیداری موسیقی در فضای تالار بوده است. این حفرهها به پراکندگی و کنترل بازتاب صدا کمک میکنند تا موسیقی واضحتر و با کیفیت بهتری به گوش برسد. به همین دلیل، تالار موسیقی عالیقاپو را یکی از نمونههای جالب توجه معماری آکوستیک ایران میدانند.
اما شگفتیهای معماری آکوستیک ایران به همینجا ختم نمیشود. برای مثال، در پل خواجو نیز معماران از همین ویژگیهای هندسی استفاده کردهاند. زیر طاقهای پل، صدا میتواند در امتداد انحنای سازه حرکت کند و به نقطهای دیگر برسد. اگر دو نفر در موقعیت مناسبی در دو سوی قوسها قرار بگیرند، حتی صدای آرام یکدیگر را هم میشنوند.
همین ویژگی است که آواز خواندن زیر طاقهای خواجو را به تجربهای متفاوت تبدیل میکند. فضای نیمهبسته زیر پل، طنین صدا را تقویت میکند و به آن رنگوبویی خاص میبخشد. به همین دلیل، هنوز هم زیر طاقهای خواجو میتوان صدای آواز و همخوانی مردم را شنید.
اما مشهورترین نمونه از پدیدههای صوتی در معماری ایران را میتوان در مسجد عباسی اصفهان، در میدان نقش جهان، پیدا کرد. در نقطهای از این مسجد، سنگی در میانه بنا مشخص شده که با ایستادن روی آن و صحبت کردن، صدای شما چندین بار پژواک پیدا میکند. گنبد دوپوسته مسجد و فضای میان دو پوسته، در شکلگیری این پدیده نقش دارند. گاهی راهنماها با تکان دادن یک اسکناس یا کف زدن، این ویژگی شگفتانگیز را به گردشگران نشان میدهند.
معماران ایرانی قرنها پیش، بدون ابزارهای مهندسی امروزی، از ظرفیت هندسه برای شکل دادن به صدا استفاده میکردند. البته این شگفتیها به معماری ایران اختصاص ندارند و در بناهای دیگر نقاط جهان هم نمونههایی از آن دیده میشود.
یکی از مشهورترین آنها، «گالری زمزمه» در کلیسای جامع سنت پل لندن است. در این فضا، اگر دو نفر در دو سوی گالری و با فاصلهای حدود ۴۲ متر، در امتداد دیوار بهآرامی با یکدیگر صحبت کنند، صدای زمزمه آنها بهوضوح به گوش یکدیگر میرسد.
اما سربازخانه ارگ بم یک شگفتی منحصر به فرد است. شگفتانگیز آنکه این سربازخانه حتی پس از تخریب کامل و مرمت دوباره هم همچنان رازهای معماری خود را حفظ کردهاست و این نشان از توان مرمتگران ایرانی دارد.
نظرات
هنوز نظری ثبت نشده؛ اولین نفر باش.