خوشنویسی پیوند معناوزیبایی در مکتب اصفهان؛مشق زندگی باقلم استاد عطریان

خبرگزاری مهر، گروه استان‌ها –مرجان سیف الدین: اصفهان به عنوان یکی از مهم‌ترین خاستگاه‌های هنر ایرانی، سهمی ویژه در شکل‌گیری و تداوم سنت خوشنویسی داشته است و از روزگار صفویان، اصفهان به یکی از کانون‌های اصلی هنر خط و کتابت تبدیل شد و قلم خوشنویسان این شهر در کنار معماری، کاشی‌کاری و دیگر هنرهای سنتی، بخشی از هویت فرهنگی آن را شکل داد. کتیبه‌های مساجد و بناهای تاریخی اصفهان همچنان گواه پیوند میان خط، زیبایی و معنویت هستند.

در چنین بستری، استاد مهدی عطریان را می‌توان یکی از هنرمندانی دانست که بخش مهمی از زندگی خود را به خوشنویسی، آموزش و پاسداری از این میراث اختصاص داده است؛ هنرمندی که خوشنویسی را تنها یک فن نمی‌داند و آن را با شیوه زیستن، اندیشیدن و شناخت خویشتن پیوند می‌دهد.

خوشنویسی پیوند معنا و زیبایی است

عطریان که سال‌ها در عرصه آموزش خوشنویسی فعالیت داشته و بیش از ۱۰ سال رئیس انجمن خوشنویسان اصفهان بوده است، در گفتگو با خبرنگار مهر درباره جایگاه خوشنویسی گفت : این هنر می‌تواند در زندگی انسان معاصر نقشی فراتر از زیبایی بصری ایفا کند.

وی با اشاره به اینکه خط در همه فرهنگ‌ها وسیله‌ای برای انتقال پیام و معناست، افزود : هنگامی که این پیام با زیبایی و هنرمندی ارائه شود، تأثیر آن بر مخاطب افزایش می‌یابد.

وی که دارای درجه یک هنری از شورای ارزشیابی هنرمندان کشور است ادامه داد: انسان ذاتا به زیبایی گرایش دارد و تلاش می‌کند در کنار تامین نیازهای زندگی، به محیط و زندگی خود صفا، نشاط و زیبایی ببخشد. از همین منظر، خوشنویسی نیز از مرحله انتقال پیام فراتر می‌رود و همان پیام را در زیباترین شکل ممکن عرضه می‌کند.

وی که عضو دائم مجامع نمایندگان خوشنویسان ایران است با بیان اینکه خوشنویسی در فرهنگ ایرانی ـ اسلامی تنها ابزار نوشتن نبوده است، گفت: خط در این فرهنگ به یک اثر هنری تبدیل شده و در معماری نیز حضوری جدی داشته است. کتیبه‌های نوشته‌شده با خطوط ثلث، نسخ و نستعلیق بر گنبدها، دیوارها و بناهای تاریخی، نمونه‌ای از همین پیوند میان معنا و زیبایی هستند.

این هنرمند افزود: تماشای یک اثر خوشنویسی حتی برای فردی که قادر به خواندن متن نیست هم می‌تواند آرامش و احساس تعالی ایجاد کند چرا که ساختار بصری اثر، ترکیب‌بندی، حرکت، ریتم و تناسب آن می‌تواند بدون واسطه با مخاطب ارتباط برقرار کند.

از میراث قلمکار تا خوشنویسی

مهدی عطریان در سال ۱۳۳۶ در اصفهان و در خانواده‌ای متولد شد که سه نسل سابقه فعالیت در هنر و صنعت پارچه قلمکار داشتند. او فرزند ارشد خانواده بود و از کودکی در کنار پدر، که در زمینه نقش‌بندی قلمکار فعالیت می‌کرد، با فضای هنر و فرهنگ بصری اصفهان آشنا شد.

وی در این مسیر از محضر استاد ظهیرالاسلام بهره برد و سپس نزد استاد حبیب‌الله فضائلی به فراگیری و تکامل هنر خوشنویسی پرداخت. ارتباط او با استاد فضائلی به رابطه استاد و شاگردی محدود نماند و به دوستی و ارتباطی نزدیک و ماندگار تبدیل شد.

دوران تحصیل در دبیرستان احمدیه اصفهان از محضر معلمانی همچون زنده‌یاد استاد سیدعلی‌اکبر پرورش و شهید علی‌اکبر اژه‌ای بهره برد و در فعالیت‌های فرهنگی و هنری از جمله تئاتر و نمایشنامه‌نویسی نیز حضور داشت.

معلمی میراثی ماندگارتر از اثر هنری است

مسیر فعالیت عطریان تنها به خلق آثار هنری محدود نشد. وی سال‌ها در دبیرستان‌های اصفهان به تدریس پرداخت و همزمان در عرصه خوشنویسی نیز مسئولیت‌های مختلفی بر عهده گرفت.

این هنرمند که چهار دهه در زمینه آموزش، تحقیق و ترویج خوشنویسی فعال بوده است در بخش دیگری از دیدگاه‌های خود به رابطه شعر و خوشنویسی اشاره کرد و گفت: خوشنویس زمانی می‌تواند یک شعر یا عبارت را به بهترین شکل روی کاغذ بیاورد که پیش از آن با معنا و محتوای اثر ارتباط برقرار کرده باشد.

به گفته این استاد ، همان‌گونه که خواننده اگر با شعری ارتباط برقرار نکرده باشد نمی‌تواند آن را به خوبی اجرا کند، خوشنویس نیز اگر مفهوم نوشته را درک نکرده و با آن ارتباط عاطفی و ذهنی برقرار نکرده باشد، قادر نخواهد بود آن را به شکلی اثرگذار ارائه کند.

از نگاه عطریان، ماندگاری اثر هنری در گرو ارتباط عمیق هنرمند با پیام اثر است؛ زیرا هنر زمانی می‌تواند بر مخاطب اثر بگذارد که خود هنرمند پیش از خلق اثر، آن معنا را تجربه کرده باشد.

خوشنویسی تمرین خودشناسی و تمرکز است

عطریان خوشنویسی را فرآیندی صرفاً جسمانی نمی‌داند و معتقد است ذهن و روان هنرمند در هر حرکت قلم حضور دارند.

این عضو شورای ارزشیابی انجمن خوشنویسان ایران به تمرین‌های طولانی و گاه تکراری خوشنویسان اشاره کرد و گفت : تمرین‌ها در ظاهر تکرار یک حرکت هستند، اما در واقع موجب هماهنگی ذهن، دست و قلم می‌شوند و هنرمند را به تمرکز، نظم و آرامش می‌رسانند، خوشنویس پیش از آنکه بر قلم مسلط شود باید به شناخت و مهار خویش برسد تا بتواند از آشفتگی‌های پیرامون فاصله بگیرد تا خلاقیت درونی او مجال ظهور پیدا کند.

وی صبوری در خوشنویسی را تنها ساعت‌ها نشستن و نوشتن نمی‌داند، بلکه آن را پذیرش خطا، تحمل شکست و توانایی بازگشت دوباره به نقطه آغاز تعریف می‌کند. هنرمند باید خطای خود را ببیند، بپذیرد، اصلاح کند و دوباره بیازماید؛ روندی که به تدریج به تمرینی برای زندگی، حفظ نظم، پرورش حوصله و تربیت روح تبدیل می‌شود.

عطریان مرحله پختگی خوشنویس را زمانی می‌داند که میان اراده آگاهانه و حرکت طبیعی دست تعادل برقرار شود به گونه‌ای که قلم برای هنرمند همچون امتدادی از وجود او و حتی به تعبیر شاعرانه، مانند انگشت ششم دستش شود.

داور مسابقات جشنواره ها و همایش های خوشنویسی خاطر نشان کرد : خوشنویسی از عناصر مهم هویت بصری ایران است و این هنر نباید تنها به کتابت متون مذهبی، ادبی و تاریخی محدود شود و می‌تواند در طراحی، معماری و بسیاری از هنرهای سنتی مثل قلم‌زنی و پارچه قلمکار گرفته تا منبت، مشبک، فرش، آینه‌کاری، گچ‌بری و حتی طراحی زیورآلات حضور داشته باشد.

وی بر این باور است که چنین نگاهی باعث می‌شود خوشنویسی را از یک هنر صرفاً موزه‌ای خارج کرده و دوباره به متن زندگی مردم بازگرداند.

هنرخوشنویسی نباید به تکرار گذشته محدود شود

یکی از دغدغه‌های عطریان، خطر موزه‌ای شدن هنر است؛ وضعیتی که در آن هنرمند به جای خلق اثر تازه، صرفاً نمونه‌های تاریخی را بازتولید کند.

وی معتقد است پاسداشت سنت به معنای تکرار بی‌وقفه گذشته نیست. هنرمند معاصر باید قواعد و اصول استادان پیشین را عمیقاً بیاموزد و پس از درونی کردن آنها، با آگاهی و خلاقیت به خلق آثار جدید بپردازد.

به اعتقاد عطریان، اصالت و معاصرت در برابر یکدیگر قرار ندارند و گذشته می‌تواند پشتوانه‌ای برای خلق آینده باشد. خوشنویس معاصر باید میراث استادان را بشناسد، اما در همان نقطه متوقف نشود.

عطریان در شیوه‌های نستعلیق و شکسته تبحر دارد و در شیوه شکسته، زبان بصری او از میراث استادانی چون درویش عبدالمجید طالقانی، سیدعلی‌اکبر گلستانه و میرزا غلامرضا اصفهانی تأثیر پذیرفته است.

این تأثیرپذیری اما به معنای تقلید صرف نیست؛ بلکه عناصر این میراث در تجربه شخصی او بازخوانی شده و با نگاه هنرمند معاصر پیوند خورده است.

از فعالیت‌های قابل توجه عطریان، حضور خط شکسته در مسابقات بین‌المللی ترکیه، ارسیکا، است؛ رویدادی که در آن کشورهای اسلامی حضور داشتند. عرضه آثار خط شکسته در این عرصه به معرفی این شیوه از خوشنویسی ایرانی در سطح بین‌المللی کمک کرد. عطریان نیز در این مسابقات در دو حوزه نستعلیق و شکسته موفق به کسب افتخاراتی شد.

اصفهان یکی از پایگاه‌های مهم خوشنویسی است

عطریان در کنار روایت شخصی خود، از جایگاه اصفهان در هنر خوشنویسی نیز سخن گفت. به اعتقاد وی، اصفهان پس از تهران یکی از مهم‌ترین مراکز خوشنویسی کشور است و از نظر کیفی چیزی از تهران کم ندارد و در برخی زمینه‌ها حتی می‌تواند هم‌سطح یا برتر باشد.

وی با اشاره به موفقیت هنرمندان اصفهانی در مسابقات استانی، کشوری و بین‌المللی طی دهه‌های گذشته، تأکید می‌کند که هنرمندان این شهر سهم قابل توجهی در موفقیت‌های خوشنویسی ایران داشته‌اند.

این استاد برجسته همچنین از استادانی مانند حبیب‌الله فضائلی، صاحب اثر ارزشمند «اطلس خط»، و استاد فقید نصرالله معین به عنوان بخشی از میراث مهم خوشنویسی اصفهان یاد می‌کند.

ضرورت شناسایی استعدادها از دوران مدرسه

وی گفت : نخستین برخورد دانش‌آموز با یک موضوع یا معلم می‌تواند علاقه یا بی‌علاقگی او را برای سال‌ها شکل دهد واگر دانش‌آموزی استعداد هنری داشته باشد اما نخستین تجربه او با یک آموزش نادرست یا غیرتخصصی همراه شود، ممکن است از آن هنر فاصله بگیرد. به همین دلیل، آموزش هنر باید به دست معلمان متخصص و هنرمند شکل بگیرد.

عطریان یکی از چالش‌های امروز هنر را فاصله گرفتن هنرمندان از جامعه و همچنین فاصله میان سیاست‌گذاری‌های فرهنگی و بدنه جامعه می‌داند.

وی با اشاره به گسترش شبکه‌های اجتماعی و فناوری‌های جدید گفت : زندگی امروز با سرعت زیادی در حال تغییر است و این سرعت گاهی انسان را به سمت سطحی‌نگری و دور شدن از تأمل سوق می‌دهد.

وی افزود: هنر می‌تواند در چنین شرایطی پناهگاهی برای آرامش، تعادل، تفکر و بازگشت به ارزش‌های انسانی باشد وبا ماهیت آرام، دقیق و مبتنی بر تمرین خود می‌تواند انسان را از شتاب روزمره فاصله داده و به صبوری و تأمل دعوت کند.