کرمی که خراطی می‌کند، از چوب گردو تا جیب کشاورز

بر اساس گزارشی که خبرگزاری مهر منتشر کرده، حدود پنج هزار هکتار از باغ‌های شهرستان‌های بافت، رابر، بردسیر، سیرجان، زرند و شهربابک به این آفت آلوده شده‌اند؛ مسئله‌ای که در بافت، با توجه به گستردگی باغ‌های گردو و نقش این محصول در اقتصاد منطقه، ابعاد اقتصادی و اجتماعی بیشتری پیدا می‌کند.

وقتی آفت از شاخه به تنه می‌رسد

کرم خراط، برخلاف بسیاری از آفات که نشانه‌های آسیب را سریع‌تر آشکار می‌کنند، بخش مهمی از چرخه خسارت خود را درون بافت چوبی درخت طی می‌کند.

سحر محمدتقی‌زاده، کارشناس گیاه‌پزشکی، در گفت‌وگو با خبرنگار مهر توضیح داده است که لاروهای این آفت با ایجاد دالان‌های عمیق در سرشاخه‌ها، شاخه‌های اصلی و تنه درختان گردو، از بافت چوبی و آوندهای انتقال مواد مغذی تغذیه می‌کنند. به گفته او، نتیجه این روند، خشک شدن سرشاخه‌ها، ضعیف شدن ساختار درخت و در نهایت زوال و مرگ تدریجی آن است.

خسارت فقط به خود درخت محدود نمی‌شود. به گفته این کارشناس، میوه‌های متصل به سرشاخه‌های آلوده نیز ممکن است پوک و چروکیده شوند و کیفیت خود را از دست بدهند. حرکت لارو از بخش‌های پایین‌تر به سمت بالای درخت نیز می‌تواند در نهایت تنه اصلی را درگیر و خشک کند.

در برخی باغ‌های بافت، شدت خسارت به حدی رسیده که گزارش‌ها از خسارت بیش از ۸۰ درصدی محصول حکایت دارد، البته این میزان خسارت، بنا بر توضیحات کارشناس، حاصل ترکیب عواملی از جمله سرمای بهاره و افزایش جمعیت آفت بوده است.

گردو، محصولی فراتر از یک درخت

برای درک ابعاد مسئله، نگاهی به جایگاه گردو در اقتصاد بافت بیندازیم، بافت حدود ۷۵۰۰ هکتار باغ گردو دارد و از نظر سطح زیرکشت و تولید گردو در استان کرمان در جایگاه نخست قرار گرفته است. پیش‌بینی می‌شود سالانه حدود ۱۰ هزار تن گردو از باغ‌های این شهرستان برداشت شود و میانگین عملکرد نیز حدود هزار و ۳۰۰ کیلوگرم در هکتار اعلام شده است.

گردوی بافت البته فقط یک محصول کشاورزی نیست. در این منطقه، برای شمار زیادی از خانوارهای روستایی و کشاورز، بخشی از درآمد و اشتغال به همین باغ‌ها وابسته است. گزارش مهر نیز گردو را ستون اقتصاد خانوارهای کوهستانی بافت توصیف کرده است.

به همین دلیل، هر افت در تولید گردو فقط کاهش یک عدد در آمار تولید نیست؛ می‌تواند به معنای کاهش درآمد خانوار، افزایش هزینه‌های نگهداری باغ و دشوارتر شدن ادامه فعالیت برای باغدار باشد.

یاسر سلیمانی، نماینده مردم بافت، رابر و ارزوئیه در مجلس، نیز با اشاره به همین مسئله گفته است تولید گردو در شهرستان بافت مهم‌ترین راه ارتزاق کشاورزان است و بخش قابل توجهی از مردم منطقه کشاورز هستند. او بر ضرورت حمایت جهاد کشاورزی برای مهار کامل آفت تأکید کرده است.

خشکسالی، زمینه‌ای برای گسترش آفت

اما چرا کرم خراط در باغ‌های بافت ماندگار شده و دامنه آن تا این اندازه گسترش یافته است؟

محمدتقی‌زاده، کارشناس گیاه‌پزشکی، مهم‌ترین عامل زمینه‌ساز را خشکسالی‌های متوالی و تنش آبی می‌داند. به گفته او، کمبود آب و حتی ایجاد تنش آبی برای یک دوره آبیاری در ماه‌های گرم سال، درخت را ضعیف و آسیب‌پذیرتر می‌کند و شرایط را برای افزایش خسارت آفت فراهم می‌سازد.

افزایش سطح زیرکشت نیز در این میان بی‌تأثیر نیست. این کارشناس گفته است سطح زیرکشت باغ‌های گردو در استان کرمان طی سه دهه گذشته سه برابر شده، در حالی که افزایش سطح زیرکشت همواره متناسب با ظرفیت منابع آبی نبوده است.

از سوی دیگر، آبیاری نامنظم، تغذیه نامناسب و هرس غیراصولی نیز از عواملی عنوان شده‌اند که می‌توانند مقاومت درختان را کاهش دهند. تغییرات اقلیمی و افزایش تدریجی دما نیز به گفته این کارشناس، از عوامل زمینه‌ساز گسترش آفات در منطقه است.

بنابراین مسئله کرم خراط را نمی‌توان تنها به یک آفت نسبت داد. آفت درختی که تحت فشار کم‌آبی و تغییرات اقلیمی ضعیف شده، فرصت بیشتری برای گسترش پیدا می‌کند.

نسخه واحدی برای درمان وجود ندارد

یکی از دشواری‌های اصلی مقابله با کرم خراط، محل فعالیت لاروهاست؛ آنها درون چوب درخت قرار دارند و همین موضوع کنترل شیمیایی را دشوار می‌کند.

محمدتقی‌زاده مدیریت تلفیقی آفت یا IPM را مؤثرترین رویکرد معرفی کرده است؛ روشی که مجموعه‌ای از اقدامات مکانیکی، زراعی، بیولوژیکی و در صورت ضرورت شیمیایی را در کنار یکدیگر قرار می‌دهد.

هرس و حذف سرشاخه‌های آلوده، خارج کردن لاروها، استفاده از روش‌های مکانیکی برای از بین بردن آنها و رسیدگی مناسب به تغذیه و آبیاری درختان از جمله راهکارهایی است که این کارشناس بر آنها تأکید کرده است.

در بخش بیولوژیک نیز استفاده از تله‌های فرمونی و عوامل بیماری‌زای طبیعی مورد توجه قرار گرفته است. به گفته محمدتقی‌زاده، مدیریت حفظ نباتات استان کرمان تشکیل ستاد کرم خراط، شبکه‌های مراقبت و پیش‌آگاهی و تدوین طرح پنج‌ساله مدیریت تلفیقی در سطح پنج هزار هکتار را در دستور کار قرار داده است.

با این حال، همین کارشناس تأکید دارد که به دلیل چوب‌خوار بودن آفت و حضور لارو در داخل بافت درخت، سم‌پاشی به‌تنهایی اثر چندانی در کنترل آن ندارد و حتی می‌تواند پیامدهای زیست‌محیطی داشته باشد.

طرح‌های مقابله در برابر گلایه باغداران

در میدان عمل اما روایت دیگری نیز وجود دارد؛ روایت باغدارانی که نتیجه را نه در طرح‌ها و جلسات، بلکه در وضعیت درختان و میزان محصول خود می‌بینند.

مژگان تاج‌الدینی، فرماندار بافت، پیش‌تر از اجرای طرح مشترک هرس درختان آلوده در بیش از ۶۰ هکتار با همکاری بسیجیان و کارشناسان جهاد کشاورزی خبر داده بود. به گفته او، هدف این طرح کنترل و پیشگیری از گسترش آفت بوده است. وی همچنین خشکسالی سال‌های گذشته را یکی از عوامل وارد شدن خسارت سنگین به گردوی منطقه عنوان کرده است.

اما در سوی دیگر، علی سیوندی، باغدار روستای خبر بافت، از کم‌آبی، کرم خراط و بی‌توجهی مسئولان به‌عنوان عوامل اصلی افول گردوی منطقه نام برده و گفته است محصول کشاورزان در سال‌های گذشته به دلیل آفت و تغییرات اقلیمی کاهش یافته است.

علی زراعی، باغدار دیگری از منطقه بافت، نیز گفته است کرم خراط در بخش قابل توجهی از باغ‌های استان گسترش یافته و از نبود راهکار مناسب برای مقابله با آن گلایه کرده است. او قطع و سوزاندن درختان آلوده را از راهکارهای موجود دانسته است.

این دو روایت در کنار هم یک پرسش جدی را پیش می‌کشند: اگر برنامه‌های مقابله در حال اجراست، چرا باغدار همچنان احساس می‌کند آفت هر سال گسترده‌تر می‌شود؟

اعتبار برای مهار آفت، فرصت یا تکرار یک وعده؟

تازه‌ترین اظهارات مسئولان از اختصاص بودجه برای مقابله با آفت حکایت دارد. یاسر سلیمانی، نماینده مردم بافت، رابر و ارزوئیه، گفته است پس از دیدار با وزیر جهاد کشاورزی، با دستور وزیر بودجه‌ای برای اجرای برنامه‌های مقابله با آفت اختصاص یافته و قرار است این اعتبار در باغ‌های گردوی بافت و رابر هزینه شود.

این خبر برای باغدارانی که سال‌ها با آفت دست‌وپنجه نرم کرده‌اند، می‌تواند امیدوارکننده باشد؛ اما مسئله اصلی اکنون چگونگی هزینه‌کرد این اعتبار و میزان اثربخشی آن در باغ‌هاست.

کرم خراط از سال ۱۳۷۷ در منطقه گزارش شده و در طول این سال‌ها به تدریج به مناطق بیشتری گسترش یافته است.  بنابراین، مسئله دیگر یک هشدار تازه یا یک آفت نوظهور نیست، بحرانی است که فرصت کافی برای شناسایی، مطالعه و طراحی برنامه مقابله داشته است.

برای بافت، حفظ باغ‌های گردو تنها به معنای حفظ یک محصول کشاورزی نیست؛ موضوع به حفظ درآمد خانوار، اشتغال روستایی و بخشی از هویت کشاورزی منطقه مربوط می‌شود.