چرا ۱۴ مهر «روز تهران» شد؛یک نام‌گذاری که نزدیک به یک دهه پیگیری شد
تهران- ۱۴ مهر برای بسیاری فقط یک تاریخ در تقویم است، اما پشت این روز، بخشی از تاریخ سیاسی و شهری ایران قرار دارد؛ تاریخی که به ۲۹ شعبان ۱۳۲۵ قمری و تصویب متمم قانون اساسی مشروطه بازمی‌گردد.
خبرگزاری مهر، گروه استان‌ها- امیرماهان محمدی یکتا: ۱۴ مهر برای بسیاری فقط یک تاریخ در تقویم است، اما پشت این روز، بخشی از تاریخ سیاسی و شهری ایران قرار دارد؛ تاریخی که به ۲۹ شعبان ۱۳۲۵ قمری و تصویب متمم قانون اساسی مشروطه بازمی‌گردد. تهران پیش از آن، در دوره آقامحمدخان قاجار به پایتختی انتخاب شده بود، اما در متمم قانون اساسی مشروطه، برای نخستین بار جایگاه پایتختی آن در متن قانون تثبیت شد. همین پیوند تاریخی، مبنای انتخاب ۱۴ مهر به عنوان «روز تهران» شد؛ انتخابی که از سال ۱۳۹۵ دنبال شد و سرانجام در سال ۱۴۰۴ در شورای فرهنگ عمومی استان تهران به تصویب رسید.
۱۴ مهر برای تهران، روزی است که تاریخ سیاسی، هویت شهری و حافظه جمعی به یکدیگر گره می‌خورند؛ روزی که قرار است شهروندان را به شهری توجه دهد که بیش از دو قرن است در مرکز تحولات سیاسی و اجتماعی ایران قرار دارد.
اما چرا دقیقاً ۱۴ مهر؟
برای پاسخ به این پرسش باید به بیش از یک قرن قبل بازگشت؛ به سال‌های پس از انقلاب مشروطه و زمانی که قرار بود ساختار سیاسی جدید ایران در قالب قانون اساسی شکل بگیرد.
تهران البته پیش از مشروطه پایتخت ایران شده بود، اما میان «پایتخت بودن در عمل» و «تثبیت پایتخت در متن قانون» تفاوت وجود داشت، متمم قانون اساسی مشروطه در سال ۱۲۸۶ شمسی این جایگاه را به صورت صریح در قانون ثبت کرد. در اصل چهارم متمم آمده است: «پایتخت ایران طهران است.» متن متمم در ۲۹ شعبان ۱۳۲۵ قمری به امضای محمدعلی شاه قاجار رسید. درباره تبدیل تاریخ قمری به شمسی در منابع، اختلاف یک‌روزه‌ای دیده می‌شود و برخی اسناد تاریخ را ۱۴ مهر و برخی ۱۵ مهر ثبت کرده‌اند؛ با این حال، در روند نام‌گذاری «روز تهران»، تاریخ ۱۴ مهر مبنا قرار گرفته است.
روزی که تهران پایتخت شد
عضو شورای فرهنگ عمومی استان تهران تهران، درباره چگونگی انتخاب این مناسبت به خبرنگار مهر توضیح داد: در ابتدا گزینه‌های دیگری نیز مطرح بوده است، اما در نهایت تاریخی انتخاب شد که تهران در آن در متن قانون اساسی مشروطه به عنوان پایتخت تثبیت شده بود.
حجت الاسلام سیدمحسن محمودی در توضیح فلسفه این انتخاب نیز گفت: هدف از نام‌گذاری روز تهران، تنها ثبت یک مناسبت در تقویم نبوده، بلکه معرفی بیشتر شهر، استان و شناسایی ظرفیت‌ها و داشته‌هایی بوده که بخشی از آنها در طول زمان کمتر دیده شده‌اند.
وی همچنین گفت: در ۱۴ مهر ۱۲۸۶، آنچه در قانون مشروطه رخ داد، جایگزینی عنوان پایتخت ایران به جای تعبیر قدیمی دارالخلافه بود؛ تعبیری که پیش‌تر برای تهران به کار می‌رفت، لذا روز تهران، روز «تهران‌شدن» این شهر نیست؛ روزی است که جایگاه پایتختی آن در قانون تثبیت شد.
یک نکته تاریخی که نباید نادیده گرفت
البته درباره روایت رایج از ۱۴ مهر، یک ظرافت تاریخی وجود دارد.
برخی گزارش‌ها و اظهارنظرهای قدیمی‌تر این روز را به جلسه‌ای از مجلس اول مشروطه و معرفی تهران به عنوان پایتخت نسبت داده‌اند، اما بررسی متن مذاکرات مجلس نشان می‌دهد در جلسه‌ای که تاریخ آن با ۱۴ مهر ۱۲۸۶ منطبق دانسته شده، اشاره‌ای به تهران یا پایتخت وجود ندارد.
آنچه از نظر سند قانونی اهمیت دارد، اصل چهارم متمم قانون اساسی مشروطه است که صراحتاً تهران را پایتخت ایران معرفی می‌کند. بنابراین، اگرچه روایت مربوط به «جلسه مجلس در ۱۴ مهر» نیازمند دقت تاریخی است، اصل ارتباط این تاریخ با تثبیت قانونی پایتختی تهران، بر متن متمم قانون اساسی استوار است.
این تفکیک برای یک مناسبت تاریخی مهم است؛ زیرا روز تهران قرار نیست بر یک روایت غیرمستند بنا شود، بلکه باید بر پایه سندی توضیح داده شود که چرا این تاریخ برای شهر اهمیت پیدا کرده است.
از یک مصوبه تا یک مناسبت عمومی
ماجرای نام‌گذاری ۱۴ مهر البته در سال ۱۲۸۶ تمام نمی‌شود. بیش از یک قرن بعد، با مصوبه‌ای پیشنهاد تعیین روز تهران را به شورای فرهنگ عمومی ارائه شد، این پیشنهاد برای مدتی بدون نتیجه باقی ماند. دبیر شورای فرهنگ عمومی استان تهران، درباره روند ثبت این مناسبت به خبرنگار مهر گفت: پس از مکاتبات و پیگیری‌های انجام‌شده، سرانجام شورای فرهنگ عمومی استان تهران در ۲۹ شهریور ۱۴۰۴ با انتخاب ۱۴ مهر به عنوان روز تهران موافقت کرد.
حجت الاسلام حسین ملکی درباره این روند گفت: حدود یک دهه قبل پیشنهاد نام‌گذاری روز تهران مطرح شده بود، اما این موضوع سال‌ها به نتیجه نرسید.
به گفته او، پس از مکاتبات با شورای فرهنگ عمومی و نهادهای مرتبط از سر گرفته شد.
ملکی همچنین گفته است در جلسه‌ای که موضوع در شورای فرهنگ عمومی استان تهران بررسی شد، استدلال‌های مختلفی درباره تاریخ مناسب برای روز تهران مطرح شد و در نهایت نیز این تاریخ با رأی قاطع اعضای حاضر به تصویب رسید.
این اظهارات نشان می‌دهد انتخاب ۱۴ مهر، صرفاً یک تصمیم ناگهانی یا مناسبتی نبوده و دست‌کم از یک دهه قبل یک روند رسمی برای آن دنبال شده است.
در عین حال، درباره عبارت «ثبت در تقویم رسمی کشور» باید با دقت سخن گفت، محمدصادق معتمدیان، استاندار تهران، در مهر ۱۴۰۵ اعلام کرده است که پیشنهاد ۱۴ مهر در شورای فرهنگ عمومی استان تصویب شده و موافقت شورای فرهنگ عمومی کشور نیز حاصل شده، اما درج آن در تقویم رسمی کشور همچنان در دست پیگیری است.
چرا تهران به یک روز اختصاصی نیاز داشت؟
پاسخ این پرسش را شاید بتوان در خود شهر جست‌وجو کرد.
تهران فقط مجموعه‌ای از خیابان‌ها، ساختمان‌ها و بزرگراه‌ها نیست. پایتخت، بخشی از حافظه تاریخی ایران است؛ شهری که مشروطه، تحولات سیاسی، انقلاب، جنگ، مهاجرت، توسعه صنعتی و دگرگونی‌های اجتماعی چند نسل را به خود دیده است، از همین رو، شاید مهم‌ترین کارکرد روز تهران این باشد که یک روز در سال، شهروندان از کنار تهران عبور نکنند، بلکه تهران را ببینند؛ تاریخش را بشناسند، ظرفیت‌هایش را کشف کنند و درباره آینده‌اش مطالبه‌گر باشند.
۱۴ مهر، روزی نیست که تهران متولد شده باشد؛ روزی است که جایگاه پایتختی تهران در قانون تثبیت شد. انتخاب این تاریخ، فرصتی است برای بازخوانی شهری که بیش از دو قرن پایتخت ایران بوده و اکنون بیش از هر زمان دیگری به شناخت، مراقبت و برنامه‌ریزی برای آینده نیاز دارد.
نظرات
هنوز نظری ثبت نشده؛ اولین نفر باش.