برگشت روستاهای مازندران به چرخه اقتصاد؛ از گلابگیری تا گردشگری

خبرگزاری مهر؛ گروه استان‌ها: روایت روستاهایی که در مازندران جوان ماندند جالب است، در شاه‌ناجر کجور، وقتی بخشی از جوانان برای پیدا کردن کار راهی شهر شدند، یکی از جوانان روستا تصمیم گرفت بماند؛ او گلاب‌گیری را آغاز کرد و تلاش کرد از محصولی که ریشه در زندگی سنتی منطقه داشت، کسب‌وکاری برای امروز بسازد.

حالا این فعالیت کوچک، به گفته اهالی، فقط یک واحد تولیدی نیست و زمینه بازگشت شماری از مهاجرت‌کردگان به روستا را نیز فراهم کرده است.

در سرین آلاشت نیز داستان از همین نقطه آغاز شده است؛ جوانانی که برای کار از روستا خارج شده بودند، با شکل‌گیری فرصت‌های جدید در حوزه بوم‌گردی و گردشگری به زادگاه خود برگشته‌اند و در کنار دیگر اهالی به فعالیت اقتصادی مشغول شده‌اند.

چند کیلومتر آن‌سوتر در شانه‌تراش تنکابن، روستا در مسیری متفاوت قرار گرفته است؛ اینجا موضوع فقط جذب مسافر نیست، بلکه تلاش برای عبور از مجموعه‌ای از شاخص‌های ملی و بین‌المللی است تا نام روستا در فهرست روستاهای جهانی گردشگری قرار گیرد.

این سه روایت، سه شکل متفاوت از یک واقعیت را نشان می‌دهد؛ در یکی یک کسب‌وکار کوچک محلی، در دیگری بوم‌گردی و بازگشت جوانان و در دیگری برنامه‌ریزی برای معرفی جهانی روستا، تلاش شده ظرفیت‌های بومی به ارزش اقتصادی تبدیل شود.

شاه‌ناجر؛ وقتی یک کسب‌وکار محلی، زمینه بازگشت ایجاد می‌کند

محمد بخشی از جوانان تحصیلکرده روستای شاه ناجر می گوید: شاه‌ناجر کجور را می‌توان نمونه‌ای از روستاهایی دانست که تحول اقتصادی آن از دل یک فعالیت کوچک شکل گرفته است.

وی در گفتگو با خبرنگار مهر افزود: گلاب‌گیری در این روستا، محصولی سنتی را از مصرف محدود خانوادگی به عرصه عرضه و بازار نزدیک کرده و به گفته اهالی، زمینه فعالیت و بازگشت شماری از ساکنان را فراهم آورده است.

وی ادامه داد:اهمیت چنین تجربه‌ای در اقتصاد روستایی آن است که یک فعالیت تولیدی، به‌تنهایی باقی نمی‌ماند. تولیدکننده به مواد اولیه، نیروی کار، بسته‌بندی و بازار نیاز دارد و در صورت پیوند خوردن با گردشگری، خود محصول نیز می‌تواند به بخشی از تجربه مسافر تبدیل شود.

وی تصریح کرد: گردشگری روستایی در اینجا می‌تواند نقش بازار را بازی کند؛ مسافری که وارد روستا می‌شود، فقط برای دیدن طبیعت هزینه نمی‌کند، بلکه می‌تواند محصول محلی بخرد، با شیوه تولید آشنا شود و بخشی از هزینه سفر خود را مستقیماً در اقتصاد همان روستا خرج کند.

این مدل، به‌ویژه برای روستاهایی که ظرفیت‌های طبیعی و کشاورزی دارند، اهمیت بیشتری پیدا می‌کند؛ زیرا قرار نیست همه فرصت‌های شغلی از ساخت واحدهای بزرگ ایجاد شود و گاهی یک فعالیت کوچک، در صورت دسترسی به بازار، می‌تواند زنجیره‌ای از مشاغل وابسته ایجاد کند.

سرین؛ تجربه‌ای از بازگشت به زادگاه

در سرین آلاشت، گردشگری مسیر دیگری برای فعال شدن اقتصاد محلی ایجاد کرده است. توسعه بوم‌گردی و ایجاد فرصت‌های جدید سبب شده بخشی از کسانی که پیش‌تر روستا را ترک کرده بودند، بازگردند و در مجموعه‌های گردشگری و فعالیت‌های محلی مشارکت کنند.

زنان و مردان در کنار یکدیگر در این فعالیت‌ها حضور دارند و جوانانی که به روستا برگشته‌اند، با راه‌اندازی مجموعه‌های بوم‌گردی تلاش کرده‌اند از طبیعت، معماری و سبک زندگی منطقه برای ایجاد درآمد استفاده کنند.

اهمیت سرین در این است که گردشگری در آن تنها به حضور مسافر محدود نمانده و به فعالیت اقتصادی ساکنان گره خورده است. اقامت، غذای محلی، فروش تولیدات روستا و خدماتی که به گردشگر ارائه می‌شود، هرکدام بخشی از این زنجیره هستند.

با این حال، ادامه این روند به توجه بیشتر به نیازهای زیرساختی روستا نیاز دارد. افزایش مسافر زمانی می‌تواند به فرصت پایدار تبدیل شود که خدمات عمومی متناسب با آن توسعه پیدا کند و فشار بر منابع طبیعی و سیمای روستا نیز مدیریت شود.

شانه‌تراش؛ ۱۱۴ معیار برای یک عنوان جهانی

در شانه‌تراش تنکابن، ماجرا وارد مرحله‌ای رسمی‌تر شده است. این روستا به عنوان نامزد ثبت در فهرست روستاهای جهانی گردشگری مطرح شده و برای رسیدن به این هدف باید الزامات سازمان جهانی گردشگری را پشت سر بگذارد.

حسین ایزدی، مدیرکل میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی مازندران، در گفتگو با خبرنگار مهر با اشاره به این موضوع گفته است برای دستیابی به این هدف، تمامی شاخص‌ها و مستندات مورد نیاز که شامل ۱۱۴ معیار ارزیابی** است، باید به طور کامل اجرا و آماده‌سازی شود تا روستا بتواند در ارزیابی‌های میدانی و غیرمحسوس کارشناسان امتیاز لازم را به دست آورد.

به گفته ایزدی، تکمیل زیرساخت‌های گردشگری، سنگفرش معابر، ساماندهی فضاهای عمومی، نصب تابلوهای معرفی جاذبه‌ها به دو زبان، معرفی ظرفیت‌های فرهنگی و تاریخی، تجهیز موزه مردم‌شناسی و ارتقای امکانات اقامتگاه‌های بوم‌گردی و خانه‌های مسافر از جمله اقداماتی است که باید در شانه‌تراش انجام شود.

مدیرکل میراث‌فرهنگی مازندران همچنین بر مشارکت مردم تأکید کرده و تجربه کندلوس را نمونه‌ای از نقش همکاری مردم، دهیاری، بخشداری، فرمانداری و دستگاه‌های اجرایی در مسیر ثبت جهانی دانسته است.

در واقع، پرونده شانه‌تراش نشان می‌دهد عنوان جهانی یک روستا صرفاً با برخورداری از طبیعت زیبا به دست نمی‌آید. کیفیت خدمات، زیرساخت، فرهنگ، مشارکت جامعه محلی و نحوه معرفی داشته‌های روستا باید در کنار هم قرار گیرند.

بوم‌گردی باید به اقتصاد روستا متصل شود

در سطح اجرایی حوزه گردشگری، مهدی اسحاقی، معاون گردشگری اداره‌کل میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی مازندران، توسعه گردشگری روستایی و حمایت از بوم‌گردی‌ها را از سیاست‌های مهم استان عنوان کرده است.

اسحاقی در گفتگو با خبرنگار مهر با اشاره به ظرفیت روستاهای مازندران گفت: جهانی‌شدن روستاها و توسعه کسب‌وکارهای محلی از رویکردهایی است که در برنامه‌های گردشگری استان دنبال می‌شود و بوم‌گردی یکی از مهم‌ترین ظرفیت‌ها در این زمینه است.

به گفته معاون گردشگری مازندران، ۵۷۰ واحد بوم‌گردی در استان فعال است؛ واحدهایی که علاوه بر ارائه خدمات به گردشگران، در حفظ آداب، سنت‌ها، فرهنگ‌های محلی و صیانت از بافت روستاها نقش دارند.

اسحاقی توسعه بوم‌گردی با مشارکت جوامع محلی را عاملی برای تقویت اقتصاد روستا و ایجاد زمینه مهاجرت معکوس دانسته و حمایت از این بخش را در سیاست‌های گردشگری استان مورد تأکید قرار داد.

این نگاه، بوم‌گردی را از یک فعالیت صرفاً اقامتی فراتر می‌برد. اقامتگاه زمانی می‌تواند در اقتصاد روستا اثر بیشتری داشته باشد که با دیگر فعالیت‌های محلی ارتباط برقرار کند؛ یعنی گردشگر علاوه بر اقامت، غذای محلی مصرف کند، محصول روستایی بخرد، از صنایع‌دستی استفاده کند و برای دیدن جاذبه‌ها از خدمات مردم همان منطقه بهره بگیرد.

گردشگری کشاورزی؛ مزرعه‌ای که می‌تواند مقصد شود

یکی از حوزه‌هایی که در سال‌های اخیر در مازندران مورد توجه قرار گرفته، گردشگری کشاورزی است. اسحاقی از صدور ۷ پروانه بهره‌برداری گردشگری کشاورزی و سه موافقت اولیه برای متقاضیان این حوزه در استان خبر داده است.

به گفته او، گردشگری کشاورزی بر ظرفیت‌های روستایی، باغی و تولیدی تکیه دارد و فعالیت‌هایی مانند حضور در مزارع، باغ‌ها، گلخانه‌ها، دامداری و دامپروری، شیلات و دیگر بخش‌های مرتبط با تولیدات کشاورزی را شامل می‌شود. این نوع گردشگری همچنین امکان ارائه تجربه‌های آموزشی و تفریحی به گردشگران را فراهم می‌کند.

برای مازندران، این ظرفیت می‌تواند اهمیت ویژه‌ای داشته باشد. شالیزار در زمان نشاکاری و برداشت، باغ‌های مرکبات در فصل برداشت، زنبورداری، گیاهان دارویی و فرآوری محصولات کشاورزی همگی قابلیت آن را دارند که از یک فعالیت صرفاً تولیدی به یک تجربه گردشگری تبدیل شوند.

توسعه روستا نیازمند زیرساخت و برنامه است

در کنار فعالیت‌های مردم و سیاست‌های حوزه گردشگری، استانداری مازندران نیز توسعه روستایی را در ابعاد گسترده‌تری دنبال می‌کند.

مهدی یونسی رستمی، استاندار مازندران گفت: با استفاده از ظرفیت‌های ملی، توسعه زیرساخت‌ها، تقویت اقتصاد روستایی و احیای واحدهای راکد در مناطق روستایی مازندران دنبال خواهد شد.

استاندار مازندران همچنین آب، برق، گاز، راه‌های دسترسی روستایی و اجرای طرح‌های هادی را از جمله بخش‌های نیازمند تقویت دانست و ساماندهی منابع آب، لایروبی آب‌بندان‌ها و اجرای طرح‌های مرتبط با مدیریت منابع آب را نیز لازم دانست.

یونسی رستمی همچنین بر شناسایی واحدهای راکد کشاورزی، صنعتی و گردشگری و معرفی آنها برای بهره‌مندی از حمایت‌ها و تسهیلات تأکید کرده است. به گفته او، این واحدها در صورت بازگشت به چرخه تولید می‌توانند بخشی از ظرفیت اقتصادی روستاها را فعال کنند.

استاندار مازندران از تدوین سند توسعه روستایی استان با همکاری دستگاه‌های مرتبط و دانشگاه علوم کشاورزی و منابع طبیعی نیز خبر داد و گفت: این سند قرار است به عنوان نقشه راه توسعه پایدار روستاهای استان مورد استفاده قرار گیرد.

پول گردشگر باید در روستا بچرخد

آنچه میان این سیاست‌ها و تجربه‌های محلی نقطه اتصال ایجاد می‌کند، مسئله‌ای فراتر از جذب گردشگر است؛ اینکه چه میزان از هزینه‌ای که مسافر در مقصد انجام می‌دهد، در همان جامعه محلی باقی می‌ماند.

اگر گردشگر وارد روستا شود، تنها چند ساعت بازدید کند و بدون خرید محصول یا استفاده از خدمات محلی خارج شود، اثر اقتصادی حضور او محدود خواهد بود. اما اگر اقامت، غذا، خرید، بازدید و تجربه‌های محلی در اختیار مردم روستا باشد، گردشگری می‌تواند به یک بازار برای فعالیت‌های مختلف تبدیل شود.

رشد گردشگری بدون حفاظت از منابع طبیعی و هویت روستا می‌تواند در نهایت نتیجه معکوس داشته باشد. ساخت‌وسازهای بی‌ضابطه، فشار بر حریم رودخانه‌ها، مدیریت نامناسب پسماند و تغییر سیمای روستا، بخشی از چالش‌هایی است که در مسیر توسعه گردشگری باید مورد توجه قرار گیرد.

مزیت روستا در شباهت آن به شهر نیست؛ بلکه در همان تفاوتی است که گردشگر را به سوی آن می‌کشاند؛ معماری، طبیعت، کشاورزی، فرهنگ، غذا، آداب و سبک زندگی.