جزئیات اجرای طرح آزمایشی تفکیک و جمع‌آوری پسماند خشک در ۲ منطقه شهری مشهد

به گزارش شهرآرانیوز؛ پسماند خشک بعد از تفکیک از مبدأ، نباید دوباره به چرخه زباله عادی برگردد، اما وقتی کیسه‌های جداشده به حاشیه معبر و کنار مخازن می‌رسند، یا به دست زباله‌گرد‌ها می‌افتند و از مسیر غیررسمی بازیافت سردرمی‌آورند یا اینکه با زباله‌های عادی مخلوط می‌شوند و ارزش بازیافت آنها از دست می‌رود. حالا شهرداری با اجرای یک طرح آزمایشی، برای این نقطه از چرخه جمع‌آوری پسماند راهکار تازه‌ای را در دو منطقه شهری دنبال می‌کند؛ طرحی که در آن پسماند‌های خشک کنار معبر و مخازن گالوانیزه دیگر با زباله‌های عادی مخلوط نمی‌شوند.

اجرای این طرح از مدتی قبل، با ابهامات و البته پرسش‌هایی توسط شهروندان مواجه شده بود. برای تنویر هر چه بیشتر نحوه اجرای طرح یاد شده، پس از بحث و بررسی و گفت‌و‌گو با کارشناسان و برخی مسئولان در مدیریت شهری، به بیانی ساده، آنچه اتفاق افتاده است از نظر می‌گذرد.

یک کیسه پلاستیکی جداگانه کنار مخزن هزاروصدلیتری؛ داخل آن بطری، کارتن، پلاستیک و دیگر پسماند‌های خشکی که یک شهروند در خانه از زباله تر، جدا کرده است. حالا سؤال اینجاست که وقتی این پسماند از خانه خارج می‌شود و در حاشیه معبر قرار می‌گیرد، در ادامه مسیر چه اتفاقی برایش می‌افتد؟

اگر قرار باشد پسماند خشک پس از تفکیک در مبدأ، دوباره در جریان جمع‌آوری زباله عادی قرار بگیرد، بخشی از فرایند تفکیک بی‌نتیجه مانده است. همین مسئله یکی از موضوعاتی است که اجرای یک طرح آزمایشی در حوزه نظافت شهری را رقم زده است؛ طرحی که قرار است میان وظیفه پاکبان، جمع‌آوری پسماند خشک و مسیر رسمی بازیافت، مرز‌های مشخصی ایجاد کند.

جمع‌آوری پسماند خشک در مشهد مسیر‌های مشخص خودش را دارد، ایستگاه‌های جمع‌آوری در شهر، خودرو‌های ویژه و «پسماند آنلاین» روش‌هایی هستند که سازمان مدیریت پسماند برای دریافت پسماند خشک شهروندان در نظر گرفته و تا حدودی نیز با استقبال و مشارکت بالای مردم روبه‌رو شده است. اما همه پسماند‌های تفکیک‌شده برای ورود به بازیافت از این مسیر‌ها عبور نمی‌کنند. بخشی از شهروندان پسماند خشک را در خانه جدا می‌کنند، اما بنا به‌دلایلی آن را در یک کیسه جداگانه در کنار مخزن یا در حاشیه معبر قرار می‌دهند و درست همین‌جاست که مسیر عادی رفت‌وروب شهری با مسیر بازیافت تلاقی پیدا می‌کند.

وظیفه اصلی پاکبانان، نظافت و جمع‌آوری پسماند‌های موجود در محدوده خدمتی است که برای آ‌ن‌ها تعیین شده است. پیش از اجرای طرح شهرداری، اگر پاکبان در حین رفت‌وروب با پسماند خشک مواجه می‌شد، آن را همراه زباله عادی جمع‌آوری می‌کرد و عملا دیگر فرصتی برای بازگشت آن به چرخه بازیافت باقی نمی‌ماند.

در این طرح آزمایشی، تلاش شده است همین نقطه اصلاح شود، یعنی اگر پاکبان در مسیر عادی خدمت خود با پسماند خشک و از قبل تفکیک‌شده یا زباله قابل‌بازیافت در حین جارو و نظافت معبر مواجه شد، آن را با پسماند عادی مخلوط نکند و در چارچوب پیش‌بینی‌شده، به‌صورت جداگانه تحویل دهد.

اما نکته مهم اینجاست که براساس جزئیات طرح آزمایشی تفکیک پسماند، پاکبان قرار نیست زباله‌گرد شود و در مخازن هزاروصدلیتری اقدام به جداسازی پسماند خشک از‌تر کند یا حتی در پایان شیفت، مقدار مشخصی پسماند خشک تحویل دهد. حتی طبق مفاد طرح، برای این کار هیچ سهمیه یا تناژی هم برای تحویل پسماند خشک توسط پاکبان تعیین نشده است؛ فقط پسماند خشک تفکیک‌شده نباید با زباله عادی مخلوط شود. از همه مهم‌تر اینکه در اجرای این طرح، باز‌کردن کیسه‌های زباله، جست‌و‌جو در مخازن و جداسازی پسماند خشک از زباله تر، جزو وظایف پاکبان نیست و تخلف محسوب می‌شود.

طبق طرح آزمایشی شهرداری، پسماند خشک و از‌قبل‌تفکیک‌شده، اگر در مسیر عادی خدمت پاکبان قرار گرفت، نباید با زباله عادی مخلوط شود؛ اما پسماند مخلوط، موضوع تفکیک و جست‌وجوی پاکبان نیست.

هدف، حفظ تفکیک انجام‌شده توسط شهروند است، نه ایجاد یک مرحله جدید از تفکیک پسماند در خیابان.

در دفترچه پیمان رفت‌وروب شهری، به‌صورت رسمی اعلام شده که این طرح آزمایشی است. دومین موضوعی که در این دفترچه به آن اشاره شده، این است که پاکبانان به‌هیچ‌عنوان حق پردازش، یعنی پاره‌کردن پلاستیک و جداسازی زباله‌تر از خشک یا پردازش پسماند از داخل مخازن هزاروصدلیتری را ندارند.

این یعنی به پیمانکار اجازه داده نشده است که پاکبان را وادار کند تا پسماند خشک را از داخل پلاستیک‌ها یا مخازن جمع‌آوری کند. جداسازی پسماند‌تر از خشک به شیوه زباله‌گردی، خط‌قرمز خدمات‌شهری در دوره‌های مختلف بوده است و با این کار به‌شدت برخورد می‌شود.

به‌عبارت‌دیگر، هر‌پاکبانی که برای انتفاع خودش یا پیمانکار این جداسازی را انجام دهد، مشمول جریمه خواهد شد. در پنج تا شش ماه اخیر نیز در مواردی حتی در مناطقی که این طرح در آنها اجرا نشده است، برخورد‌های جدی با این تخلف انجام شده است.

البته تکرار این تخلف‌ها فقط به یک تذکر موردی ختم نمی‌شود. تخلف‌های مکرر نمره ارزیابی پیمانکار را پایین می‌آورد و در ادامه، همین نمره پایین می‌تواند مانع شرکت پیمانکار در پیمان‌های خدمات‌شهری شود.

پسماند جمع‌آوری‌شده در چارچوب این طرح باید به پیمانکار سازمان مدیریت پسماند تحویل شود، پیمانکاری که مجوز‌های زیست‌محیطی لازم را دارد و فعالیت آن تحت سازوکار نظارتی انجام می‌شود تا پسماند در مسیر رسمی بازیافت قرار بگیرد.

به‌این‌ترتیب، حلقه‌ای که با تفکیک پسماند در خانه آغاز شده است، در معبر دوباره قطع نمی‌شود. مبلغی هم که از فروش این پسماند‌ها عاید پیمانکار می‌شود، از مبلغ پیمانی که با شهرداری دارد کسر خواهد شد.

یکی از پرسش‌های مهم درباره اجرای این طرح، میزان کاری است که قرار است به پاکبان اضافه شود. پاسخ طرح این است که جمع‌آوری پسماند خشک، یک مأموریت مستقل و جداگانه برای پاکبان تعریف نمی‌کند.

پاکبان همچنان در مسیر و محدوده عادی خدمت خود فعالیت می‌کند و قرار نیست برای پیدا کردن پسماند خشک، زمان یا مسیر جداگانه‌ای اختصاص دهد. با‌این‌حال، اگر اجرای این فرایند در عمل موجب افزایش زمان انجام وظایف عادی پاکبان شود، موضوع اضافه‌کاری مطابق ضوابط پیمان باید از سوی پیمانکار مدیریت و پرداخت شود و پیمانکار نمی‌تواند با استناد به اجرای طرح، کار خارج از چارچوب را به پاکبان تحمیل‌کند.

عنوان «آزمایشی» برای این طرح صرفا یک عنوان اداری نیست. قرار است اجرای طرح در میدان، نقاط قوت و ضعف آن را مشخص کند. عملکرد طرح هر سه ماه یک‌بار بررسی می‌شود و کارشناسان، آثار آن را بر روند جمع‌آوری پسماند، کیفیت نظافت معابر و بازگشت پسماند خشک به چرخه رسمی بازیافت ارزیابی می‌کنند.

اگر نتیجه ارزیابی‌ها نشان دهد آسیب‌های اجرای طرح بیشتر از منافع آن است، امکان توقف طرح وجود دارد. اگر هم مشخص شود که اصل ایده قابل ادامه است، اما در اجرا به اصلاحاتی نیاز دارد، زیرساخت‌ها و شیوه اجرا باید متناسب با نتایج ارزیابی تغییر کند؛ بنابراین آنچه اکنون در معابر دو منطقه‌یک‌و‌۹ در حال اجراست، یک نسخه نهایی و غیرقابل‌تغییر نیست، بلکه آزمونی برای پیدا‌کردن یک مسیر مشخص میان تفکیک از مبدأ، نظافت معابر و جمع‌آوری رسمی پسماند خشک است.