گنجینه سبز زاگرس؛ از حصار باغ تا میراث ملی

خبرگزاری مهر- گروه استان‌ها: در زاگرس، همه ثروت طبیعت به شکل جنگل‌های گسترده، رودخانه‌های خروشان یا قله‌های بلند دیده نمی‌شود. بخشی از این سرمایه در گونه‌هایی نهفته است که شاید در نگاه نخست کوچک و معمولی به نظر برسند؛ گیاهانی که با اقلیم کوهستانی سازگار شده‌اند، در برابر محدودیت‌های محیطی دوام آورده‌اند و هرکدام بخشی از حافظه زیستی این سرزمین را با خود حمل می‌کنند.

این سرمایه سبز، تنها مجموعه‌ای از نام‌های گیاه‌شناسی نیست. هر گونه بومی می‌تواند حامل ویژگی‌های ژنتیکی و ظرفیت‌هایی باشد که در حفاظت از تنوع زیستی، تحقیقات علمی و حتی آینده کشاورزی اهمیت پیدا می‌کند.

در منطقه‌ای مانند زاگرس که با چالش‌هایی همچون کم‌آبی، تغییر شرایط اقلیمی و فشار ناشی از بهره‌برداری از منابع طبیعی روبه‌روست، نگهداری از این ذخایر اهمیت دوچندان دارد.

در خرم‌آباد، باغ گیاه‌شناسی زاگرس یکی از مکان‌هایی است که این مسئولیت را بر عهده گرفته است؛ مجموعه‌ای که فعالیت خود را از سال ۱۳۹۷ آغاز کرده و بر حفاظت خارج از رویشگاه گونه‌های گیاهی منطقه، به‌ویژه گیاهان بومی در معرض خطر و گونه‌های دارای ارزش اقتصادی، تمرکز دارد.

اکنون این باغ در آخرین جلسه کمیته ثبت میراث طبیعی کشور، در فهرست آثار طبیعی ملی قرار گرفته است؛ اتفاقی که نام این مجموعه را در سطح ملی برجسته می‌کند و می‌تواند زمینه توجه بیشتر به ظرفیت‌های علمی، حفاظتی و آموزشی آن را فراهم سازد.

اما اهمیت این ثبت را نباید تنها در اضافه‌شدن نام یک مجموعه به فهرست آثار ملی خلاصه کرد. مسئله اصلی آن است که چگونه می‌توان از این فرصت برای تقویت حفاظت از ذخایر ژنتیکی، گسترش پژوهش‌های کاربردی، آموزش بهره‌برداران و ایجاد پیوند میان طبیعت و اقتصاد محلی استفاده کرد.

ثبت ملی زمانی به دستاوردی ماندگار تبدیل می‌شود که در کنار اعتبار رسمی، به پشتیبانی عملی از مجموعه و برنامه‌های بلندمدت آن نیز بینجامد.

باغ زاگرس؛ یک گام برای به‌رسمیت‌شناختن میراث طبیعی

ثبت ملی باغ گیاه‌شناسی زاگرس در جریان آخرین نشست کمیته ثبت میراث طبیعی کشور طی بیستم مهرماه به تصویب رسیده است.

عطا حسن‌پور، مدیرکل سابق میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی لرستان، با اعلام این خبر گفته بود که علاوه بر باغ گیاه‌شناسی زاگرس خرم‌آباد، دره «کول‌پیر» و دره «تخت‌چو» در پلدختر نیز در فهرست آثار طبیعی ملی قرار گرفته‌اند.

این ثبت‌ها، به گفته او، می‌تواند به تقویت حفاظت از میراث طبیعی لرستان و معرفی ظرفیت‌های گردشگری استان در سطح ملی کمک کند.

از نگاه میراثی، ثبت ملی یک جاذبه طبیعی به معنای شناسایی رسمی ارزش‌های آن است؛ اما برای مجموعه‌ای مانند باغ گیاه‌شناسی، اهمیت موضوع به همین معرفی محدود نمی‌شود.

باغ زاگرس برخلاف بسیاری از جاذبه‌های طبیعی که ارزش آن‌ها بیشتر در چشم‌انداز و موقعیت جغرافیایی‌شان دیده می‌شود، کارکردی چندوجهی دارد. این مجموعه محل نگهداری و سازگارسازی گونه‌های گیاهی، بستری برای فعالیت‌های تحقیقاتی و آموزشی و فضایی برای آشناکردن جامعه با اهمیت تنوع زیستی است.

به همین دلیل، ثبت آن در فهرست آثار طبیعی ملی را می‌توان فرصتی برای تقویت جایگاه علمی و حفاظتی مجموعه دانست؛ فرصتی که در صورت همراهی دستگاه‌های مسئول و استمرار برنامه‌های تخصصی، امکان معرفی بهتر ظرفیت‌های باغ و حمایت بیشتر از فعالیت‌های آن را فراهم می‌کند.

از سال ۱۳۹۷ تا ثبت ملی؛ حفاظت بیرون از رویشگاه

نامدار صیادی، رئیس سازمان جهاد کشاورزی لرستان، در گفت‌وگو با مهر باغ گیاه‌شناسی زاگرس را یکی از گنجینه‌های مهم گیاهی کشور و مجموعه‌ای با اهمیت در حفاظت از ذخایر زیستی منطقه معرفی کرد.

به گفته او، این باغ از سال ۱۳۹۷ فعالیت خود را آغاز کرده و محور اصلی کار آن، حفاظت خارج از رویشگاه از گونه‌های گیاهی اقلیم زاگرس است؛ به‌ویژه گونه‌های بومی در معرض خطر و گیاهانی که از نظر اقتصادی نیز ارزش دارند.

حفاظت خارج از رویشگاه، در اینجا به نگهداری و بررسی گونه‌ها در محیطی سامان‌یافته خارج از محل طبیعی رشد آن‌ها اشاره دارد.

در باغ زاگرس تاکنون حدود ۲۴۰ گونه گیاهی در پنج گرایش کاری مستقر شده و سازگاری یافته‌اند

چنین رویکردی می‌تواند در شناخت بهتر نیازهای زیستی گیاهان، بررسی امکان سازگاری آن‌ها و توسعه روش‌های تکثیر و کشت نقش داشته باشد. این فعالیت‌ها، به‌ویژه درباره گونه‌هایی که با تهدید یا محدودیت در زیستگاه طبیعی روبه‌رو هستند، اهمیت پیدا می‌کند.

صیادی می‌گوید در باغ زاگرس تاکنون حدود ۲۴۰ گونه گیاهی در پنج گرایش کاری مستقر شده و سازگاری یافته‌اند. این مجموعه همچنین در زمینه اهلی‌سازی ذخایر ژنتیکی، توسعه روش‌های کشت و بررسی راه‌های بهره‌برداری پایدار از گونه‌های نادر فعالیت می‌کند.

از نگاه رئیس سازمان جهاد کشاورزی لرستان، وظیفه باغ تنها به نگهداری گیاهان محدود نیست؛ آموزش جامعه محلی و افزایش آگاهی درباره حفاظت از تنوع زیستی نیز بخشی از مسئولیت‌های آن به شمار می‌رود.

این نکته اهمیت ویژه‌ای دارد؛ زیرا حفاظت از گونه‌های گیاهی زمانی اثربخش‌تر خواهد بود که از محدوده یک مجموعه تخصصی فراتر برود و به آگاهی عمومی، رفتار بهره‌برداران و شیوه مدیریت منابع طبیعی پیوند بخورد. اگر دانش حاصل از باغ بتواند به کشاورزان، کارشناسان و جوامع محلی منتقل شود، ظرفیت آن برای اثرگذاری بر مدیریت سرزمین نیز افزایش می‌یابد.

ذخایر ژنتیکی؛ پشتوانه‌ای برای امنیت غذایی

اهمیت باغ گیاه‌شناسی زاگرس تنها در حفاظت از گیاهان بومی خلاصه نمی‌شود. ذخایر ژنتیکی گیاهی می‌توانند بخشی از پشتوانه علمی و عملی برای مواجهه با تغییر شرایط محیطی، اصلاح شیوه‌های کشت و توسعه محصولات سازگار با اقلیم باشند.

محمدجواد عسکری، رئیس کمیسیون کشاورزی مجلس شورای اسلامی، در جریان بازدید از باغ گیاه‌شناسی خرم‌آباد بر ضرورت تقویت بانک ژنی لرستان تأکید کرد.

او با اشاره به ظرفیت‌های استان در حوزه کشاورزی، آب، منابع طبیعی و محیط‌زیست، معتقد است که این توانمندی‌ها باید با برنامه‌ریزی و حمایت از تحقیقات، از ظرفیت بالقوه به امکان‌های عملی تبدیل شوند.

عسکری با اشاره به فشارهای ناشی از بهره‌برداری بی‌رویه از منابع طبیعی، گفته است که استان با چالش‌هایی در زمینه آب، خاک، محیط‌زیست و منابع طبیعی مواجه است. از نظر او، تقویت ذخایر ژنتیکی و توسعه فعالیت‌های تحقیقاتی باید در کنار برنامه‌ریزی برای مدیریت منابع قرار گیرد؛ زیرا امنیت غذایی بدون توجه به شرایط اکولوژیک و ظرفیت‌های طبیعی، پشتوانه پایداری نخواهد داشت.

او همچنین جنگل‌های زاگرس را به دلیل تنوع ساختاری و ذخایر ژنتیکی، دارای ظرفیتی کم‌نظیر توصیف کرده و بر لزوم توجه بیشتر به این سرمایه طبیعی تأکید داشته است.

اهمیت چنین نگاهی در آن است که حفاظت از تنوع زیستی را از یک موضوع صرفاً محیط‌زیستی به مسئله‌ای مرتبط با آینده کشاورزی و امنیت غذایی پیوند می‌دهد. در شرایطی که کشاورزی به آب، خاک و شرایط اقلیمی وابسته است، شناخت گونه‌های سازگار و حفظ تنوع ژنتیکی می‌تواند در انتخاب مسیرهای مناسب‌تر برای تولید نقش داشته باشد.

با این همه، تحقق این ظرفیت نیازمند تداوم پژوهش، دسترسی به امکانات تخصصی، انتقال یافته‌ها به بهره‌برداران و ارتباط منظم میان مراکز علمی و بخش اجرایی است. ثبت ملی باغ می‌تواند توجه بیشتری به این نیازها جلب کند، اما تبدیل آن به نتیجه عملی، به برنامه و پشتیبانی مستمر وابسته است.

از باغ پژوهشی تا مزرعه؛ حلقه‌ای که باید کامل شود

یکی از چالش‌های فعالیت‌های علمی در حوزه کشاورزی، فاصله میان تولید دانش و استفاده از آن در مزارع است. یافته‌های تحقیقاتی زمانی به تغییر واقعی در شیوه تولید منجر می‌شوند که به زبان قابل استفاده برای بهره‌برداران ترجمه شوند و آموزش‌های لازم برای اجرای آن‌ها در اختیار کشاورزان قرار گیرد.

باغ گیاه‌شناسی زاگرس را فراتر از یک فضای سبز و مکانی برای شناخت ظرفیت‌های ژنتیکی و زیستی منطقه است

زهرا امیری، مدیر هماهنگی ترویج سازمان جهاد کشاورزی لرستان، در گفت‌وگو با مهر باغ گیاه‌شناسی زاگرس را فراتر از یک فضای سبز و مکانی برای شناخت ظرفیت‌های ژنتیکی و زیستی منطقه می‌داند.

از نگاه او، ارزش اصلی چنین مجموعه‌ای زمانی آشکار می‌شود که یافته‌های علمی به الگوهای عملی برای کشاورزان تبدیل شوند.

امیری بر ضرورت پیوند میان تحقیق و ترویج تأکید کرده و گفته است که مدیریت ترویج تلاش دارد نتایج پژوهش‌ها را به شیوه‌هایی قابل استفاده برای بهره‌برداران تبدیل کند تا آن‌ها بتوانند در مزارع خود از این دانش بهره بگیرند.

این رویکرد در موضوع تغییر الگوی کشت اهمیت بیشتری پیدا می‌کند.

به گفته امیری، هدایت کشاورزان به سمت محصولات سودآور و سازگار با اقلیم، یکی از اولویت‌های راهبردی است و گیاهان دارویی می‌توانند در این مسیر مورد توجه قرار گیرند؛ به‌ویژه در مناطقی که محدودیت منابع آبی، ادامه برخی شیوه‌های کشت را دشوار کرده است.

البته جایگزینی محصولات نباید صرفاً با معرفی یک گونه یا تأکید بر نیاز آبی کمتر آن انجام شود. انتخاب محصول مناسب، به بررسی شرایط محلی، بازار فروش، هزینه تولید، دسترسی به نهاده‌ها و امکان فرآوری نیاز دارد. از همین رو، پیوند میان باغ گیاه‌شناسی، مراکز پژوهشی، کارشناسان ترویج و کشاورزان می‌تواند به تصمیم‌گیری آگاهانه‌تر درباره کشت‌های سازگار کمک کند.

در این میان، باغ زاگرس می‌تواند نقش یک فضای آموزشی و الگویی را ایفا کند؛ مکانی که در آن، ظرفیت گونه‌های بومی و دارویی معرفی شود و امکان آشنایی عملی بهره‌برداران با ویژگی‌ها و شیوه‌های کشت آن‌ها فراهم آید.

گیاهان دارویی؛ از ظرفیت طبیعی تا فرصت اقتصادی

لرستان به دلیل ویژگی‌های جغرافیایی و اقلیمی خود از ظرفیت‌هایی برای توسعه کشت گیاهان دارویی برخوردار است؛ اما تبدیل این ظرفیت به فعالیتی اقتصادی، تنها با افزایش سطح زیر کشت امکان‌پذیر نیست.

تولید پایدار به مجموعه‌ای از حلقه‌های به‌هم‌پیوسته نیاز دارد: شناخت گونه مناسب، آموزش کشت، برداشت اصولی، فرآوری، بسته‌بندی و دسترسی به بازار.

سید فرشاد بابایی، معاون بهبود تولیدات گیاهی سازمان جهاد کشاورزی لرستان، در گفت‌وگو با مهر بر جایگاه مجموعه باغ گیاه شناسی در شناخت و نگهداری گونه‌های گیاهی، به‌ویژه گیاهان دارویی سازگار با اقلیم زاگرس، تأکید کرد.

از نگاه او، لرستان می‌تواند در حوزه تولید گیاهان دارویی جایگاه پررنگ‌تری پیدا کند و معرفی گونه‌های سازگار به کشاورزان، همراه با آگاه‌سازی درباره مزیت‌های اقتصادی و زیست‌محیطی آن‌ها، می‌تواند به تغییر تدریجی الگوی کشت کمک کند.

بابایی توسعه کشت گیاهان دارویی را از دو جهت مهم می‌داند: نخست، امکان استفاده از گونه‌های سازگار با شرایط اقلیمی و کمک به حفاظت از منابع طبیعی؛ دوم، ظرفیت ایجاد اشتغال و افزایش درآمد از طریق توسعه تولید و تکمیل زنجیره فرآوری.

با این حال، برای رسیدن به این اهداف باید میان توان زیستی گیاهان و نیازهای بازار ارتباط برقرار شود. اگر تولید افزایش پیدا کند اما امکانات فرآوری، بسته‌بندی یا فروش متناسب با آن توسعه نیابد، کشاورزان ممکن است از مزایای اقتصادی مورد انتظار بهره‌مند نشوند. بنابراین، نگاه زنجیره‌ای به گیاهان دارویی، یکی از شروط مهم برای تبدیل ظرفیت طبیعی استان به فرصتی اقتصادی است.

باغ گیاه‌شناسی زاگرس می‌تواند در ابتدای این زنجیره نقش‌آفرینی کند؛ یعنی با معرفی گونه‌ها، کمک به شناخت ویژگی‌های آن‌ها و فراهم‌کردن بستری برای آموزش و آشنایی با ظرفیت‌های کشت. ادامه مسیر اما به همکاری مجموعه‌ای از نهادهای پژوهشی، ترویجی، تولیدی و اقتصادی نیاز دارد.

زنان روستایی و کسب‌وکارهای کوچک؛ ظرفیت کمتر دیده‌شده

توسعه گیاهان دارویی تنها به مزارع بزرگ یا فعالیت‌های صنعتی محدود نمی‌شود. بخشی از زنجیره ارزش این محصولات می‌تواند در مقیاس‌های کوچک‌تر و از طریق فعالیت‌های خانگی، کارگاه‌های محلی و تعاونی‌ها شکل بگیرد؛ مسیری که در صورت فراهم‌بودن آموزش و دسترسی به بازار، امکان مشارکت گروه‌های بیشتری از جامعه محلی را فراهم می‌کند.

زهرا امیری با اشاره به نقش زنان در این حوزه، گیاهان دارویی را یکی از زمینه‌های قابل توجه برای اشتغال‌زایی بانوان کارآفرین معرفی کرده است. به گفته او، امکان فعالیت در مقیاس‌های مختلف، از واحدهای کوچک خانگی تا تعاونی‌های بزرگ‌تر، باعث می‌شود این حوزه ظرفیت‌هایی برای مشارکت اقتصادی زنان داشته باشد.

او بر این باور است که آشنایی با تمام حلقه‌های زنجیره ارزش، از تولید و فرآوری تا بسته‌بندی و عرضه، می‌تواند به شکل‌گیری کسب‌وکارهای نوآورانه کمک کند. به همین دلیل، باغ گیاه‌شناسی زاگرس می‌تواند به‌عنوان کانونی برای آموزش عملی و معرفی ظرفیت‌های گیاهان دارویی مورد استفاده قرار گیرد.

در چنین الگویی، آموزش تنها به روش کاشت محدود نمی‌شود. شناخت کیفیت محصول، شیوه نگهداری، فرآوری مناسب، بسته‌بندی و بازاریابی نیز بخشی از مهارت‌هایی است که برای فعالیت اقتصادی پایدار ضرورت دارد.

امیری تأکید کرده است که همکاری میان بخش تحقیقات و مدیریت ترویج می‌تواند زمینه تبدیل دانش علمی به فعالیت اقتصادی را فراهم کند. هدف این است که آموزش از حالت نظری خارج شود و بهره‌برداران، از جمله زنان کارآفرین، بتوانند کاربرد دانش را در عمل تجربه کنند.

البته تحقق این هدف به برنامه‌های منظم آموزشی، پشتیبانی تخصصی و ایجاد مسیرهای روشن برای عرضه محصول نیاز دارد. باغ گیاه‌شناسی می‌تواند نقطه آغاز آشنایی و آموزش باشد، اما شکل‌گیری کسب‌وکارهای ماندگار مستلزم آن است که حمایت‌ها از مرحله آموزش فراتر برود و حلقه‌های تولید تا بازار را در بر بگیرد.

تغییر الگوی کشت در سرزمین کم‌آب

بحث توسعه گیاهان دارویی در لرستان، با مسئله گسترده‌تری نیز ارتباط دارد: چگونگی سازگارکردن کشاورزی با محدودیت منابع آب و تغییر شرایط اقلیمی. در این چارچوب، انتخاب محصول دیگر تنها تصمیمی اقتصادی در سطح مزرعه نیست، بلکه باید با وضعیت منابع طبیعی و نیازهای بلندمدت منطقه نیز سنجیده شود.

عسکری در جریان بازدید از باغ گیاه‌شناسی زاگرس، خشکسالی‌های پی‌درپی و مشکلات ایجادشده در اکوسیستم را از جمله عواملی دانسته که ضرورت بازنگری در شیوه مدیریت منابع را افزایش می‌دهند. او همچنین بر اجرای الگوی کشت و استفاده از ظرفیت مراکز علمی و پژوهشی تأکید کرده است.

به گفته رئیس کمیسیون کشاورزی مجلس، در برنامه هفتم توسعه برای مراکز آموزش عالی و مجموعه وزارت جهاد کشاورزی مأموریت‌هایی در زمینه تحقیقات، پژوهش و آموزش بهره‌برداران در نظر گرفته شده است.

او همچنین با اشاره به موضوع الگوی کشت، بر نقش قانون‌گذاری و نظارت بر اجرای آن تأکید کرده است.

این اظهارات نشان می‌دهد که حفاظت از ذخایر ژنتیکی و توسعه کشت‌های سازگار، جدا از مدیریت جامع آب و کشاورزی نیست. اگر قرار است گونه‌های بومی و گیاهان دارویی در آینده تولید جایگاه بیشتری پیدا کنند، باید تصمیم‌های مربوط به الگوی کشت، آموزش کشاورزان و مدیریت منابع آب نیز در همین مسیر هماهنگ شوند.

در چنین شرایطی، باغ گیاه‌شناسی زاگرس می‌تواند بخشی از پشتوانه علمی این تغییر باشد؛ مرکزی برای شناخت گونه‌ها و انتقال دانش درباره ظرفیت‌های گیاهی منطقه. اما تغییر پایدار در سطح استان به مجموعه‌ای از سیاست‌ها و برنامه‌های اجرایی نیاز دارد که از باغ فراتر می‌روند و مزارع، بازار و مدیریت منابع را نیز در بر می‌گیرند.

گردشگری پایدار؛ بازدیدی فراتر از تماشای گل‌ها

باغ گیاه‌شناسی زاگرس از ظرفیت‌هایی برای معرفی میراث طبیعی لرستان و آشنایی بازدیدکنندگان با تنوع گیاهی منطقه برخوردار است.

با این حال، پیوند میان باغ گیاه‌شناسی و گردشگری زمانی ارزشمندتر خواهد بود که بازدیدکننده تنها تماشاگر فضای سبز نباشد، بلکه با نقش گونه‌های بومی، اهمیت ذخایر ژنتیکی و چالش‌های حفاظت از طبیعت نیز آشنا شود.

ثبت ملی باغ می‌تواند به معرفی بیشتر آن کمک کند و فرصت‌هایی برای پیوند میان فعالیت‌های علمی و برنامه‌های آموزشی و گردشگری فراهم آورد.

در چنین الگویی، بازدید از باغ می‌تواند بخشی از تجربه آشنایی با طبیعت زاگرس باشد؛ تجربه‌ای که در کنار جذابیت بصری، پیام حفاظت از گونه‌های گیاهی و اهمیت پژوهش را نیز منتقل کند.

شناسنامه ملی، آزمون ماندگاری

باغ گیاه‌شناسی زاگرس خرم‌آباد حالا در فهرست آثار طبیعی ملی قرار گرفته است؛ عنوانی که جایگاه این مجموعه را در معرفی میراث طبیعی کشور برجسته می‌کند. اما ارزش واقعی این اتفاق، نه در نامی که به باغ داده شده، بلکه در مسیری است که پس از آن طی خواهد شد.

حدود ۲۴۰ گونه گیاهی که به گفته رئیس سازمان جهاد کشاورزی لرستان در این مجموعه مستقر شده‌اند، بخشی از سرمایه‌ای هستند که حفاظت، شناخت و استفاده پایدار از آن‌ها به برنامه‌ای مداوم نیاز دارد.

در کنار این ذخایر، تجربه پژوهشگران، توان آموزشی باغ و امکان ارتباط آن با کشاورزان و جامعه محلی نیز ظرفیت‌هایی است که می‌تواند در آینده نقش‌آفرین باشد.

ثبت ملی، فرصتی برای جلب توجه بیشتر به این مجموعه است؛ فرصتی که اگر با حمایت علمی، آموزش کاربردی و همکاری دستگاه‌های مسئول همراه شود، می‌تواند از یک عنوان رسمی فراتر برود و به پشتوانه‌ای برای حفاظت از تنوع زیستی زاگرس تبدیل شود.

در نهایت، آینده باغ تنها به بقای گونه‌های گیاهی در محدوده آن وابسته نیست؛ مسئله این است که آیا دانش و تجربه انباشته‌شده در این مجموعه می‌تواند به بیرون از باغ راه پیدا کند، در تصمیم‌های کشاورزی و مدیریت منابع طبیعی اثر بگذارد و ارزش ذخایر ژنتیکی را برای نسل‌های بعدی حفظ کند یا نه.

شناسنامه ملی باغ زاگرس صادر شده است؛ حالا آزمون اصلی، ماندگارکردن ارزش‌هایی است که این شناسنامه به رسمیت شناخته است.