قالیشویان؛ روایت زنده ایمان و هویت در مشهد اردهال کاشان

خبرگزاری مهر؛ گروه استان‌ها - هادی نجف زاده: دومین جمعه مهرماه که از راه می‌رسد، مشهد اردهال بار دیگر میزبان یکی از کهن‌ترین و متفاوت‌ترین آیین‌های مذهبی ایران است؛ آیینی که قرن‌هاست با حضور مردم برگزار می‌شود و امروز نه‌تنها بخشی از حافظه تاریخی کاشان، بلکه میراثی جهانی به شمار می‌رود.

«قالیشویان» برای مردم منطقه تنها یک مراسم مذهبی نیست؛ مجموعه‌ای از باور، خاطره، هویت، مشارکت اجتماعی و سنت‌های به‌جامانده از نسل‌های گذشته است. در این آیین، نقش جوامع محلی همچنان زنده است؛ اهالی خاوه در آماده‌سازی قالی نقش دارند و اهالی فین آن را تحویل می‌گیرند و در عزای فرزند بلافصل امام محمدباقر(ع) عزاداری می‌کنند.

همین مشارکت مستقیم مردم، قالیشویان را از یک مراسم صرفاً آیینی فراتر برده و به نمونه‌ای از میراث زنده تبدیل کرده است؛ میراثی که نه در موزه، بلکه در میان مردم و در متن زندگی اجتماعی آنان ادامه دارد.

قالیشویان؛ وقتی سنت، هویت می‌شود

محمد ابراهیم‌پور در گفتگو با خبرنگار مهر با اشاره به جایگاه این آیین در هویت مردم فین اظهار کرد: مراسم سنتی قالیشویان که توسط اهالی فین برگزار می‌شود، تنها یک آیین مذهبی نیست؛ بلکه پیوندی عمیق میان سنت‌های دیرین، معنویت و هویت اجتماعی مردم است.

وی افزود: حرکت قالی‌های رنگارنگ در مسیر حرم، جلوه‌ای از ارادت جمعی مردم است که در قالب هنر، رنگ و آیین نمود پیدا می‌کند.

این هموطن اهل منطقه فین کاشان تصریح کرد: قالیشویان پیوندی ناگسستنی میان میراث ماندگار فین و شکوه معنوی اردهال ایجاد کرده و در هر گام آن، بخشی از تاریخ و اصالت مردم کاشان بازخوانی می‌شود.

وی تأکید کرد: این تلاقی میان هنر، مذهب و اصالت را باید سرمایه‌ای فرهنگی برای کاشان دانست؛ سرمایه‌ای که نسل‌های مختلف در حفظ آن نقش داشته‌اند.

آیینی که جامعه را کنار هم نگه داشته است

اگر قالیشویان را تنها از زاویه یک مراسم مذهبی نگاه کنیم، بخش مهمی از واقعیت آن دیده نمی‌شود. آنچه این آیین را متمایز کرده، حضور سازمان‌یافته و تاریخی جوامع محلی در آن است. در واقع، قالیشویان نوعی سازوکار اجتماعی برای انتقال هویت و ارزش‌هاست؛ جایی که نسل جدید در کنار نسل‌های پیشین قرار می‌گیرد و بخشی از تاریخ شفاهی و فرهنگی منطقه را به صورت عملی تجربه می‌کند.

در این میان، فین و خاوه صرفاً دو نام جغرافیایی در یک مراسم نیستند؛ هر کدام بخشی از نقش تاریخی خود را در تداوم این آیین حفظ کرده‌اند. همین تقسیم نقش میان جوامع محلی، یکی از مهم‌ترین دلایل زنده ماندن قالیشویان در طول نسل‌هاست.

میراثی جهانی با ظرفیت‌های فراتر از یک روز

عباس تراب‌زاده نیز در گفتگو با خبرنگار مهر با اشاره به ثبت آیین سنتی مذهبی قالیشویان مشهد اردهال در فهرست میراث فرهنگی ناملموس جهانی اظهار کرد: ثبت جهانی این آیین در سال ۲۰۱۲ میلادی، برابر با ۱۳۹۱، تنها یک عنوان بین‌المللی برای یک مراسم سنتی نیست، بلکه می‌تواند زمینه‌ای برای معرفی ظرفیت‌های فرهنگی، تاریخی و مذهبی کاشان و اردهال در سطح ملی و جهانی باشد.

وی افزود: آیین قالیشویان در هفتمین نشست کمیته بین‌دولتی یونسکو در فهرست نماینده میراث فرهنگی ناملموس بشریت به ثبت رسید و از معدود آیین‌های مذهبی ایران است که ساختار و نقش جوامع محلی در اجرای آن همچنان حفظ شده است.

این کارشناس میراث فرهنگی ابراز کرد: این آیین در جوار آرامگاه حضرت سلطانعلی بن امام محمد باقر(ع) برگزار می‌شود و گروه‌هایی از اهالی فین، خاوه، نشلج و کاشان در بخش‌های مختلف آن نقش دارند؛ ویژگی‌ای که در پرونده ثبت جهانی نیز به عنوان بخشی از هویت اجتماعی و فرهنگی قالیشویان مورد توجه قرار گرفته است.

وی ثبت جهانی را فرصتی برای توسعه گردشگری مذهبی دانست و گفت: اگر این ظرفیت به شکل اصولی مدیریت شود، می‌توان قالیشویان را از یک مراسم یک‌روزه به محور یک مسیر گردشگری مذهبی و فرهنگی تبدیل کرد؛ مسیری که علاوه بر زیارت، جاذبه‌های تاریخی کاشان، فین، روستاهای پیرامون اردهال و ظرفیت‌های فرهنگی منطقه را نیز دربرگیرد.

ثبت جهانی؛ پایان راه نیست

ثبت جهانی قالیشویان، بیش از آنکه نقطه پایان باشد، می‌تواند آغاز مرحله‌ای تازه برای مدیریت این میراث باشد. عنوان جهانی زمانی ارزش واقعی خود را نشان می‌دهد که بتواند به معرفی پایدار منطقه، افزایش ماندگاری گردشگران و تقویت اقتصاد جوامع محلی منجر شود؛ بدون آنکه اصالت مراسم قربانی توسعه گردشگری شود.

توسعه دسترسی و حمل‌ونقل، خدمات اقامتی، اطلاع‌رسانی چندزبانه، آموزش راهنمایان گردشگری و معرفی صنایع‌دستی و محصولات محلی، بخشی از زیرساخت‌هایی است که می‌تواند این مسیر را تکمیل کند. در عین حال، هرگونه برنامه‌ریزی باید مراقب باشد که قالیشویان به یک محصول صرفاً تجاری تبدیل نشود؛ چراکه مهم‌ترین سرمایه آن، همان مردم و حاملان سنت هستند.

قالیشویان؛ روایت ایمان و فرهنگ

حجت‌الاسلام والمسلمین مهدی بصیرتی نیز در گفتگو با خبرنگار مهر با اشاره به جایگاه مذهبی و تاریخی این آیین اظهار کرد: قالیشویان تنها یک آیین سنتی نیست، بلکه جلوه‌ای از ارادت مردم منطقه به اهل‌بیت(ع) و نمادی از پیوند عمیق اعتقادات دینی با فرهنگ و هویت اجتماعی مردم کاشان و اردهال است.

وی افزود: محور این آیین، بزرگداشت مقام حضرت سلطانعلی بن امام محمد باقر(ع) است؛ شخصیتی که بنا بر روایات و باور تاریخی مردم منطقه، به دعوت اهالی به اردهال آمد و پس از جنگ با مخالفان به شهادت رسید. قالیشویان در حقیقت یادآور این واقعه و تجدید عهد مردم با آرمان‌های آن حضرت و فرهنگ شهادت و ولایت است.

رئیس اداره تبلیغات اسلامی کاشان با اشاره به حضور نسل‌های مختلف در این مراسم گفت: مردم تنها تماشاگر نیستند، بلکه در برگزاری و تداوم آیین نقش دارند و همین حضور مردمی موجب شده است قالیشویان با وجود گذشت قرن‌ها همچنان زنده و پویا باقی بماند.

وی ادامه داد: حضور نوجوانان و جوانان در کنار بزرگان خانواده، زمینه انتقال مفاهیم دینی، تاریخ و فرهنگ مذهبی منطقه را فراهم می‌کند و از این منظر، قالیشویان بخشی از میراث معنوی و تربیتی مردم منطقه نیز محسوب می‌شود.

نسلی که آیین را به نسل بعد می‌سپارد

در واقع، یکی از مهم‌ترین ویژگی‌های قالیشویان «انتقال» است؛ انتقال یک باور، یک خاطره تاریخی و مجموعه‌ای از نقش‌های اجتماعی از نسلی به نسل دیگر. اگر نسل‌های جدید تنها مخاطب مراسم باشند، بخشی از هویت آن به مرور تضعیف خواهد شد؛ اما زمانی که جوانان در کنار بزرگان در اجرای آیین مشارکت می‌کنند، سنت به تجربه‌ای زنده تبدیل می‌شود.

از همین منظر، آینده قالیشویان بیش از هر چیز به تداوم حضور مردم وابسته است؛ مردمی که حاملان اصلی این میراث هستند و جزئیات آن را نه از کتاب، بلکه از تجربه خانوادگی و اجتماعی خود می‌آموزند.

خاوه؛ حلقه‌ای دیگر در زنجیره قالیشویان

علی میرجعفری، از اهالی روستای خاوه میز در گفتگو با خبرنگار مهر با اشاره به نقش مردم این روستا در آیین قالیشویان اظهار کرد: یکی از مهم‌ترین مسئولیت‌های اهالی خاوه، آماده‌سازی قالی و فراهم کردن مقدمات اجرای آیین است و قالی پس از آماده شدن توسط مردم خاوه، در جریان مراسم به اهالی فین تحویل داده می‌شود.

وی افزود: این همکاری میان مردم خاوه و فین، بخشی از ساختار سنتی و قدیمی مراسم است که طی نسل‌های مختلف حفظ شده و هر یک از این مناطق در برگزاری آیین، نقش مشخصی دارند.

میرجعفری ادامه داد: آماده‌سازی قالی تنها یک کار اجرایی نیست، بلکه برای مردم خاوه جنبه اعتقادی و معنوی دارد و حضور نسل‌های مختلف در کنار یکدیگر موجب شده است این سنت همچنان زنده بماند.

وی تأکید کرد: قالیشویان حاصل مشارکت و همراهی چند جامعه محلی است و هر بخش از مراسم، ریشه در یک سنت و مسئولیت تاریخی دارد؛ همین جزئیات است که به این آیین هویت و اصالت مردمی بخشیده است.

قالی؛ نمادی از یک پیوند تاریخی

نقش قالی در این آیین را نمی‌توان صرفاً یک عنصر نمادین دانست. قالی در فرآیند قالیشویان، حلقه اتصال چند جامعه محلی است؛ از آماده‌سازی در خاوه تا حضور اهالی فین در بخش اصلی مراسم. این تقسیم نقش نشان می‌دهد که قالیشویان یک رویداد منفرد نیست، بلکه شبکه‌ای از روابط اجتماعی، باورهای مذهبی و سنت‌های محلی را در خود جای داده است.

از سوی دیگر، حضور فرش و هنر قالی‌بافی در این مراسم، پیوند میان فرهنگ مادی و معنوی منطقه را برجسته می‌کند؛ جایی که یک اثر دست‌بافت، در متن یک آیین مذهبی قرار می‌گیرد و به بخشی از روایت تاریخی مردم تبدیل می‌شود.

میراث جهانی؛ مسئولیتی برای امروز و فردا

آیین سنتی و مذهبی قالیشویان فین کاشان و روستای خاوه اردهال که هر سال در دومین جمعه مهرماه در مشهد اردهال، در حدود ۴۲ کیلومتری غرب کاشان برگزار می‌شود، تنها آیین مذهبی اسلامی است که بر اساس تقویم خورشیدی برپا می‌شود.

اما جهانی شدن این آیین، مسئولیتی فراتر از برگزاری سالانه آن ایجاد کرده است. حفاظت از اصالت مراسم، ثبت و انتقال دانش و روایت‌های شفاهی، توجه به نقش جوامع محلی و فراهم کردن زیرساخت‌های مناسب گردشگری، مجموعه اقداماتی است که می‌تواند به حفظ این میراث کمک کند.

قالیشویان امروز در نقطه‌ای قرار دارد که از یک سو پشتوانه‌ای چندصدساله از باور و مشارکت مردمی دارد و از سوی دیگر، عنوان جهانی آن ظرفیت تازه‌ای برای معرفی کاشان، فین و اردهال ایجاد کرده است. چالش اصلی، ایجاد تعادل میان این دو است: توسعه بدون آسیب به اصالت و معرفی جهانی بدون تبدیل شدن آیین به یک نمایش صرفاً گردشگری.

قالیشویان؛ روایت زنده یک مردم

قالیشویان کاشان در نهایت داستان یک قالی نیست؛ داستان مردمی است که قرن‌ها یک خاطره، یک باور و یک سنت را حفظ کرده‌اند. فین، خاوه، اردهال و دیگر جوامع محلی هر کدام بخشی از این روایت را بر دوش دارند و استمرار مراسم، حاصل کنار هم قرار گرفتن همین قطعات است.

ثبت جهانی، ارزش این میراث را در سطح بین‌المللی به رسمیت شناخته است؛ اما حفاظت واقعی از آن همچنان در دست مردم است. اگر نسل‌های جدید همچنان در کنار بزرگان در این آیین حضور داشته باشند و نقش جوامع محلی حفظ شود، قالیشویان می‌تواند همچنان همان «میراث زنده» باقی بماند؛ میراثی که در آن، ایمان، تاریخ، فرهنگ، هنر و هویت اجتماعی کاشان در یک آیین واحد به هم می‌رسند.