رئیس کمیسیون برنامه و بودجه شورای اسلامی شهر مشهد مقدس: برای ۲ دهه آینده شهر، سندی کارآمد و منسجم تدوین کردیم

به گزارش شهرآرانیوز؛ مدیریت شهری در دوره ششم شورای اسلامی شهر مشهد، در یکی از پرچالش‌ترین برهه‌های اقتصادی دهه‌های اخیر کار خود را آغاز کرد. دوره‌ای که رکود سنگین صنعت ساختمان، نوسانات شدید ارزی و تورم فزاینده، دخل‌وخرج شهرداری‌های سراسر کشور را در تنگنایی کم‌سابقه قرار داد.

با این حال، کمیسیون برنامه، بودجه، منابع انسانی و فناوری اطلاعات شورا به‌عنوان مغز متفکر و اتاق فرمان تخصیص منابع، رویکرد متفاوتی را در پیش گرفت و آن هم گذار از «پروژه‌محوری بدون اولویت» به «مسئله‌محوری نظام‌مند» بود. روند رشد عددی بودجه مصوب شهرداری مشهد از ۱۸.۴ همت در سال ۱۴۰۰ به بیش از ۹۷.۵ همت در سال جاری، حاکی از جهش بیش از پنج برابری ظرفیت‌های مالی اداره جهان‌شهر برکت و کرامت است؛ رشدی که در پشت‌پرده آن، ابزار‌های نوین مالی نظیر صدرنشینی در انتشار اوراق مشارکت، اصلاح عوارض ارزش افزوده و سامان‌دهی مطالبات ماده ۷۷ قرار دارد.

فراتر از آمار و ارقام ریالی، بازتوزیع عادلانه ثروت شهری برجسته‌ترین نشانه این تحول است؛ جایی که سهم حاشیه شهر از پروژه‌های عمرانی از ۱۳ درصد به رقم تاریخی ۴۵ درصد از مجموع ۴۲.۵ همت پروژه فعال جهش یافته و اتصال شریان‌های حمل‌ونقل ریلی، فیبر نوری سراسری و ارتقای شأن سرمایه انسانی شهرداری رقم خورده است.

در گفت‌وگوی تفصیلی با حسین حسامی، رئیس کمیسیون برنامه، بودجه، فناوری اطلاعات و منابع انسانی شورای اسلامی شهر مشهد، جزئیات، راهبرد‌ها و پشت‌صحنه این تحول پنج‌ساله در خطوط مترو، نوسازی ناوگان، هوشمندسازی داده‌محور و سند چشم‌انداز افق ۱۴۲۴ را به واکاوی نشسته‌ایم.

در آغاز به کار شورای ششم، آسیب‌شناسی دقیقی روی ادوار پیشین مدیریت شهری انجام شد. تجربه نشان می‌داد که مدیریت شهری در بسیاری از مقاطع گرفتار «پروژه‌محوری سلیقه‌ای» شده بود، یعنی پروژه‌هایی بدون توجه به فوریت و اولویت زیست روزمره شهروندان تعریف می‌شدند که هم منابع شهر را می‌بلعیدند و هم پس از افتتاح، گرهی از مسائل اساسی باز نمی‌کردند. ما نقطه آغاز را حل مسئله گذاشتیم.

بر همین اساس، پیش از تخصیص حتی یک ریال اعتبار، شبکه جامع مسائل شهری اعم از مسائل راهبردی، ساختاری و میدانی احصا و رتبه‌بندی شد. سامانه شبکه مسائل شهری موسوم به «شمس» دقیقا بر پایه همین نیاز متولد شد تا هر پروژه و پژوهشی که در شهرداری تعریف می‌شود، شناسنامه‌ای متصل به یک مسئله اولویت‌دار شهروندی داشته باشد. ما آمدیم پیوند ساختاری و ناگسستنی میان اسناد بالادستی، نظام برنامه‌ریزی پنج‌ساله (برنامه عملیاتی ۱۴۰۱ تا ۱۴۰۵)، سند چشم‌انداز بیست ساله و بودجه‌های سنواتی ایجاد کردیم.

یکی از نتایج عینی این رویکرد، دگرگونی در توزیع منابع عمرانی بود. در گذشته، سهم حاشیه شهر از پروژه‌های عمرانی چیزی حدود ۱۳ درصد بود. ما این نگاه را که حاشیه شهر پیرامونی فراموش‌شده است، شکستیم. امروز از مجموع ۴۲.۵ هزار میلیارد تومان پروژه‌های عمرانی شهر، بیش از ۴۵ درصد آن مستقیما در محدوده حاشیه شهر اجرا می‌شود؛ زیرا باور داریم عدالت در توزیع امکانات، پیش‌شرط آرامش پایدار در این کلان‌شهر است.

رکود ساخت‌وساز حقیقت تلخی است که گلوی شهرداری‌های متکی به درآمد ناپایدار صدور پروانه را به شدت فشرده است. اگر می‌خواستیم صرفا به شیوه‌های سنتی چشم بدوزیم، پروژه‌های عظیمی، چون خط ۳ مترو، زیرگذرها، روگذر‌ها و خرید ناوگان حمل‌ونقل عمومی در همان سال نخست زمین‌گیر می‌شدند. استراتژی ما در کمیسیون، تغییر بنیادین ریل تأمین مالی به سمت درآمد‌های پایدار و توسعه ابزار‌های نوین بانکی و بازار سرمایه بود.

در حوزه انتشار و جذب اوراق مشارکت اسلامی، توانستیم شهرداری مشهد را به رتبه نخست بلامنازع در میان تمام کلان‌شهر‌های کشور برسانیم. این اوراق مستقیما در شریان‌های حیاتی نظیر قطار شهری و ناوگان اتوبوس‌رانی تزریق شدند. از سوی دیگر، با انضباط مالی و پیگیری‌های حقوقی گسترده، منابع معطل‌مانده را زنده کردیم. پیگیری سهم واقعی شهرداری از درآمد‌های مالیات بر ارزش افزوده رشد بیش از ۵ برابری این سرفصل را در پی داشت.

در حوزه عوارض فروش بلیت هواپیما، با ورود قاطع به پرونده‌های معوق در کمیسیون ماده ۷۷ و جلسات فشرده با شرکت‌های هواپیمایی، دریافتی شهرداری در سال ۱۴۰۲ به ۸ برابر پیش‌بینی اولیه بودجه رسید. هم‌زمان، بسته‌های مشوق ساخت‌وساز ۱ و ۲ را با تخفیف‌ها و تقسیط‌های ساختاریافته تصویب کردیم تا هم سرمایه‌گذار در شرایط رکود انگیزه ساخت پیدا کند و هم موتور اقتصاد شهری دچار ایست قلبی نشود.

افق زمانی سند چشم‌انداز قبلی مشهد به پایان سال ۱۴۰۴ می‌رسید، بنابراین اگر شورا ورود نمی‌کرد، شهر در افق پس از ۱۴۰۴ دچار خلأ راهبردی در نظام تصمیم‌گیری می‌شد. برای جلوگیری از انشانویسی و کلی‌گویی‌های رایج، مدیریت این پروژه بزرگ به دانشگاه فردوسی مشهد به‌عنوان یکی از برجسته‌ترین نهاد‌های علمی شرق کشور سپرده شد.

فرآیند تدوین این سند بر دو گام اساسی استوار شد؛ «شناسایی آشفتگی‌ها» و سپس «طراحی مطلوبیت‌ها». در مرحله اول، تمام نارسایی‌ها، تعارضات توسعه‌ای، ناترازی‌های کالبدی و چالش‌های زیست‌محیطی با داده‌های واقعی ثبت شدند. در مرحله مطلوبیت‌ها، ما در‌های تصمیم‌گیری را به روی نخبگان گشودیم. بیش از ۱۰ کارگروه تخصصی در کمیسیون‌های شورا و مرکز پژوهش‌ها تشکیل شد و ده‌ها جلسه هم‌اندیشی با دستگاه‌های اجرایی استانی و ملی، صاحب‌نظران شهری و فعالان اقتصادی برگزار گردید.

امروز ما در مرحله پایانی تدوین بیانیه چشم‌انداز در افق ۱۴۲۴ هستیم که تحت نظارت مستقیم «کمیسیون راهبری چشم‌انداز» چکش‌کاری شده و پس از جمع‌بندی، برای تصویب و انطباق به شورای برنامه‌ریزی استان ارسال خواهد شد تا مشهد دارای سندی زنده، کارآمد و منسجم برای دو دهه آینده باشد.

روند بودجه مصوب شهرداری مشهد گویای یک جهش چشمگیر و انضباط‌محور است. سال ۱۴۰۰ بودجه ما ۱۸.۴ همت بود؛ در سال ۱۴۰۱ به ۲۶.۱ همت، در ۱۴۰۲ به ۴۰ همت، در ۱۴۰۳ به ۵۶.۱ همت، در ۱۴۰۴ به ۷۲.۱ همت و در نهایت در بودجه سال جاری به حدود ۹۷.۵ همت ارتقا یافت که این رقم نشان‌دهنده بیش از ۵ برابر شدن منابع مدیریت شهری نسبت به نقطه شروع شورای ششم است.

اما این پول در کجا خرج شد؟ بر اساس یک سبد اعتباری شاخص به ارزش ۳۵ هزار و ۱۵۵ میلیارد تومان، ۲۰ هزار و ۱۰۰ میلیارد تومان به‌طور مستقیما به توسعه خطوط قطار شهری تخصیص یافت، ۴ هزار و ۹۵۰ میلیارد تومان در حوزه بافت‌های فرسوده و حریم پیرامونی حرم مطهر رضوی هزینه شد، ۴ هزار و ۲۵۵ میلیارد تومان صرف نوسازی ناوگان اتوبوس‌رانی شد،

۲ هزار میلیارد تومان در حوزه مدیریت پسماند و تفکیک و پردازش اصولی سرمایه‌گذاری شد. ۱۵۰۰ میلیارد تومان به خرید و نوسازی ماشین‌آلات عمرانی اختصاص یافت، ۱۳۵۰ میلیارد تومان برای تصفیه فاضلاب، بازچرخانی پساب و نجات سفره‌های آب زیرزمینی هزینه شد، ۶۰۰ میلیارد تومان جهت استقرار مرکز داده (Data Center) فوق‌پیشرفته شهر هزینه شد، ۴۰۰ میلیارد تومان نیز به تجهیز مدرن ناوگان آتش‌نشانی و نجات شهری اختصاص یافت.

همچنین در حوزه آسفالت که تقاضای عمومی شهروندان است، در دو سال رکورد شکستیم؛ سال گذشته با یک همت ۴ میلیون مترمربع آسفالت اجرا شد و امسال نیز ۵ میلیون مترمربع با اعتبار ۲ همت در حال اجراست که معادل بهسازی سطح معابر چند شهر متوسط کشور است.

امروز هزینه ساخت هر کیلومتر مترو با استاندارد روز جهانی بیش از ۵۰ میلیون دلار است. با هزینه احداث یک کیلومتر مترو می‌شد چندین تقاطع بزرگ چندسطحی در سطح شهر ساخت و در کوتاه‌مدت جلوه تبلیغاتی ایجاد کرد. اما سؤال ما این بود؛ آیا این کار به نفع هوای تنفسی و ترافیک پایدار شهر است؟ پاسخ قطعا منفی بود.

مترو سالم‌ترین، ایمن‌ترین و پیشرفته‌ترین شیوه حمل‌ونقل انبوه است. به همین دلیل با تمام توان، حتی در عمق ۴۵ متری زمین، هم‌زمان خطوط ۱، ۲، ۳ و ۴ را فعال نگه داشتیم. ثمره این پایمردی، افتتاح فاز نخست خط ۳ به طول ۶ کیلومتر با ۳ ایستگاه حیاتی در اردیبهشت ۱۴۰۴ با اعتباری بالغ بر ۲۴ همت بود که اتصال ریلی به پایانه مسافربری، راه‌آهن و فرودگاه را برقرار کرد.

هم‌اکنون ۱۳ کیلومتر حفاری مکانیزه تونل‌های خطوط ۳ و ۴ با هزینه‌ای افزون بر ۹ همت در جریان است. ایستگاه تبادلی فوق‌العاده حساس میدان بسیج را با ۲.۵ همت به بهره‌برداری رساندیم، ایستگاه شهید فکوری خط ۲ با یک همت تکمیل شد و عقد قرارداد و پیگیری تأمین مالی ۱۰ همتی برای خرید ۶۰ دستگاه واگن مدرن را به سرانجام رساندیم.

در کنار مترو، در حوزه اتوبوس‌رانی خرید ۴۰۸ دستگاه اتوبوس درون‌شهری جدید، بازسازی کامل ۲۲۰ دستگاه اتوبوس متوقف، افتتاح پایانه مسافربری شهید مفتح و عقد قرارداد نهایی برای تأمین ۳۰۰ دستگاه اتوبوس برقی نوین و ۳۰۰ دستگاه اتوبوس شرکت نامیکران انجام شده است.

پروژه‌های کلان زیرساختی بسیار مهم‌اند، اما گاهی سال‌ها طول می‌کشد تا شهروند اثر مستقیم آنها را حس کند. در مقابل، یک محله شاید سال‌ها معطل تعریض یک گذر، آسفالت یک کوچه، ایجاد زمین ورزشی خاکی یا روشنایی یک پارک محله‌ای باشد. ما نخستین بار ابتکار پروژه‌های زودبازده را با نظرسنجی از معتمدین محلات، مساجد و اعضای شورای اجتماعی محلات کلید زدیم.

در مجموع سه مرحله، بالغ بر ۳.۲ هزار میلیارد تومان به این پروژه‌ها تخصیص یافت؛ ۸۰۰ میلیارد تومان در سال ۱۴۰۱، ۱۲۰۰ میلیارد تومان در سال ۱۴۰۲ و ۱۲۰۰ میلیارد تومان در سال ۱۴۰۳. اعتبارات این بخش به‌طور ویژه به محلات کمتربرخوردار حاشیه شهر رفت و مردم مستقیما در صف اول اولویت‌بندی این طرح‌ها نشستند؛ این یعنی دموکراسی شهری و توزیع بدون تبعیض اعتبارات عمومی.

مشهد اصالتا بر محور مضجع نورانی امام رضا (ع) جان گرفته است، اما روند غلط توسعه دهه‌های گذشته سبب شد که فاصله حرم تا غربی‌ترین نقطه شهر به ۲۷.۵ کیلومتر برسد، درحالی‌که فاصله حرم تا شرقی‌ترین نقطه شهر تنها ۴.۵ کیلومتر است! این یعنی حرم مطهر به جای مرکزیت، عملا در حاشیه قرار گرفته بود. پس از ۱۷ سال چشم‌انتظاری، بالاخره طرح تفصیلی مشهد ابلاغ شد و ریل توسعه را به سمت شرق و شمال چرخاندیم.

تفاهم بزرگ با آستان قدس رضوی در محدوده‌ای بالغ بر ۶۵۰۰ هکتار، پیگیری گشایش اراضی پادگان ارتش پس از نزدیک به دو دهه مناقشه، بازگشایی اراضی کلات‌بوغا و اراضی ۱۴۴ هکتاری امام علی (ع) بخشی از این پرونده‌ها بود. در نوسازی بافت‌های ناکارآمد و فرسوده نیز محلات وکیل‌آباد، آبکوه، عامل، فتح‌آباد، خدر‌بیگ، توس، قرقی، مهرگان و بصیرت را در کانون توجه عمرانی و اعتباری قرار دادیم تا شرق مشهد جان دوباره‌ای بگیرد.

نگاه ما به شهر، صرفا یک پیکره کالبدی بتنی و آسفالتی نیست؛ شهر نیازمند روح و سرزندگی است. سهم اعتبارات حوزه فرهنگی در بودجه شهرداری در ابتدای این دوره از ۲ درصد به حدود ۱۰ درصد جهش یافت. ما الگوی مسجدمحوری را مستند به ظرفیت قانونی بند ۶ ماده ۵۵ قانون شهرداری احیا کردیم تا مساجد و کانون‌های مردمی بتوانند پایگاه خدمات بهداشتی، ورزشی، مبارزه با بی‌سوادی و مهارت‌آموزی باشند.

در بخش ورزش، اعتبارات عمرانی توسعه زیرساخت‌های ورزشی ۱۱.۵ برابر شد؛ بودجه اداره و بهره‌برداری اماکن ورزش همگانی ۷.۵ برابر شد و در نتیجه سرانه فضا‌های ورزشی روباز ۲۰ درصد و اماکن سرپوشیده ۱۸ درصد رشد کرد. برای رعایت عدالت اجتماعی، اعتبارات ورزش توانیابان و جانبازان سرافراز نیز نسبت به ابتدای دوره ۵ برابر افزایش یافت تا تمامی اقشار امکان بهره‌مندی از امکانات تندرستی را بیابند.

ما فناوری اطلاعات را از سطح یک ابزار ساده اتوماسیون اداری خارج کرده و آن را به بستر تصمیم‌گیری داده‌محور تبدیل کردیم. برای اولین بار ۵۰۰ وظیفه اجرایی شهرداری احصا و مدون‌سازی شد. در حوزه زیرساخت کلان، مراکز رصد داده شامل «مرکز رصد انرژی» و «مرکز رصد زیارت» فعال شدند و داشبورد‌های پایش لحظه‌ای منابع مالی، عملکرد پرسنل و قرارداد‌ها در اختیار مدیران قرار گرفت.

پروژه بزرگ فیبر نوری منازل و کسب‌وکار‌ها (FTTx) را با شتاب پیش بردیم؛ از ۲۱۰۰ کیلومتر حفاری مورد نیاز، ۱۳۰۰ کیلومتر آن (۶۳ درصد پیشرفت فیزیکی) محقق شده و از هدف پوشش یک میلیون و ۱۲۰ هزار خانوار، هم‌اکنون ۵۴۰ هزار خانوار (معادل ۴۸ درصد) زیر پوشش قرار گرفته‌اند.

در توسعه خدمات تلفنی و شهروندی، سامانه پاسخگویی هوشمند «هوشیار» مبتنی بر فناوری‌های نوین صوتی و چندزبانه مستقر گردید، ساختار معاونت هوش مصنوعی در سازمان فاوا به تصویب رسید و افتخار بزرگ این بود که مشهد به‌عنوان نخستین شهر ایران و سومین کلان‌شهر منطقه خاورمیانه، موفق به اخذ گواهی رسمی شهر هوشمند از اتحادیه بین‌المللی مخابرات (ITU) و کارگروه U۴SSC شد.

علاوه بر این، در کارخانه نوآوری مشهد، مساحت در اختیار شرکت‌های فناور ۷۰ درصد و فضا‌های قابل بهره‌برداری ۱۰۰ درصد رشد کرد؛ هم‌اکنون ۵۴ شرکت نوآور و ۱۲ شتاب‌دهنده و مجموعه سرمایه‌گذاری خطرپذیر در این فضا مستقرند و ۴ مرکز نوآوری شهری و باشگاه نوآوران شهر نیز به زنجیره حل خلاقانه مسائل پیوسته‌اند.

تمام تحولات شهری روی دوش کارمندان و کارگران پرتلاش شهرداری استوار است؛ بنابراین ارتقای انگیزه و کرامت آنان پیش‌نیاز هر پیشرفتی است. ما سامانه جامع طبقه‌بندی و رتبه‌بندی هوشمند مشاغل را پیاده کردیم تا ارتقای رتبه شغلی بر پایه شایستگی و به دور از اعمال نظر‌های سلیقه‌ای انجام شود. پایگاه جامع قوانین و بخشنامه‌ها و راه‌اندازی دبیرخانه بدون کاغذ برای کاهش تردد‌های فیزیکی و ارتقای شفافیت نیز پیگیری شد.

در حوزه بازنشستگان عزیز که عمر خود را صرف آبادی شهر کرده‌اند، پایش سلامت و تشکیل پرونده الکترونیک سلامت در ساختمان‌های مناطق انجام گرفت و بسته‌های رفاهی و دورهمی‌های تکریم در پارک‌های شهری نظیر وکیل‌آباد برگزار شد. همچنین مبلغ واریزی سالانه رفاهی به بازنشستگان از ۵ به ۶ میلیون تومان اصلاح شد که دستور بازنگری مجدد و افزایش این سقف تا پایان سال با هماهنگی کمیسیون رفاه در دست اقدام است. تمام تلاش ما این بود که نشان دهیم رضایت خادمان شهر، شرط اول برای ارائه خدمات باکیفیت به مجاوران و زائران آستان مقدس رضوی است.