دیپلماسی قطر برای مهار جنگ؛ دوحه تا کجا می‌تواند بر ترامپ و تهران اثر بگذارد؟

فرارو- باراک راوید، خبرنگار بخش بین الملل آکسیوس

به گزارش فرارو به نقل از آکسیوس، میانجی‌گری قطر برای جلوگیری از آغاز دور تازه‌ای از درگیری نظامی میان آمریکا و ایران وارد مرحله حساسی شده است. منابع دیپلماتیک اعلام کرده‌اند که میانجی‌های قطری روز جمعه بیش از ۱۲ ساعت در تهران با مقام‌های ایرانی گفت‌وگو کرده‌اند تا زمینه توافقی برای ازسرگیری مذاکرات مستقیم میان واشنگتن و تهران فراهم شود. این رایزنی‌ها قرار است روز شنبه در دوحه ادامه پیدا کند؛ تلاش‌هایی که هدف اصلی آن جلوگیری از وقوع جنگی تازه پس از انتخابات میان‌دوره‌ای آمریکا عنوان شده است.

این تحولات در شرایطی رخ می‌دهد که آمریکا تنها چند روز با احتمال اجرای یک عملیات نظامی علیه ایران فاصله دارد؛ عملیاتی که می‌تواند خسارات گسترده‌ای به زیرساخت‌های ایران وارد کند و در مقابل، حملات تلافی‌جویانه تهران علیه اسرائیل و کشورهای حوزه خلیج فارس را به دنبال داشته باشد.

مذاکرات ۱۲ ساعته تهران؛ قطر به دنبال باز کردن گره دیپلماسی

بر اساس اطلاعات منتشرشده از سوی منابع دیپلماتیک، میانجی‌های قطری در جریان مذاکرات روز جمعه به‌طور مستمر با کاخ سفید در ارتباط بوده‌اند تا مواضع دو طرف را به یکدیگر نزدیک کنند. یکی از منابع دیپلماتیک با اشاره به پیشرفت مثبت در این گفت‌وگوها اعلام کرده است که مذاکرات همچنان ادامه دارد و تلاش‌ها برای دستیابی به توافق میان آمریکا و ایران متوقف نشده است.

طرح پیشنهادی قطر بر مجموعه‌ای از اقدامات متقابل و مرحله‌ای استوار است که قرار است طی چند روز اجرا شوند و مسیر بازگشت دو کشور به مذاکرات مستقیم را هموار کنند. هدف اصلی این ابتکار، فراهم کردن شرایط لازم برای گفت‌وگو درباره برنامه هسته‌ای ایران و سایر اختلافات میان دو کشور است؛ موضوعی که در ماه‌های اخیر به یکی از مهم‌ترین محورهای تنش در روابط تهران و واشنگتن تبدیل شده است.

دو شرط متضاد؛ مانع اصلی بازگشت ایران و آمریکا به میز مذاکره

با وجود تلاش‌های دیپلماتیک قطر، اختلاف بر سر پیش‌شرط‌های آغاز مذاکرات همچنان مانع اصلی دستیابی به توافق محسوب می‌شود. بر اساس اظهارات یک مقام آمریکایی، دولت دونالد ترامپ اصرار دارد که ایران برای بازگشت به مذاکرات، امتیازهایی در زمینه برنامه هسته‌ای خود ارائه کند.

در مقابل، تهران خواستار آن است که آمریکا ابتدا محاصره دریایی را لغو کند، دارایی‌های بلوکه‌شده ایران را آزاد سازد و امکان فروش نفت ایران را فراهم کند. این اختلافات نشان می‌دهد که دو طرف هنوز درباره ترتیب اقدامات اعتمادساز و امتیازهای اولیه به توافق نرسیده‌اند.

در همین چارچوب، میانجی‌های قطری تلاش می‌کنند ایران را به پذیرش بازدید بازرسان سازمان ملل از تأسیسات هسته‌ای بمباران‌شده متقاعد کنند. این اقدام می‌تواند به‌عنوان نشانه‌ای از حسن نیت و اعتمادسازی تلقی شود و در مقابل، آمریکا نیز بخشی از تحریم‌های خود علیه ایران را کاهش دهد.

اختلاف در حلقه نزدیکان ترامپ؛ دیپلماسی یا تشدید فشار نظامی؟

یکی از نکات مهم در تحولات اخیر، اختلاف‌نظر میان اعضای دولت ترامپ درباره نحوه برخورد با ایران است. بر اساس اطلاعات یک مقام آمریکایی، پیت هگست، وزیر دفاع و مارکو روبیو، وزیر امور خارجه نسبت به امکان دستیابی به توافق هسته‌ای با ساختار سیاسی کنونی ایران بدبین هستند. این دو مقام معتقدند که میراث سیاسی ترامپ باید بر تضعیف بیشتر ساختار حاکمیتی ایران متمرکز باشد؛ هدفی که از نگاه آنان می‌تواند با ادامه حملات نظامی نیز دنبال شود.

در مقابل، جی‌دی ونس، معاون رئیس‌جمهور و استیو ویتکاف و جرد کوشنر، فرستادگان ترامپ، ازسرگیری مذاکرات را دنبال می‌کنند و خواهان بازگشت مسیر دیپلماسی هستند. با این حال، حتی ترامپ نیز نسبت به دستیابی به توافقی که بتواند آن را قابل قبول بداند، تردید دارد. رئیس‌جمهور آمریکا روز جمعه در جمع خبرنگاران با اشاره به ادامه گفت‌وگوها اظهار کرد که طرف مقابل خواهان مذاکره است و همچنان این روند را ادامه می‌دهد. او همچنین تأکید کرد که برای تصمیم‌گیری هنوز زمان وجود دارد و شرایط کنونی را جنگی غیرمعمول توصیف کرد.

عملیات فشار اقتصادی؛ گزینه جایگزین حمله نظامی در کاخ سفید

در میان مقام‌های نزدیک به ترامپ، اسکات بسنت، وزیر خزانه‌داری آمریکا از جمله افرادی است که بر ادامه فشارهای اقتصادی به جای بازگشت سریع به عملیات نظامی تأکید دارد. بسنت مسئولیت راهبری کارزار فشار اقتصادی موسوم به «عملیات طرد اقتصادی» را بر عهده دارد و معتقد است باید به این ابتکار فرصت داده شود تا نتایج خود را نشان دهد. این رویکرد در مقابل دیدگاه مقام‌هایی قرار دارد که خواهان افزایش فشار نظامی بر ایران هستند.

انتخابات میان‌دوره‌ای آمریکا؛ عاملی تأثیرگذار بر محاسبات جنگی؟

در سطح منطقه‌ای نیز کشورهای مختلف برای جلوگیری از آغاز جنگی تازه وارد رایزنی شده‌اند. بر اساس اظهارات یک منبع منطقه‌ای، مصر، ترکیه، عراق، پاکستان و عربستان سعودی از ایران خواسته‌اند پیش از برگزاری انتخابات میان‌دوره‌ای آمریکا با ازسرگیری مذاکرات موافقت کند.

یک مقام آمریکایی نیز مدعی شده است که در صورت شکست سنگین جمهوری‌خواهان در انتخابات، احتمال صدور دستور یک عملیات نظامی گسترده از سوی ترامپ افزایش خواهد یافت. به گفته این مقام، اگر ترامپ احساس کند از نظر سیاسی تضعیف شده یا شکست خورده است، ممکن است برای نشان دادن قدرت خود دست به اقدامی بزرگ بزند. البته یک مقام کاخ سفید این ارزیابی را رد کرده و اعلام کرده است که نتایج انتخابات در تصمیم‌گیری رئیس‌جمهور درباره ایران نقشی نخواهد داشت. در همین حال، رهبران عربستان سعودی و ترکیه طی روزهای اخیر از ترامپ خواسته‌اند فرصت بیشتری به دیپلماسی بدهد.

نتانیاهو خواهان حمله فوری؛ منطقه در آستانه تشدید بحران

در نقطه مقابل تلاش‌های دیپلماتیک منطقه، بنیامین نتانیاهو، نخست‌وزیر اسرائیل در حال رایزنی با ترامپ برای آغاز فوری عملیات نظامی مشترک علیه ایران پس از انتخابات است. این مسئله بر پیچیدگی شرایط افزوده است؛ زیرا در صورت تصمیم واشنگتن به حمله، عملیات نظامی آمریکا علیه ایران با مشارکت اسرائیل انجام خواهد شد.

ایران نیز هشدار داده است که در صورت حمله آمریکا به زیرساخت‌های انرژی این کشور، تأسیسات نفت و گاز عربستان سعودی، امارات متحده عربی، قطر، کویت و بحرین را هدف قرار خواهد داد. علاوه بر این، انتظار می‌رود هرگونه حمله آمریکا با پاسخ موشکی ایران مواجه شود و حزب‌الله نیز ممکن است حملاتی را علیه اسرائیل انجام دهد.

یکی از مهم‌ترین نگرانی‌ها درباره ازسرگیری جنگ، تأثیر آن بر بازار جهانی انرژی است. حمله به زیرساخت‌های نفت و گاز ایران و واکنش احتمالی تهران علیه تأسیسات انرژی کشورهای عربی می‌تواند بحران جهانی انرژی را تشدید کند. در چنین شرایطی، پیامدهای درگیری احتمالی تنها به ایران و اسرائیل محدود نخواهد ماند و کشورهای حوزه خلیج فارس نیز ممکن است با خسارات زیرساختی و اقتصادی گسترده مواجه شوند.