زنگ خطر شوری و فقر عناصر غذایی در اراضی گلستان

خبرگزاری مهر،گروه استان‌ها- فهیمه اجاقلو: با آغاز فصل کشت پاییزه در استان گلستان، وضعیت خاک و حاصلخیزی اراضی کشاورزی به عنوان یکی از کلیدی‌ترین فاکتورهای رشد و تولید محصولات زراعی اهمیت چندان‌بیشتری پیدا می کند.

با این وجود در سالهای اخیر کارشناسان زیادی نسبت به کاهش حاصلخیزی و کمبود مواد آلی و عناصر غذایی در اراضی گلستان هشدار می دهند،وضعیتی که اگر تدابیر درست برای آن اندیشیده نشود بدون تردید بخش کشاورزی استان و امنیت غذایی کشور را با چالش جدی مواجه خواهد کرد.

بررسی وضعیت خاک های کشاورزی گلستان نشان می‌دهد نیمی از اراضی این استان با مشکل شوری و ۷۰ درصد خاک ها با کمبود عنصر فسفر مواجه هستند.

به گفته رئیس بخش تحقیقات خاک و آب مرکز تحقیقات کشاورزی گلستان حدود ۵۰ درصد از خاکهای استان شور هستند، ادعایی که زنگ خطر جدی برای اراضی استان را به صدا درآورده است.

محمدرضا پهلوان در تشریح وضعیت موجود در گفتگو با خبرنگار مهر اظهار کرد: گیاهان برای تکمیل چرخه رشد خود به ۱۷ عنصر ضروری نیاز دارند که ۱۴ مورد آن از جمله ازت (نیتروژن)، فسفر و پتاسیم (عناصر پرمصرف) و آهن، روی و منگنز (عناصر کم‌مصرف یا ریزمغذی‌ها) از خاک جذب می‌شوند و در صورت کمبود، باید از طریق کود تأمین شوند.

وی با اشاره به مطالعات جامع این بخش و جمع‌آوری بیش از ۵ تا ۶ هزار داده خاک‌شناسی و تهیه نقشه‌های تخصصی، افزود: برخلاف تصور عموم که استان گلستان را به دلیل موقعیت شمالی دارای شرایط کاملاً مطلوب می‌دانند، حدود ۵۰ درصد از خاک‌های استان از مقادیر کم تا متوسط درگیر مشکل شوری هستند.

وی افزود: اراضی شور استان از میانه گلستان آغاز شده و هرچه به سمت شمال استان پیش می‌رویم، میزان شوری افزایش می‌یابد؛ به طوری که بیشترین حجم اراضی شور در شهرستان‌های گمیشان و آق‌قلا متمرکز است.

بحران کمبود فسفر در اراضی گلستان

رئیس بخش تحقیقات خاک و آب مرکز تحقیقات کشاورزی گلستان درباره وضعیت کربن آلی به عنوان یکی از فاکتورهای مهم کیفیت خاک گفت: میانگین کربن آلی خاک‌های استان ۰.۴ درصد است که در مناطق جنوبی استان مقادیر بیشتری دارد و با حرکت به سمت شمال کاهش می‌یابد؛ این در حالی است که حد بهینه و استاندارد جهانی کربن آلی بین ۱.۵ تا ۲ درصد است.

پهلوان با اشاره به چالش بزرگ عناصر غذایی در اراضی استان هشدار داد: فسفر یکی از مهم‌ترین و کلیدی‌ترین عناصر در تولید محصولات کشاورزی است که متأسفانه در کل کشور و به ویژه در استان گلستان با کمبود شدید آن مواجه هستیم؛ به طوری که حدود ۷۰ درصد از خاک‌های استان دچار کمبود فسفر بوده و کشاورزان باید برای جبران آن توجه ویژه‌ای به توصیه‌های کارشناسی داشته باشند.

نقش نجات‌بخش مواد آلی و میکروارگانیسم‌ها در اراضی شور

به دنبال پایش وضعیت حاصلخیزی و چالش شوری در اراضی استان گلستان، کارشناسان حوزه خاک بر اصلاح شیوه‌های تغذیه گیاهی برای برون‌رفت از خسارت‌های ناشی از تنش نمک تأکید دارند.

عضو هیئت علمی بخش تحقیقات خاک و آب مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی و منابع طبیعی استان گلستان با بیان اینکه نخستین گام در اراضی شور، انتخاب ارقام مقاوم و سازگار است، به سازوکار فیزیولوژیکی تنش شوری اشاره کرد و گفت: در خاک‌های شور، حرکت آب به سمت نمک‌ها متمایل می‌شود و ریشه در جذب رطوبت دچار اختلال جدی خواهد شد؛ به همین دلیل شوری همواره با تنش خشکی همراه است و توان گیاه در جذب عناصر غذایی از بستر خاک را به شدت کاهش می‌دهد.

لیلا صادق کسمایی افزود: در چنین شرایطی باید نحوه مصرف کود و شیوه تغذیه را بازتعریف کنیم؛ چرا که ریشه توان جذب مطلوب را از دست می‌دهد و عدم مدیریت مناسب، کارایی مصرف کود را به حداقل می‌رساند.

وی با تأکید بر انجام آزمون خاک در شروع فصل زراعی گفت: با آزمایش دقیق خاک متوجه می‌شویم چه عناصری دچار کمبود هستند در ادامه، در مراحل حساس رشدی که ریشه به علت شوری توان جذب ندارد، می‌توان از طریق محلول‌پاشی برگی عناصر مورد نیاز را مستقیماً به اندام‌های گیاهی رساند تا گیاه چرخه رشد خود را تکمیل و عملکرد نهایی حفظ شود.

عضو هیئت علمی مرکز تحقیقات کشاورزی گلستان استفاده از کودهای آلی و تقویت ماده آلی خاک را کلید اصلی اصلاح شرایط شوری برشمرد و گفت: مطالعات گسترده نشان می‌دهد زمانی که از کودهای آلی در خاک‌های شور استفاده می‌شود، ذرات و نمک‌ها روی سطوح این مواد جذب شده و غلظت نمک در محلول خاک به شکل محسوسی افت می‌کند؛ موضوعی که انتقال آب به سمت ریشه را تسهیل می‌سازد.

کسمایی خاطرنشان کرد: ماده آلی علاوه بر کاهش غلظت نمک، منبع اصلی غذای میکروارگانیسم‌های مفید خاک است، فعالیت این زیست‌یاران در ناحیه ریزوسفر اطراف ریشه باعث آزادسازی مواد مغذی، ارتقای سلامت بستر و در نهایت افزایش چشمگیر مقاومت گیاه در برابر تنش شوری خواهد شد.

حلقه مفقوده آزمون خاک در مزارع گلستان

به دنبال هشدار کارشناسان درباره تنش شوری و کمبود عناصر غذایی در اراضی استان، مقوله مدیریت کلان تغذیه و آسیب‌شناسی رفتار کشاورزان در حوزه مصرف کود اهمیت دوچندانی یافته است. یک محقق بخش تحقیقات خاک مرکز تحقیقات کشاورزی گلستان با انتقاد از عدم توجه کافی کشاورزان به آنالیز پیش از کشت خاک با تأکید بر انجام آزمون خاک در گفتگو با خبرنگار مهر اظهار کرد:متأسفانه بسیاری از تولیدکنندگان و کشاورزان ، برنامه کوددهی و تغذیه مزارع و باغ‌ها را بر اساس نتایج علمی آنالیز خاک تنظیم نمی‌کنند؛ این در حالی است که اگر خشت اول در مدیریت تغذیه درست گذاشته نشود، حتی با استفاده از بهترین و مرغوب‌ترین کودها نیز نمی‌توان به عملکرد مطلوب دست یافت.

مینا غزائی یان افزود: رعایت این قدم نخست، سلامت خاک را تضمین کرده و از هدررفت سرمایه کشاورز جلوگیری می‌کند. از این رو، از کشاورزانی که هنوز فرصت کشت پاییزه را از دست نداده‌اند، تقاضا داریم پیش از هر اقدامی، نمونه‌برداری و آنالیز خاک را در اولویت قرار دهند.

وی در ادامه با اشاره به اهمیت عناصر سه‌گانه پایه (ازت، فسفر و پتاسیم) گفت: کمبود هر یک از این عناصر، خلاء بزرگ رشدی ایجاد کرده و عملکرد کمی و کیفی محصول را به شدت تحت تأثیر قرار می‌دهد.

این محقق گلستانی با تأکید بر چالش‌های تأمین فسفر به عنوان عنصر کلیدی که مواد اولیه آن وابستگی زیادی به واردات دارد و گاه کشاورزان در تهیه کود پایه در ابتدای کشت با مشکل مواجه می‌شوند، با ارائه راهکار عملیاتی افزود:یکی از بهترین راهکارهای جبران محدودیت کودهای پایه در زمان کشت، استفاده از بذرمال‌های کودی مناسب حاوی فسفر یا پتاسیم است. با این روش، جوانه زنی و استقرار اولیه گیاه با همان مقدار اندک جذب‌شده از طریق بذرمال تأمین می‌شود تا گیاه از بحران اولیه عبور کند؛ سپس در مراحل بعدی و طلایی رشد، با تهیه کود مناسب، نیاز تغذیه‌ای گیاه تکمیل خواهد شد.

سایه رکود بر آزمایشگاه‌های خاکشناسی گلستان

به گفته کارشناسان آزمون خاک به‌عنوان نسخه سلامت مزرعه، نقش کلیدی در مصرف بهینه نهاده‌ها و پیشگیری از تخریب خاک دارد؛ با این حال بررسی های میدانی نشان می‌دهد که بهره‌برداران استان هنوز به ضرورت واقعی این سنجش پی نبرده‌اند و بخش زیادی از آزمایشگاه‌های تخصصی خاک‌شناسی استان با کمبود شدید مراجعه‌کننده و بحران بقا مواجه شده‌اند.

مسئول دفتر مدیریت حفاظت آب و خاک جهاد کشاورزی گلستان در گفتگو با خبرنگار مهر با اشاره به اهمیت راهبردی پایش خاک اظهار کرد: با توجه به افزایش چشمگیر قیمت کودهای شیمیایی و محدودیت‌های ناشی از دسترسی به برخی اقلام،آزمون خاک بهترین ابزار مدیریتی برای کشاورز است.

زهرا دنکوب افزود: وقتی خاکی نیاز به فسفات ندارد، چرا بهره‌بردار باید مبالغ گزافی برای خرید آن بپردازد؟ هزینه انجام یک آزمون خاک حتی از بهای دو کیسه کود کمتر است، اما متأسفانه هنوز ضرورت آن برای کشاورز مانند خرید دارو در زمان بیماری یا تمدید به‌موقع بیمه احساس نشده است.

وی با یادآوری سابقه حمایت‌های دولتی افزود: در گذشته سهمیه‌هایی به‌صورت یارانه‌ای یا آزمون‌های رایگان محدود در شهرستان‌ها توزیع می‌شد، اما با توجه به محدودیت‌های اعتباری این حمایت‌ها بسیار کم‌رنگ شده است از سوی دیگر، پاسخگویی به حجم بالای کشاورزان استان تنها از طریق اعتبارات محدود دولتی شدنی نیست؛ در واقع همان‌طور که کشاورز برای نگهداری از پروژه‌ای که در آن سهم مشارکت دارد تعهد بیشتری نشان می‌دهد، هزینه برای آزمون خاک نیز باید به‌عنوان سرمایه‌گذاری شخصی پذیرفته شود.

چالش شوری و فشردگی خاک در اراضی گلستان

این کارشناس خاک‌شناسی به شواهد عینی افت کیفی اراضی اشاره کرد و گفت: در مطالعات خاکهای استان، با چالش‌هایی نظیر آغاز پدیده شوری و فشردگی لایه‌های خاک مواجه هستیم. بارها کشاورزانی مراجعه می‌کنند که با وجود هزینه‌های سنگین و رسیدگی‌های مداوم، از ریز شدن محصول یا باردهی نامناسب گلایه دارند؛ ریشه این مسائل در عدم اطلاع از کمبود ریزمغذی‌ها و وضعیت زیستی خاک است که تنها از طریق آزمون دقیق مشخص می‌شود.

دنکوب پیرامون بازه زمانی اعتبار نتایج این پایش‌ها خاطرنشان کرد: در گذشته برخی نتایج تا چند سال قابل استناد تلقی می‌شد، اما به دلیل پویایی و تغییرات سریع بافت و عناصر فعال خاک، ضرورت دارد بهره‌برداران به‌طور منظم و حتی سالانه زمین خود را مورد سنجش قرار دهند.

آزمایشگاه‌های خاک‌شناسی در لبه ورشکستگی

وی با ابراز نگرانی جدی از وضعیت آزمایشگاه‌های بخش خصوصی در استان خاطرنشان کرد: در حال حاضر حدود ۵ آزمایشگاه فعال خاک‌شناسی در مناطقی نظیر گرگان، علی‌آبادکتول و گنبدکاووس دایر است، اما در بازدیدهای میدانی شاهدیم که متخصصان و فارغ‌التحصیلان دکتری خاک‌شناسی از نبود بهره‌بردار به‌شدت متضرر شده‌اند.

مسئول دفتر مدیریت حفاظت آب و خاک جهاد کشاورزی گلستان ادامه داد: برخی آزمایشگاه‌ها در طول هفته روزهای خلوت و بدون متقاضی را سپری می‌کنند، پرسنل خود را تعدیل کرده‌اند و حتی برای تأمین اجاره‌بها و استهلاک تجهیزات گران‌قیمت با چالش جدی دست‌به‌گریبان‌اند.

دنکوب با تأکید بر لزوم بازنگری در برنامه‌های آموزش و ترویج کشاورزی گفت: چاپ پوستر و بروشور به‌تنهایی کارساز نیست؛ باید با ادبیات کشاورزان و روش‌های تسهیلگری میدانی وارد عمل شویم و مدل کشاورز به کشاورز را تقویت کنیم در واقع رسانه‌ها باید این آگاهی‌بخشی را پررنگ‌تر دنبال کنند تا بهره‌بردار با اراده خود و پیش از آغاز فصل کشت، آزمون خاک را اولویت نخست بداند، نه گزینه‌ای تشریفاتی یا وابسته به یارانه‌های مقطعی باشد.

بر اساس این گزارش تا زمانی که آزمون خاک به‌عنوان نسخه اصلی درمان زمین و سرمایه‌گذاری پیشگیرانه در سبد ذهنی کشاورز نهادینه نشود، هدررفت نهاده‌ها و تخریب تدریجی بستر تولید ادامه خواهد داشت. برون‌رفت از این بحران، عزم همگانی نهادهای ترویجی، رسانه‌ها و کشاورزان را برای احیای سلامت خاک و جلوگیری از ورشکستگی آزمایشگاه‌های تخصصی استان می‌طلبد.