سراب، محله اعیان و ارگ حکومتی | نظامی‌ترین محله مشهد در عصر ناصرالدین‌شاه به‌روایت نقشه «دالمج»
قنات سناباد که آب آن به باغ‌های محل دفن امام‌رضا (ع) کشیده می‌شده، پایه شکل‌گیری باغ‌ها، حوض‌ها و آب‌انبار‌های متعدد محله‌ای می‌شود که به نام «سراب» می‌شناسیمش.
به گزارش شهرآرانیوز؛ قنات سناباد که آب آن به باغ‌های محل دفن امام‌رضا (ع) کشیده می‌شده، پایه شکل‌گیری باغ‌ها، حوض‌ها و آب‌انبار‌های متعدد محله‌ای می‌شود که به نام «سراب» می‌شناسیمش. به همین سبب، نام «سراب» را می‌توان بازتابی مستقیم از جغرافیای آبی شهر دانست؛ نامی که از مظهر قنات و دروازه‌ای همنام با آن در دوره شاه‌تهماسب بر جای مانده است.
اما سراب تنها محله‌ای آبی و باغ‌دار نبود. حضور ارگ حکومتی، دیوان‌خانه‌ها، سربازخانه، قورخانه و شمار چشمگیر قراول‌خانه‌ها، آن را به یکی از مهم‌ترین کانون‌های قدرت در مشهد تبدیل می‌کرد. نقشه دالمج که ۲۶۵مکان شهر را در سال۱۲۴۸ خورشیدی ثبت کرده، سراب را با ۷۶مکان در صدر محلات مشهد نشان می‌دهد، یعنی نزدیک به ۳۰درصد مکان‌های مهم ثبت‌شده در شش محله شهر، در این محله است.
اطلاعات نقشه دالمج، تصویر محله‌ای را پیش روی ما می‌گذارد که در آن باغ‌های وسیع، راسته‌های بازارچه سراب و چهارباغ، مدارس، حمام‌ها، تکیه‌ها، کاروان‌سرا‌ها و آب‌انبار‌ها در کنار فضا‌های دیوانی و نظامی جای گرفته‌اند. سراب در‌عین‌حال محله سادات، علما و خانواده‌های اعیان نیز بوده و همین ترکیب از قداست، ثروت و قدرت، هویتی متمایز به آن بخشیده است. امروز اگرچه بخش بزرگی از آن فضا‌های تاریخی از میان رفته است، نام‌ها و بنا‌های برجای‌مانده همچنان ردپای این محله را در حافظه شهری مشهد نگه داشته‌اند.
سناباد یکی از روستا‌های قدیمی هم‌جوار مشهد است که در یک‌میلی (حدود ۱۶۰۰متری) غرب شهر قرار دارد و منابع کهن آن را محل دفن امام‌رضا (ع) می‌دانند.
در گذشته، به احتمال فراوان آب همین قنات روستای سناباد تا باغ محل دفن حضرت می‌آمده است، زیرا منابع از قنات دیگری یاد نکرده‌اند و تأمین آب باغ‌های سرسبز حمید‌بن‌قحطبه جز با رساندن آب از قنات سناباد ممکن نبوده است.
در زمان ساخت باروی مشهد به دستور شاه‌تهماسب، یکی از دروازه‌های شهر در نزدیکی مظهر این قنات قرار می‌گیرد و به «دروازه سراب» شهرت می‌یابد. نام محله سراب نیز از همین‌جا می‌آید. بخش عمده این محله در محدوده بالاخیابان قرار گرفته است و دروازه‌های سراب و ارگ از دروازه‌های آن به‌شمار می‌روند.
در نقشه ذوالفقار مهندس، که دو سال پیش از دالمج، یعنی در سال۱۲۲۶ خورشیدی طراحی شده، مرز محله سراب مشخص است و بر پایه آن، می‌شود مرز سراب با منطقه مرکزی نقشه دالمج را نیز جدا کرد. در بخش بالایی نقشه دالمج، محوطه‌ای محصور در کنار حصار شهر، جای ارگ و فضا‌های نظامی و حکومتی را نشان می‌دهد، این بدان معناست که ارگ حکومتی مشهد، جنوب محله سراب را
می‌سازد. این محله نسبت به دیگر محلات بلندتر است و شاید به‌همین‌دلیل باشد که از همان آغاز به محله‌ای حکومتی و اعیان‌نشین و محل تجمع سادات و علما و بزرگان شهر بدل می‌شود. بر پایه آمار کتاب «نفوس ارض اقدس» که حدود ۹ سال بعد از طرح نقشه، یعنی در سال۱۲۹۵قمری، توسط زین‌العابدین میرزای قاجار ثبت شده، محله سراب ۱۲۵۷خانه و ۹هزارو۸۴۷نفر جمعیت دارد.
از این میان ۲۲۷خانوار اغنیا و ۱۶۷خانوار فقرا هستند. ۲۱۸نفر کارمند دولت و ۱۲۸نفر کارمند آستان قدس‌اند و ۸۶۳خانوار نیز متوسط‌درآمد ثبت شده‌اند. در مقام مقایسه، شمار کارمندان دولت در سراب بیش از محلات عیدگاه و پایین‌خیابان است و همین امر تصویر محله‌ای دیوانی را کامل می‌کند.
«کلنل جولیس دو گورکر دالمج» افسری ایرلندی است که در ارتش ایران خدمت می‌کند و در ۱۷ذی‌حجه۱۲۸۶قمری، برابر با ۳۰ اسفند۱۲۴۸ خورشیدی، در زمان حکومت حمزه میرزا حشمت‌الدوله (پسر عباس‌میرزا) بر خراسان، نقشه‌ای از شهر مشهد ترسیم می‌کند که نوغان، سراب، سرشور، عیدگاه، پایین‌خیابان و بالاخیابان محله‌های اصلی آن هستند. نقشه او در میان حاشیه‌ای باریک و با مقیاس خطی «یک‌به‌پانصد ذرع» کشیده شده است و برخلاف نقشه‌های رایج، جهت جنوب در بالای آن قرار دارد و شمال در پایین است.
راهنمای نقشه با عنوان «صورت علامات» در گوشه بالا و راست آمده است و شانزده نشانه دارد؛ از حرم و صحن‌ها و مسجد تا تکیه، خان، حمام، حوض، منجلاب، قراول‌خانه، باغ‌های درختی و کرومی و خطوط محلات. براساس مقاله «ریخت‌شناسی محلات تاریخی شهر مشهد در دوره قاجار (بر اساس نقشه کلنل جولیس دالمج)»، نوشته وحید توسلی، نقشه دالمج در مجموع ۲۶۵مکان مشهد را نشان می‌دهد که از این تعداد، پانزده مکان به بخش مرکزی پیرامون حرم تعلق دارد و بقیه به این شرح بین شش محله شهر پخش شده است: سراب ۷۶مکان، نوغان چهل مکان، پایین‌خیابان چهل مکان، عیدگاه ۳۷مکان، سرشور سی مکان و بالاخیابان ۲۷ مکان؛ بنابراین سراب به‌تنهایی نزدیک به ۳۰درصد مکان‌های شهر را در خود دارد که تأکیدی بر جایگاه محله نیز هست.
ساخت نخستین کاخ حکومتی به نام «چهارباغ» در دوره تیموری و نخستین ارگ شهر در سال۱۱۳۵قمری به‌دست ملک محمود‌سیستانی، سبب می‌شود محله‌های چهارباغ و ارگ درون محله سراب شکل بگیرند؛ محلاتی که بر پایه نقشه ۱۲۴۸قمری خانیکوف، بخش اعظم آنها تا دوره قاجار به‌صورت باغ و زمین زراعی حفظ می‌شود. در این بین راسته‌های قدیمی «بازارچه سراب» و «چهارباغ» قلب محله را شکل می‌دهند و بر‌همین‌اساس در نقشه دالمج نوشته «محله سراب» روی همین محور اصلی ثبت شده است.
اما از‌آنجا که نام «سراب» با «آب» گره خورده است، «حوض»ها که محل آب‌انبار‌های عمومی بر مسیر قنات‌ها هستند، در سراب فراوان‌اند. دالمج برای محله سراب، تعداد سیزده آب‌انبار ثبت کرده است که گویا سه مورد از آنها در یک دهه بعدی از بین رفته یا ناکارآمد شده‌اند، چون کتاب سرشماری «نفوس ارض اقدس» که حدود ۹ سال بعد (سال۱۲۹۵قمری) توسط زین‌العابدین میرزای قاجار ثبت شده، برای محله سراب تعداد ۱۰آب‌انبار آورده است. به‌هر‌روی امروز از سیزده آب‌انبار سال۱۲۴۸ خورشیدی مشهد فقط بنای مخروبه حوض چهل‌پایه مانده است.
پرآبی محله سراب ایجاد باغ‌های وسیع را ممکن کرده است، از‌همین‌رو این محله بیشترین تعداد باغ را در میان محلات مشهد دارد. از میان باغ‌های نام‌دار این محله می‌توان از باغ دیوان اعلا، باغ عنبر، باغ سالار، باغ خان‌ناظر، باغ و خانه اوطاقان‌میرزا، باغ سید‌خام‌باشی، باغ مرحوم امام‌جمعه و باغ‌های متفرقه نام برد.
در نقشه دالمج باغ‌های کرومی (تاکستان‌ها) با نشانه جداگانه از دیگر باغ‌های درختی و زمین‌های کشاورزی متمایز شده‌اند و سراب در این گونه‌های سبز، بیشترین سهم را دارد. در این میان برخی از باغ‌های آمده در نقشه به سبب طرح چهارباغی و وجود کوشکی در میانه خود، باغ حکومتی شناخته می‌شوند.
در ساختار اداری شهر‌های عصر ناصری، هر محله کدخدایی دارد که یکی از اعضای پرنفوذ آن محل است. او منافع جمعی را پاس می‌دارد، اختلافات را فیصله می‌دهد و آمار جمعیت و اشتغال را به کلانتر یا حاکم می‌رساند. در شهری که حاکم و دیوان‌خانه‌اش در محله‌ای مستقر است، رابطه محله با قدرت نزدیک‌تر و پیچیده‌تر می‌شود. در محله سراب این نزدیکی را می‌توان از نقشه خواند: همسایگی دیوان‌خانه‌ها و ارگ، حضور سربازخانه و قورخانه و فراوانی قراول‌خانه‌ها یکجا دیده می‌شوند.
اعتمادالسلطنه نیز در «مطلع‌الشمس»، همچون نقشه دالمج سراب را در شمار شش محله بزرگ شهر می‌آورد که بیشترین بنا‌های حکومتی مشهد را در خود جای داده است. از دیوان‌خانه بزرگ و دیوان‌خانه کوچک گرفته تا بناهایی، چون اندرون، عمارت میرزا‌موسی، عمارت امین‌میزان، محوطه دیوانی، سربازخانه ارگ، توپخانه مبارکه، قورخانه قدیم و جدید، مهمات‌خانه، طویله مبارکه و باروت‌کوب‌خانه، همگی از اجزای حکومت مشهد هستند که در محله سراب جانمایی شده‌اند.
حضور همین فضای حکومتی و نظامی و زیست افراد شاخص شهر، نیاز به قراول‌خانه را در این قسمت از شهر به حداکثر رسانده و محله سراب ۹قراول‌خانه دارد؛ بیشترین در میان محلات شهر. میدان بزرگ و میدان کوچک شهر نیز در این محله‌اند. میدان بزرگ که امروز با نام «بانک ملی» شناخته می‌شود، در کنار باغ دیوان‌اعلا (باغ‌ملی) از فضا‌های ماندگار سراب در نقشه دالمج است.
اگرچه نقشه دالمج نام همه کوچه‌های محله سراب را ثبت نکرده است، از نام‌هایی مانند بازارچه سراب و چهارباغ روشن می‌شود که شبکه معابر محله پیرامون همین دو راسته شکل گرفته است.
مطابق این نقشه محله سراب، چهار مدرسه دارد که شامل مدارس دو‌در، صدیقی‌ها، سلیمان‌خان و فاضل‌خان است. شمار تکیه‌ها نیز دوازده است، از جمله تکیه میرزا‌داوود، کربلایی‌معصوم، نجارها، خواجه‌روشنایی، سراب، کورها، حاجیه‌خوازن‌جان، قصاب‌ها، ولی‌نعمت، میرزاجانی، سید‌ها و شاطرها. محله همچنین ۱۰حمام دارد؛ حمام‌های امام‌جمعه، حاج هاشم‌خان، سراب، میدان، شاه، سالار، میر‌علم‌خان، فاضل‌خان، حاج محسن‌خان و علی‌مردان‌خان.
پنج «خان» یا کاروان‌سرا نیز در فهرست نقشه دالمج برای محله سراب آمده است: خان ناصریه، شال‌فروش، سالار، سلطانی و وزیر‌نظام. علاوه‌بر‌این‌ها وجود دارالشفای حضرتی، حوض چهل‌پایه، مسجد شاه و سیزده آب‌انبار نیز بر اعتبار محله می‌افزایند. قبرستان محله نیز فقط قبرستان خواجه‌روشنایی‌است.
اگر آمار نقشه دالمج را با کتاب «نفوس ارض اقدس» مقایسه کنیم، مشخص می‌شود که میان این دو سند اختلاف چندانی نیست، مگر در شمار حمام‌ها که کتاب نفوس پانزده حمام را برای محله سراب ثبت کرده است و نقشه دالمج ۱۰ حمام را. در یک کلام می‌شود گفت که محله سراب با بیشترین فراوانی حمام، آب‌انبار و قراول‌خانه از محلات برخوردار مشهد در سال۱۲۴۸ خورشیدی است.
در مقایسه با محلات هم‌جوار سراب (سرشور و بالاخیابان) که بیشتر فضا‌های شهری‌شان تغییر کرده یا از میان رفته، محله سراب بخشی از سازمان فضایی خود را در حافظه شهر نگه داشته است.
هرچند همه آنچه که نقشه دالمج در ۱۵۶ سال قبل ثبت کرده، برجای نمانده است، ردپای قدرت حکومتی هنوز در نام‌ها و بنا‌های پراکنده محله خوانده می‌شود. از این فضا‌های ماندگار می‌توان به حمام و مسجد شاه، تکیه خواجه‌روشنایی، باغ دیوان اعلا (باغ‌ملی)، میدان بزرگ (بانک‌ملی)، مدرسه دو‌در و حوض چهل‌پایه اشاره کرد که بیشترشان در شبکه همان دو راسته قدیمی، بازارچه سراب و چهارباغ، جای دارند.
سراب محله حکومت و اعیان بود، اما مشهد شهر زیارت است و بازار زیارتی‌اش را باید در محله بعدی جست. قسمت سوم این مجموعه به سرشور می‌پردازد، جایی که راسته بازار مشهد به پایان می‌رسد.
منبع:
مقاله «ریخت‌شناسی محلات تاریخی شهر مشهد در دوره قاجار (براساس نقشه کلنل جولیس دالمج)». نوشته وحید توسلی، منتشر‌شده پژوهش‌نامه مطالعات اسنادی و آرشیوی. سال دوم، شماره یک، دوره جدید، بهار و تابستان۱۴۰۲، ص۱۲۸ تا ۱۵۱.
نظرات
هنوز نظری ثبت نشده؛ اولین نفر باش.