«امنیت غذایی» بدون آب و خاک، هشدار دانشگاه درباره آینده کشاورزی ایران

به گزارش خبرنگار مهر، در آستانه روز جهانی علم در خدمت صلح و توسعه، میزگرد تخصصی نخبگانی با عنوان «علم در خدمت غذا، سلامت و محیط‌زیست، رویکرد صلح و توسعه آینده» در دانشکدگان کشاورزی و منابع طبیعی دانشگاه تهران برگزار شد.

در این نشست، جمعی از استادان برجسته حوزه‌های آب، خاک، گیاه‌پزشکی، اقتصاد کشاورزی و ترویج و آموزش کشاورزی، به تحلیل چالش‌های پیش روی امنیت غذایی کشور و ارائه راهکارهای علمی پرداختند.

کامبیز پورطهماسبی، معاون پژوهش و فناوری دانشکدگان، در آغاز این نشست با اشاره به جایگاه محوری غذا در توسعه، گفت: غذا فقط یک کالای اقتصادی یا محصول کشاورزی نیست؛ غذا با سلامت انسان، امنیت جوامع، عدالت اجتماعی و حتی ثبات و صلح ارتباط مستقیم دارد. وی با بیان اینکه تولید غذا به منابع محدود و آسیب‌پذیری مانند آب، خاک، تنوع زیستی و اکوسیستم‌های طبیعی وابسته است، تصریح کرد: امروز نمی‌توان درباره امنیت غذایی صحبت کرد اما از امنیت آب و خاک سخنی نگفت.

پورطهماسبی با ارائه آماری از وضعیت تولیدات زراعی کشور اظهارکرد: سال گذشته حدود ۱۲.۳ میلیون هکتار از اراضی کشور زیر برداشت محصولات زراعی بود که تقریباً نیمی از آن، معادل شش میلیون هکتار، به کشت دیم اختصاص داشت،اما سهم تولید از این نیمی از سطح زیر کشت، تنها هشت درصد بود.وی این آمار را نشانه‌ای از راندمان پایین تولید در دیم‌زارها دانست و گفت: پیام مهم این است که برای افزایش تولید غذا نباید الزاماً به توسعه سطح زیر کشت یا مصرف بیشتر منابع متکی باشیم، بلکه باید به سراغ افزایش بهره‌وری، دانش و فناوری، اصلاح مدیریت و استفاده هوشمندانه از ظرفیت‌های سرزمین برویم.

چالش اصلی،کمبود منابع یا ضعف مدیریت؟

معاون پژوهش و فناوری دانشکدگان در ادامه با طرح پرسش محوری نشست مبنی بر اینکه مهم‌ترین چالش امروز ایران برای تأمین غذای کافی و سالم، کمبود منابع است یا ضعف در مدیریت بهره‌وری و استفاده از دانش و فناوری؟ از حاضران خواست تا با تمرکز بر راهکارهای عملی تکرار چالش‌ها، به بحث بپردازند.

سعید یزدانی، استاد اقتصاد کشاورزی، با تأکید بر نگاه سیستمی به موضوع امنیت غذایی گفت: امنیت غذایی را نمی‌توان بدون توجه به آب و خاک، سلامت انسان را بدون توجه به محیط زیست، و توسعه پایدار را بدون توجه به صلح و امنیت انسانی تصور کرد. وی با اشاره به آمار جهانی ناامنی غذایی افزود: در حال حاضر حدود ۶۵۰ تا ۷۰۰ میلیون نفر در جهان گرسنه‌اند و بیش از سه میلیارد نفر از جمعیت نزدیک به هشت میلیارد نفری جهان در ناامنی غذایی به سر می‌برند. یزدانی جنگ روسیه و اوکراین را یکی از عوامل تشدید ناامنی غذایی جهانی دانست و گفت: اوکراین به عنوان سبد نان جهان شناخته می‌شد و بخش قابل توجهی از واردات گندم جهان از این کشور تأمین می‌شد. با این جنگ، صادرات اوکراین به شدت محدود شد و قیمت مواد غذایی در دنیا بیش از ۲۰ درصد افزایش یافت. وی در پایان بر نقش علم فراتر از مرز دانش برای ایجاد همکاری‌های بین‌المللی و صلح پایدار تأکید کرد.

کشاورزی زیستی،راه نجات سلامت و محیط زیست

مسعود احمدزاده، مدیر گروه گیاه‌پزشکی، با انتقاد از رویکرد سنتی به کشاورزی گفت: اگر می‌خواهیم بسیاری از مسائل حوزه سلامت را حل کنیم، باید نگاهمان به کشاورزی را تغییر دهیم و از نگاه سنتی که کشاورزی ما را دچار عقب‌ماندگی تاریخی کرده، فاصله بگیریم و به سمت کشاورزی زیستی حرکت کنیم.وی با اشاره به خطرات مصرف سموم در محصولات کشاورزی، مثال قارچ خوراکی را مطرح کرد و گفت: قارچ خوراکی دوره پرورش کوتاه چهل روزه دارد و چیزی به نام دوره کارنس (فاصله زمانی بین سم‌پاشی تا برداشت) در آن وجود ندارد، سمومی که در این دوره استفاده می‌شود مستقیماً وارد سفره مردم می‌شود.

احمدزاده با اشاره به تجربه موفق افزایش سه‌برابری عملکرد گندم دیم بدون مصرف سم و کود در همکاری با وزارت جهاد کشاورزی،بیان کرد: متوسط عملکرد گندم دیم کشور ما حدود ۱.۳ تن در هکتار است، در حالی که در کشورهایی با شرایط اقلیمی مشابه، این رقم به پنج تن می‌رسد. این نشان‌دهنده عقب‌ماندگی ماست و باید باور کنیم که راه نجات کشاورزی، سلامت و محیط زیست، حرکت به سمت کشاورزی زیستی و پروبیوتیک‌های گیاهی است.

آب،گره کور امنیت غذایی

عاطفه پرورش‌ریزی، استاد منابع آب، با اشاره به مفهوم «دیپلماسی علمی» گفت: علم می‌تواند گفتگوها را از حدس و اتهام‌زنی به سمت راه‌حل‌های قابل سنجش هدایت کند. وی با اشاره به بحران آب و مناقشات آبی بین استان‌ها و کشورها افزود: آب و خاک به مرزهای سیاسی توجه نمی‌کنند. ما حوزه‌های آبریز فرامرزی مانند ارس و آب‌های مشترک با عراق و افغانستان داریم و مدیریت این منابع بدون همکاری بین‌المللی و فهم مشترک ممکن نیست.پرورش‌ریزی بر اهمیت تولید داده‌های قابل اعتماد و حکمرانی داده تأکید کرد و گفت: اگر داده‌های معتبر و قابل راستی‌آزمایی داشته باشیم، امکان گفتگوی سازنده بین ذی‌نفعان فراهم می‌شود. در حوزه زاینده‌رود، با استفاده از عکس‌های ماهواره‌ای و پایش آب‌های زیرزمینی می‌توان پاسخ روشنی به ادعاها درباره برداشت آب داد. وی با اشاره به آمار جهانی گفت: در سال ۲۰۲۲ حدود دو میلیارد نفر به خدمات آب آشامیدنی سالم دسترسی نداشتند و ۷۲ درصد آب شیرین دنیا در کشاورزی مصرف می‌شود؛ پشت این اعداد، سلامت انسان‌ها، امنیت غذایی و نابرابری‌های عمیق اجتماعی نهفته است.

لزوم بازنگری در سیاست‌گذاری و حکمرانی آب و خاک

بیژن نظری، عضو هیئت علمی گروه مهندسی آبیاری و آبادانی، با تأکید بر نقش رسانه در پیوند دانشگاه و جامعه گفت: طبق مطالعات آینده‌نگاری، اصلی‌ترین چالش در حوزه پایداری آب و خاک کشور، نه کمبود منابع، بلکه ضعف در سیاست‌گذاری و حکمرانی است. وی با اشاره به شاخص عملکرد محیط زیستی (EPI) افزود: ایران از بین ۱۸۰ کشور در سه دوره اخیر رتبه‌های ۱۳۳، ۱۱۳ و ۱۰۷ را کسب کرده و نمره ما در پایداری محیط زیست ۴۶ از ۱۰۰ است، یعنی از متوسط جهانی پایین‌تر هستیم. نظری با بیان اینکه بهره‌وری آب در کشور بین ۰.۲ تا ۰.۳ دلار به ازای هر مترمکعب است، گفت: این رقم تا یک دلار قابل افزایش است. بهره‌وری فیزیکی ما حدود ۴۰ تا ۵۰ درصد پتانسیل است و می‌توان آن را تا ۵۰ درصد افزایش داد، اما به شرطی که در کنار پایداری باشد.وی هشدار داد: در ۵۰ تا ۶۰ سال گذشته شوری آب‌های زیرزمینی کشور حدود دو برابر شده و کسری آب حدود ۱۶۰ میلیارد مترمکعب است. ما در آینده با آب کمتر و نمک بیشتر مواجه هستیم و باید برای این شرایط برنامه‌ریزی کنیم.

دیم،ظرفیت مغفول کشاورزی پایدار

منوچهر گرجی اناری، استاد علوم خاک، با انتقاد از بی‌توجهی به ظرفیت دیم‌زارها گفت: ما همه سرمایه‌گذاری را روی کشت آبی متمرکز کردیم و به منابع آب فشار آوردیم، در حالی که وسعت دیم‌زارها بیشتر از اراضی آبی است و پتانسیل بالایی دارد. وی با اشاره به تجربه ۲۰ ساله ایستگاه تحقیقاتی کوهین گفت: با اجرای کشاورزی حفاظتی در دیم‌زارها، بدون مصرف سم و کود، افزایش عملکرد سه‌برابری و افزایش پروتئین و گلوتن محصول را شاهد بودیم. اگر ده سال روی دیم‌زارها کار شود، کشاورزی پایدار ما در دیم خواهد بود،کشاورزی آبی ما پایداری‌اش خدشه‌دار شده است.گرجی با اشاره به اینکه تنها ۱۶ درصد اراضی کشاورزی دنیا آبیاری می‌شود، افزود: باید به سمت کشاورزی اکولوژیک، کم‌نهاده و دقیق حرکت کنیم و الگوی کشت را با شرایط اقلیمی سازگار کنیم.

ترویج،حلقه مفقوده بین علم و مزرعه

خدابخش گودرزوند چگینی، رئیس ایستگاه تحقیقاتی کوهین، با اشاره به تجربه همکاری دانشگاه و وزارت جهاد کشاورزی گفت: آموزش و تحقیقات کشور ما در سطح عالی است، اما حلقه مفقوده‌ای به نام ترویج داریم که رابط بین عالم و کشاورز است. کشاورز نمی‌پرسد چرا، بلکه می‌پرسد چگونه انجام دهم،او به دنبال راهکار عملی برای تولید است.

وی با اشاره به اجرای طرح «دانشگاه در مزرعه» افزود: بیش از ۱۰۶۸ ساعت کلاس آموزشی در استان قزوین و ۱۰۵۴ ساعت در سایر نقاط کشور برگزار کردیم و وزیر جهاد کشاورزی از ما به عنوان پژوهشگر برتر کشوری تقدیر کرد.

گودرزوند چگینی با بیان اینکه تولید محصولات کشاورزی کشور از ۲۵ میلیون تن به ۱۴۰ میلیون تن رسیده است، گفت: این نشان می‌دهد ضریب نفوذ دانش ما بالا بوده، اما باید واقعیت‌های کشاورز را ببینیم و امکانات و دانش را در اختیارش قرار دهیم. کشاورز ما با شرایط سخت تنش آبی و تحریم کار می‌کند و اگر اعتماد کند، ارتباطش با ما قطع نخواهد شد.

آموزش و ترویج،از گفتمان آینده تا مسئولیت اجتماعی دانشگاه

امیر علم‌بیگی، نماینده تحصیلات تکمیلی گروه ترویج و آموزش کشاورزی، با اشاره به شاخص توسعه انسانی (HDI) و ظرفیت جذب فناوری در جوامع محلی گفت: ما در جوامع روستایی با عارضه عدم توازن جمعیتی مواجه هستیم و بسیاری از جوانان روستایی تمایلی به ماندن در عرصه کشاورزی ندارند، زیرا در حوزه توسعه فناوری و توسعه انسانی اقدامات جدی انجام نداده‌ایم.وی با اشاره به تجربه بین‌المللی «شبکه دمو فارم‌ها» در اتحادیه اروپا گفت: بیش از ۴۰ کشور در این شبکه عضو هستند و هدف آن انتقال فناوری، نمایان‌سازی اثرات فناوری و افزایش پذیرش آن در جوامع محلی است. ما نیز باید به سمت ایجاد چنین شبکه‌هایی حرکت کنیم و دانشگاه‌ها را به مسئولیت اجتماعی مجهز کنیم.علم‌بیگی بر حفظ دانش بومی و میراث فرهنگی کشاورزی تأکید کرد و گفت: دانش ضمنی مدیریت قنات‌ها در گناباد، ظرفیت بزرگی است که باید وارد عرصه شود. دانشگاه‌ها باید به عنوان اکوسیستم بی‌طرف ارزیابی کنند که کدام علم لازم و کدام علم باید فراموش شود.

نگاه قرآنی به امنیت غذایی و هژمونی قدرت

آرمین توحیدی، رئیس اداره امور پژوهشی و ارتباط با صنعت دانشکدگان، با نگاهی قرآنی به موضوع غذا گفت: خدای متعال در سوره قریش می‌فرماید: پس عبادت کنید خدای خانه کعبه را، به دلیل اینکه به شما امنیت داد و غذا داد و سیرتان کرد. یکی از مفسران بزرگ تعبیر می‌کند که غذا اولیاست بر امنیت، یعنی کسی که گرسنه است باید شکمش سیر شود، سپس امنیت ایجاد شود. وی با اشاره به آیه «فلینظر الانسان الی طعامه» گفت: خدا می‌فرماید انسان به غذایش نگاه کند، این نگریستن یعنی اینکه بدانیم غذا از کجا آمده، چگونه پرورش داده شده و آیا سلامت دارد. توحیدی در بخش دوم سخنان خود با اشاره به هژمونی قدرت از طریق علم در صنعت پروتئین گفت: ما در صنعت مرغ ۹۰ تا ۹۵ درصد وابستگی داریم؛ از دانش واکسن تا مواد افزودنی، تولید داخل نیست. آمریکا حدود ۶۰ سال پیش با طرح مارشال این هژمونی را ایجاد کرد و نتیجه آن شد که مرغ بومی خودمان را از دست دادیم.وی با تأکید بر اینکه «علم برای قدرت است، نه صرفاً برای صلح» افزود: باید تلاش بیشتری در حوزه علم و فناوری برای بهبود تولید پایدار و تأمین خوراک سالم انجام دهیم و حکمرانان باید نگاه درستی به امنیت غذایی داشته باشند، زیرا امنیت غذایی همان امنیت ملی است.

محیط زیست، شرط پایداری تولید غذا

احمد عاشوری، رئیس مرکز پژوهشی کنترل بیولوژیک آفات و بیماری‌های گیاهی، با انتقاد از نگاه صرفاً فناورانه به امنیت غذایی گفت: امنیت غذایی فقط آب، خاک، کود و فناوری نیست. ما قبل از اینکه به وجود بیاییم، اکوسیستم‌ها خودشان کار می‌کردند و تولید داشتند، ما آمدیم و خیلی جاها این چرخه‌ها را به هم ریختیم. وی با اشاره به نقش حشرات گرده‌افشان گفت: اگر فردا زنبورها و گرده‌افشان‌ها نباشند، حدود ۷۵ درصد غذای ما از دست می‌رود. ما باید به سمت آشتی با طبیعت حرکت کنیم و محیط زیست را کمتر تحت فشار قرار دهیم.

عاشوری با انتقاد از مدیریت نادرست روان‌آب‌ها و ساخت‌وساز در بالادست گفت: تمام آبی که از طریق باران داریم را با فاضلاب قاطی می‌کنیم و به پایین‌دست می‌بریم. آب باید در دامنه کوه و قنات‌ها نفوذ کند، اما ما پهنه‌های نفوذ را زیر سوله و شهر برده‌ایم. این تصمیم‌های کلان، امنیت غذایی را تهدید می‌کند.

وی تأکید کرد: حفاظت از محیط زیست مقابل تولید غذا نیست، بلکه شرط پایداری تولید غذاست و باید این نگاه را در سطح رسانه‌ها ترویج کنیم.

جمع‌بندی، از علم تا عمل

در بخش پایانی نشست، پورطهماسبی با جمع‌بندی مباحث مطرح‌شده گفت: دانشکدگان کشاورزی و منابع طبیعی دانشگاه تهران به عنوان بزرگ‌ترین و قدیمی‌ترین نماد آموزش عالی کشاورزی کشور، در برهه‌های مختلف به مجموعه کشاورزی، محیط زیست و سلامت کشور کمک کرده و همچنان این مسیر را ادامه می‌دهد.

وی با اشاره به اقدامات پیش رو اظهارکرد: ستاد توسعه کشاورزی پایدار با دستور مستقیم ریاست جمهور ایجاد شده و کارگروه‌های تخصصی آن در حال فعالیت است. همچنین اکوسیستم فناوری و نوآوری با همکاری معاونت علمی ریاست جمهوری و حضور بخش خصوصی راه‌اندازی خواهد شد تا مشکلات کشور در بعد کشاورزی با فناوری و نوآوری حل شود. پورطهماسبی با اشاره به معضل نهاده‌های دامی گفت: با همکاری شرکت‌های دانش‌بنیان و استفاده از ضایعات برای خوراک دام، پیش‌بینی می‌کنیم در بازه کوتاه‌مدت به دو میلیون تن نهاده خوراک دام برسیم.

وی در پایان تأکید کرد: ما علم را به عنوان توانمندسازی و آگاهی‌بخشی به جامعه می‌نگریم و امیدواریم با اقدامات پیش رو، جوامع روستایی و همه مردم را نسبت به مسائل امنیت غذایی، سلامت و محیط زیست آگاه‌تر کنیم. رسانه‌ها می‌توانند در این مسیر نقش بی‌بدیل ایفا کنند.
نیر احمدی