پناهیان: ایمان و توکل به خدا از آموزه‌های ماندگار مکتب فاطمی است

به گزارش خبرنگار مهر، حجت‌الاسلام والمسلمین علیرضا پناهیان در مراسم عزاداری شامگاه پنجشنبه دومین شب ایام فاطمیه در حرم مطهر حضرت فاطمه معصومه(س)، با تبیین جایگاه پناه بردن به خداوند در زندگی انسان، استعاذه را از مهم‌ترین برنامه‌های معنوی برای صیانت از ایمان، سلامت روح و آرامش روان دانست و بر ضرورت توجه به این آموزه در زندگی روزمره تأکید کرد.

وی با اشاره به اینکه انسان در برابر بسیاری از تهدیدهای مادی و معنوی به‌تنهایی توانایی حفاظت کامل از خود را ندارد، اظهار کرد: استعاذه به معنای قرار گرفتن انسان ضعیف در پناه قدرت مطلق الهی و درخواست حمایت از پروردگار است. این رفتار معنوی می‌تواند در سلامت جسمی، آرامش روانی، تهذیب نفس و مصون ماندن از وسوسه‌های شیطانی تأثیرگذار باشد.

پناهیان با بیان اینکه غفلت از پناه بردن به خداوند زمینه سوءاستفاده شیطان از نقاط ضعف انسان را فراهم می‌کند، گفت: یکی از رفتارهایی که انسان خداپرست باید به آن اهتمام داشته باشد، استعاذه است. انسان باید پیش از آنکه در معرض وسوسه و آسیب قرار بگیرد، خود را به خداوند بسپارد و از او برای عبور از دشواری‌ها یاری بخواهد.

سخنران حرم مطهر بانوی کرامت با استناد به روایتی از امام صادق(ع) درباره ضرورت پناه بردن به خدا هنگام خشم و عصبانیت بیان کرد: امام صادق(ع) سفارش می‌کنند که انسان هنگام غضب به خداوند پناه ببرد؛ چراکه استعاذه می‌تواند آتش خشم را فرو بنشاند و مانع بروز رفتارهایی شود که تحت تأثیر وسوسه‌های شیطانی شکل می‌گیرند.

شیطان از نقاط ضعف انسان بهره می‌گیرد

وی با اشاره به آموزه‌های قرآن کریم درباره وجود جن و شیاطین تصریح کرد: سخن گفتن از وجود جن و تأثیرگذاری شیاطین بر زندگی انسان، برگرفته از تعالیم قرآن است و نباید آن را با خرافات یکسان دانست. سوره جن به روشنی از گروهی از جنیان سخن می‌گوید که با شنیدن آیات الهی به پیامبر اکرم(ص) ایمان آوردند.

پناهیان هدف از طرح این مباحث را آگاهی انسان از دشمن و شناخت راه‌های پیشگیری از آسیب دانست و افزود: شیطان قدرت مستقلی در برابر اراده خداوند ندارد و از غفلت‌ها و ضعف‌های انسان برای تأثیرگذاری استفاده می‌کند. وجود این دشمن در نظام امتحان الهی می‌تواند زمینه‌ای برای تقویت انسان در مسیر مبارزه با وسوسه‌ها باشد، اما اگر انسان مراقب نباشد، همین مسئله به عاملی برای آسیب دیدن او تبدیل می‌شود.

وی با اشاره به محدود بودن قدرت شیطان در تأثیرگذاری بر انسان خاطرنشان کرد: شیطان می‌تواند ناامیدی اندک انسان را افزایش دهد، غرور کوچک او را بزرگ کند و زمینه‌های غفلت را گسترش دهد، اما آفریننده گناه و مسئول مستقل اعمال انسان نیست. در نهایت نیز هنگامی که گناهکاران بخواهند مسئولیت رفتار خود را به گردن او بیندازند، شیطان اعلام می‌کند که تنها دعوت کرده و انسان‌ها خودشان دعوت او را پذیرفته‌اند.

سخنران حرم مطهر با اشاره به ارتباط سلامت جسم و روان اظهار کرد: ترس، استرس، نگرانی، حسرت، حرص و حسادت از جمله عواملی هستند که می‌توانند سلامت جسم انسان را تحت تأثیر قرار دهند. در روایات نیز درباره آثار زیان‌بار حسادت بر جسم هشدار داده شده است و شیطان با بهره‌گیری از ضعف‌های روحی انسان می‌تواند اضطراب، نگرانی و ناامیدی او را افزایش دهد.

وی همچنین با اشاره به برخی روایات درباره آلودگی‌ها و امور ناپاک پیرامون انسان گفت: در برخی تعابیر روایی برای این آلودگی‌ها نیز از عنوان شیطان استفاده شده است که توجه به پاکیزگی محیط زندگی و رعایت بهداشت را یادآوری می‌کند.

استعاذه راه پیشگیری از لغزش‌های اخلاقی است

پناهیان با تفکیک مفهوم استعاذه از استغفار بیان کرد: استغفار برای جبران خطاها و گناهانی است که انسان مرتکب شده، اما استعاذه پیش از گرفتار شدن در گناه و گمراهی معنا پیدا می‌کند. در واقع، انسان پیش از آنکه نقاط ضعفش زمینه آسیب را فراهم کند، به خداوند پناه می‌برد تا از وسوسه‌ها و غفلت‌ها در امان بماند.

وی یکی دیگر از آثار استعاذه را رهایی از غرور و احساس استقلال در برابر خداوند دانست و گفت: انسان موجودی باعظمت و برخوردار از کرامت الهی است. خداوند در قرآن کریم درباره آفرینش انسان می‌فرماید «وَنَفَخْتُ فِیهِ مِنْ رُوحِی» و او را شایسته مقام خلافت الهی قرار داده است، اما این کرامت نباید موجب احساس بی‌نیازی در برابر پروردگار شود.

این سخنران با اشاره به اینکه انسان گاهی در درون خود گرفتار نوعی فرعونیت و احساس استقلال می‌شود، افزود: ممکن است فرد تصور کند بدون اتکا به خداوند قادر است همه امور زندگی خود را سامان دهد. حتی در روایتی درباره نیازهای طبیعی و دفع مواد زائد از بدن انسان، به محدودیت‌های جسمی اشاره شده تا تکبر انسان شکسته شود و نیازمندی او به پروردگار یادآوری شود.

پناهیان تأکید کرد: استعاذه موجب تهذیب روح و پاکی درون انسان می‌شود؛ زیرا فرد با پناه بردن به خداوند، کوچکی و نیازمندی خود را در برابر پروردگار می‌پذیرد و اعتراف می‌کند که بدون حمایت الهی توان حفاظت کامل از خویش را ندارد.

وی با اشاره به سفارش‌های قرآن و روایات اهل‌بیت(ع) درباره استمرار استعاذه گفت: در روایات توصیه شده است که انسان هر شب پیش از خواب به خداوند پناه ببرد. در روایتی از امام صادق(ع) نیز یازده تعبیر برای استعاذه بیان شده که از جمله آنها پناه بردن به عزت، قدرت، جلال، سلطنت، جمال، عظمت، منع، جمع، ملک و وجه خداوند و نیز رسول خدا(ص) از شر آفریده‌های الهی است.

توکل در کنار بهره‌گیری از اسباب مادی

سخنران حرم مطهر با بیان اینکه استعاذه صرفاً بر زبان آوردن چند عبارت نیست، اظهار کرد: انسان باید هنگام پناه بردن به خداوند، با تمام وجود به قدرت و عظمت پروردگار توجه داشته باشد و نیازمندی خود را در برابر او احساس کند. بر اساس روایت امام صادق(ع)، انسان می‌تواند از هر چیزی از جمله بلاها و بیماری‌ها به خداوند پناه ببرد.

وی با تأکید بر ضرورت توجه هم‌زمان به مراقبت‌های مادی و معنوی افزود: انسان باید برای حفظ سلامت جسم خود اقدامات لازم را انجام دهد، اما نباید تصور کند سلامت امروز به معنای تضمین سلامت فرداست. هر فردی ممکن است در معرض بیماری و حوادث قرار بگیرد و پناه بردن به خداوند در کنار رعایت عوامل مادی، بخشی از مسیر حفاظت و سلامت انسان است.

پناهیان با اشاره به روایتی از امام صادق(ع) درباره رفتار روزانه پیامبر اکرم(ص) گفت: رسول خدا(ص) با وجود جایگاه و عظمت معنوی خود، هر روز از شک، شرک، تعصب، غضب، ظلم و حسادت به خداوند پناه می‌بردند. وقتی پیامبر اکرم(ص) از این امور به خدا پناه می‌بردند، پیروان ایشان نیز باید بیش از پیش مراقب رفتار و حالات درونی خود باشند.

وی رعایت دستورالعمل‌های پیشگیرانه را در زندگی معنوی ضروری دانست و با اشاره به لزوم رعایت دستورالعمل‌های ایمنی در سفرهای هوایی حتی برای احتمال‌های اندک، خاطرنشان کرد: در زندگی معنوی نیز باید مراقبت‌های لازم را جدی گرفت. این مراقبت‌ها تنها به حوزه دینداری محدود نمی‌شود، بلکه در سلامت روانی، اجتماعی و حفظ امنیت زندگی انسان نیز نقش دارد.

ایمان به خداوند فراتر از اعتقاد زبانی است

سخنران حرم مطهر بانوی کرامت با اشاره به اینکه طرح مباحث مربوط به جن و شیطان ممکن است در برخی افراد نگرانی ایجاد کند، گفت: اگر انسان پس از شنیدن این مباحث به جای پناه بردن به خداوند دچار اضطراب بیشتری شود، هنوز به حقیقت استعاذه و توکل دست نیافته است. کسی که وجود دشمن و احتمال آسیب را می‌پذیرد، باید به همان اندازه به قدرت و حمایت خداوند نیز اعتماد داشته باشد.

پناهیان با استناد به روایتی از امام کاظم(ع) بر ضرورت اعتصام به خداوند، توکل بر او و مقابله با هوای نفس تأکید کرد و افزود: اعتصام به معنای قرار دادن خود در پناه پروردگار است. انسان با تکیه بر خداوند می‌تواند در برابر وسوسه‌ها و نگرانی‌ها آرامش داشته باشد.

وی با اشاره به اینکه هیچ عامل مادی به‌تنهایی قادر به تأمین امنیت مطلق انسان نیست، تصریح کرد: ممکن است فرد در مستحکم‌ترین ساختمان‌ها نیز با خطر مرگ مواجه شود، چنان‌که قرآن کریم می‌فرماید: «أَیْنَمَا تَکُونُوا یُدْرِکْکُمُ الْمَوْتُ وَلَوْ کُنْتُمْ فِی بُرُوجٍ مُشَیَّدَةٍ». از این رو، امنیت واقعی انسان در گرو اتکای قلبی به خداوند است.

سخنران حرم مطهر با تفکیک میان اعتقاد به خدا و ایمان حقیقی اظهار کرد: بسیاری از افراد وجود خداوند را قبول دارند، اما این اعتقاد لزوماً به آنها احساس امنیت نمی‌دهد. ایمان تنها دانستن این مسئله نیست که خداوند خالق و رازق است، بلکه اعتماد به قدرت، مهربانی و حمایت اوست. کسی که به مهربانی خداوند سوءظن دارد یا قدرت حمایت او را باور نمی‌کند، نمی‌تواند آرامش حقیقی را از ایمان خود دریافت کند.

وی با اشاره به آیات قرآن درباره مشرکان گفت: در قرآن کریم آمده است که اگر از مشرکان درباره خالق و رازق آسمان‌ها و زمین سؤال شود، خداوند را معرفی می‌کنند، اما صرف پذیرش وجود خداوند به معنای برخورداری از ایمان حقیقی نیست. ایمان زمانی در وجود انسان شکل می‌گیرد که به قدرت و مهربانی پروردگار اعتماد داشته باشد.

ابلیس دشمن نزدیک انسان در مسیر بندگی است

پناهیان با تأکید بر اینکه توکل به معنای کنار گذاشتن اسباب و مسئولیت‌های مادی نیست، بیان کرد: اگر انسان بیمار شود باید به پزشک مراجعه کند، درمان را دنبال کند و دارو مصرف کند، اما بداند که شفا در نهایت به دست خداوند است. همچنین برای تأمین معاش باید تلاش و تدبیر داشته باشد، ولی روزی را از خداوند بداند.

وی ادامه داد: زندگی درست زمانی شکل می‌گیرد که انسان وظیفه خود را در استفاده از امکانات و عوامل مادی انجام دهد و در عین حال قلب خود را به خداوند متکی سازد. در چنین شرایطی فرد وظایف خود را انجام می‌دهد، اما در برابر حوادث و اتفاقات زندگی دچار اضطراب و فروپاشی روحی نمی‌شود.

سخنران حرم مطهر در ادامه با اشاره به بخش دیگری از روایت امام کاظم(ع) درباره مجاهدت با نفس گفت: در این روایت از انسان درباره نزدیک‌ترین و سرسخت‌ترین دشمنش سؤال می‌شود و پاسخ، ابلیس است؛ همان موجودی که برای وسوسه‌افکنی در قلب انسان تلاش می‌کند.

وی با تشریح شیوه‌های وسوسه شیطان اظهار کرد: شیطان همواره می‌کوشد انسان را از یک سوی افراط و تفریط به سوی دیگر بکشاند. اگر فردی نماز نمی‌خواند، او را از اصلاح خود ناامید می‌کند و می‌گوید دیگر امکان بازگشت نداری، اما وقتی به نماز روی می‌آورد، از مسیر دیگری وارد می‌شود و زمینه غرور و خودبرتربینی را در او تقویت می‌کند.

پناهیان با تأکید بر اینکه شیطان انسان را میان ناامیدی و غرور جابه‌جا می‌کند، افزود: گاهی فرد را به آنچه دارد مغرور می‌سازد و گاهی به دلیل نداشتن آنچه می‌خواهد، مأیوس می‌کند. انسان باید مراقب باشد در هیچ‌یک از این دو دام گرفتار نشود.

وی با اشاره به ادامه روایت امام کاظم(ع) خاطرنشان کرد: ابلیس با وجود همه تلاش‌ها و وسوسه‌هایش، در برابر انسانی که به خداوند پناه می‌برد قدرت چندانی ندارد و نمی‌تواند به او آسیب جدی وارد کند. بنابراین، اعتصام و توکل به پروردگار راه مقابله با وسوسه‌های شیطانی است.

حمایت الهی عامل آرامش و پایداری مؤمنان است

سخنران حرم مطهر در بخش پایانی سخنان خود با اشاره به آیات قرآن کریم درباره نصرت و حمایت الهی گفت: یکی از مجازات‌هایی که خداوند برای کافران بیان می‌کند، محروم شدن از حمایت و یاری پروردگار است. در مقابل، خداوند مؤمنان را مورد حمایت قرار می‌دهد و در پایان آیه ۷۸ سوره حج می‌فرماید: «فَنِعْمَ الْمَوْلَیٰ وَنِعْمَ النَّصِیرُ»؛ خداوند چه مولای خوبی و چه یاری‌کننده خوبی است.

پناهیان با بیان اینکه هیچ انسانی در زندگی از استقلال کامل برخوردار نیست، افزود: حتی فردی که از سلامت جسمی برخوردار است یا توانایی بدنی بالایی دارد، ممکن است با بیماری، حادثه و آسیب روبه‌رو شود. آنچه انسان را در مسیر زندگی حمایت می‌کند، عنایت و پشتیبانی خداوند است.

وی با تشبیه رابطه انسان با خداوند به کودکی که هنگام مواجهه با خطر به آغوش پدر و مادر پناه می‌برد، اظهار کرد: انسان هنگام پناه بردن به پروردگار باید با اطمینان قلبی به قدرت او تکیه کند و بداند هرچند توانایی محدودی دارد، خداوند از قدرت و توانایی بی‌پایان برخوردار است.