طولانی‌ترین توقف سراسری پروازها از زمان حملات ۱۱ سپتامبر در آمریکا؛ هزاران پرواز زمین‌گیر و ده‌ها هزار مسافر سرگردان شدند/ این آشفتگی به اروپا هم رسید

به گزارش خبرآنلاین، اداره هوانوردی فدرال آمریکا (FAA) شامگاه جمعه دستور توقف سراسری پروازها را پس از بروز اختلال در شبکه ارتباطی مراکز کنترل ترافیک هوایی لغو کرد؛ اختلالی که به یکی از گسترده‌ترین بحران‌های هوانوردی آمریکا از زمان حملات ۱۱ سپتامبر ۲۰۰۱ تبدیل شد.

به روایت رویترز؛ شان دافی، وزیر حمل‌ونقل آمریکا، اعلام کرد حریم هوایی این کشور ساعت ۸:۱۵ شب به وقت شرق آمریکا (۱:۱۵ بامداد به وقت گرینویچ) دوباره باز شده است. با این حال، او هشدار داد که پروازها به‌تدریج از سر گرفته می‌شوند و شرکت‌های هواپیمایی برای بازگرداندن برنامه‌های خود به وضعیت عادی به زمان نیاز دارند.

دافی در گفت‌وگو با خبرنگاران در کاخ سفید گفت: «روند بازگشت به شرایط عادی کند خواهد بود.»

بر اساس اطلاعات وب‌سایت ردیابی پرواز فلایت‌رادار۲۴، بیش از ۶۶۰۰ پرواز لغو و ۸۶۰۰ پرواز دیگر با تأخیر مواجه شدند. همچنین لغو ۱۵۰۰ پرواز دیگر برای روز یکشنبه نیز ثبت شده بود. تحلیلگران صنعت هوانوردی هشدار دادند توقف حدود چهار تا پنج ساعته پروازها در سراسر آمریکا می‌تواند برنامه شرکت‌های هواپیمایی را برای چند روز مختل کند.

وزیر حمل‌ونقل آمریکا شمار مسافران سرگردان در فرودگاه‌های این کشور را ده‌ها هزار نفر اعلام کرد. او همچنین گفت که به همراه مارک‌وین مولین، وزیر امنیت داخلی، در دفتر بیضی کاخ سفید با دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور آمریکا، درباره این اختلال گفت‌وگو کرده است.

اختلال در ۲۲ مرکز کنترل ترافیک هوایی؛ بحران از کجا آغاز شد؟

اختلال اخیر تازه‌ترین و در عین حال جدی‌ترین نشانه از فشار فزاینده بر شبکه کنترل ترافیک هوایی آمریکا است؛ شبکه‌ای که با فناوری‌های قدیمی، تجهیزات فرسوده، مشکلات ارتباطی و کمبود چند هزار نیروی کنترل‌کننده ترافیک هوایی دست‌وپنجه نرم می‌کند.

دافی گفت این مشکل ساعت ۳:۳۶ بعدازظهر جمعه آغاز شد؛ زمانی که مراکز کنترل ترافیک هوایی با ناپایداری در سامانه‌های راداری و ارتباطی مواجه شدند.

او درباره علت بروز اختلال توضیح داد: «سوئیچ‌ها و روترهای ما با حجم بیش از حد داده مواجه شدند و در نتیجه، اطلاعات دریافتی از این روترها دچار ناهماهنگی شد. به همین دلیل، سامانه را متوقف کردیم.»

وزیر حمل‌ونقل آمریکا تأکید کرد که در هیچ مرحله‌ای ارتباطات یا قابلیت راداری به‌طور کامل از دست نرفته بود و مسئولان توانستند هزاران هواپیما را به‌صورت ایمن به زمین بنشانند.

با این حال، گزارش سی‌ان‌ان از ابعاد فنی دیگری از اختلال پرده برداشت. بر اساس فایل صوتی مکالمات خلبانان و کنترل‌کنندگان ترافیک هوایی که وب‌سایت ATC.com منتشر کرده، برخی مراکز کنترل در جریان حادثه به وضعیت موسوم به «ATC Zero» رسیدند؛ اصطلاحی در صنعت هوانوردی که به معنای ناتوانی مرکز کنترل در ارائه خدمات کنترل ترافیک هوایی است.

در یکی از مکالمات ضبط‌شده، کنترل‌کننده ترافیک هوایی به خلبانانی که به منطقه شیکاگو نزدیک می‌شدند هشدار می‌دهد که مرکز کنترل تقرب در وضعیت ATC Zero قرار گرفته و مرکز کنترل شیکاگو نیز به دلیل مشکلات تجهیزات به چنین وضعیتی نزدیک شده است.

او در این مکالمه می‌گوید: «ما تمام فرکانس‌ها و همه سامانه‌های خودکار مربوط به انتقال کنترل و نوارهای اطلاعات پرواز را از دست داده‌ایم.»

این اطلاعات نشان می‌دهد اختلال صرفاً به تأخیر در انتقال داده‌ها محدود نبوده و در برخی مراکز، توانایی ارائه خدمات کنترلی نیز به‌شدت آسیب دیده است؛ هرچند این وضعیت به معنای از کار افتادن کامل سامانه راداری و ارتباطی در سراسر آمریکا نبود.

دافی گفت مشکل فوری برطرف شده و پروازها از نظر ایمنی امکان ازسرگیری دارند، اما برای جلوگیری از تکرار چنین حوادثی، شبکه قدیمی کنترل ترافیک هوایی آمریکا به بازسازی گسترده نیاز دارد.

ترامپ احتمال حمله سایبری را رد کرد؛ اف‌بی‌آی نیز وارد بررسی شد

در پی انتشار گزارش‌هایی درباره احتمال حمله سایبری یا اختلال ناشی از هوش مصنوعی، مارک‌وین مولین، وزیر امنیت داخلی آمریکا، اعلام کرد تاکنون هیچ مدرکی وجود ندارد که نشان دهد توقف پروازها در نتیجه حمله سایبری یا عملکرد خارج از کنترل یک سامانه هوش مصنوعی رخ داده است؛ با این حال، بازرسان هنوز هیچ‌یک از این احتمالات را به‌طور قطعی کنار نگذاشته‌اند.

مولین گفت: «به نظر می‌رسد این اتفاق منشأ فنی و مکانیکی داشته است، اما بررسی‌ها همچنان ادامه دارد.»

او افزود آژانس امنیت ملی آمریکا نیز در همکاری با وزارت امنیت داخلی، در حال بررسی ابعاد این اختلال است.

گزارش سی‌ان‌ان همچنین حاکی است که نیروهای اف‌بی‌آی در سراسر آمریکا وضعیت را زیر نظر داشته‌اند. منابع انتظامی به این شبکه گفته‌اند ارزیابی‌های اولیه نشانه‌ای از حمله سایبری نشان نمی‌دهد، اما بررسی‌ها برای شناسایی علت اصلی اختلال ادامه دارد.

مولین در ساعات نخست بحران گفته بود مقام‌ها هنوز درباره زمان رفع اختلال به جمع‌بندی نرسیده‌اند و تمرکز دولت در آن مقطع بر حفظ امنیت مسافران است.

او تأکید کرده بود: «ما هنوز هیچ بازه زمانی مشخصی را برای رفع مشکل تعیین نکرده‌ایم. این مسئله به زمان نیاز دارد و قرار نیست ظرف یک ساعت برطرف شود.»

وزیر امنیت داخلی آمریکا همچنین تلاش کرد نگرانی خانواده مسافران را کاهش دهد و گفت هیچ تهدیدی متوجه جان مسافران نبوده است. او تأکید کرد که دستور توقف پروازها اقدامی احتیاطی و با هدف حفظ ایمنی صادر شده است.

دونالد ترامپ نیز پیشتر احتمال حمله سایبری یا نقش هوش مصنوعی در توقف سراسری پروازها را بعید دانسته و گفته بود این بحران ظاهراً به استفاده از سامانه‌ای با تجهیزات قدیمی و ازکارافتاده مربوط است.

در همین حال، شرکت مایکروسافت اعلام کرد هیچ نشانه‌ای مبنی بر ارتباط توقف پروازها با خدمات این شرکت وجود ندارد. مولین نیز هرگونه ارتباط میان اختلال شبکه هوانوردی و قطعی خدمات مایکروسافت در روز پنجشنبه را رد کرد.

تکذیب ارتباط سامانه هوش مصنوعی SMART با اختلال

یکی از موضوعاتی که در ساعات نخست حادثه مطرح شد، احتمال ارتباط اختلال با سامانه جدید مبتنی بر هوش مصنوعی اداره هوانوردی فدرال بود.

این سامانه که SMART نام دارد، برای کمک به شناسایی مشکلات و ارائه پیشنهادهایی درباره تغییر مسیر هواپیماها طراحی شده است.

شرکت AirSpace Intelligence، پیمانکار توسعه این سامانه، در واکنش به مطرح شدن این احتمال اعلام کرد توقف پروازها ارتباطی با سامانه SMART، محصولات این شرکت یا ادغام فناوری آن با اداره هوانوردی فدرال نداشته است.

این شرکت در بیانیه‌ای اعلام کرد: «توقف فعلی پروازها ناشی از سامانه SMART یا هیچ‌یک از محصولات شرکت ASI و همچنین ادغام فناوری این شرکت با اداره هوانوردی فدرال و مراکز کنترل ترافیک هوایی نیست.»

سامانه SMART در ماه سپتامبر در مراکز مربوطه به کار گرفته شده بود و وظیفه آن کمک به مدیریت ترافیک هوایی و ارائه پیشنهاد برای شناسایی مشکلات و تغییر مسیر هواپیماهاست. با این حال، این فناوری در یک مرکز نزدیک واشنگتن دی‌سی فعالیت می‌کند و پیشنهادهای خود را در اختیار مراکز کنترل ترافیک هوایی قرار می‌دهد.

درخواست ۵۰ میلیارد دلار برای بازسازی شبکه هوانوردی آمریکا

وزیر حمل‌ونقل آمریکا در ادامه، کنگره را به دلیل تأمین نکردن بودجه لازم برای ایجاد یک سامانه جدید کنترل ترافیک هوایی مورد انتقاد قرار داد و خواستار اختصاص ۵۰ میلیارد دلار برای نوسازی این شبکه شد.

دافی گفت سامانه فعلی کنترل ترافیک هوایی به‌شدت قدیمی است و در صورت تأمین اعتبار مورد نیاز، می‌توان از بروز اختلال‌هایی مشابه حادثه اخیر جلوگیری کرد.

او خطاب به قانون‌گذاران آمریکایی گفت: «آنچه در اختیار داریم، یک سامانه کنترل ترافیک هوایی به‌شدت قدیمی است. بودجه لازم را در اختیار ما قرار دهید تا آن را اصلاح کنیم.»

این درخواست در حالی مطرح شد که کاخ سفید و وزارت حمل‌ونقل آمریکا، پیش از وقوع اختلال روز جمعه نیز از کنگره خواسته بودند ۳۰.۱ میلیارد دلار برای ارتقای فرودگاه‌های قدیمی و زیرساخت‌های کنترل ترافیک هوایی کشور تصویب کند.

دولت آمریکا از سال گذشته و پس از تصویب بودجه ۱۲.۵ میلیارد دلاری کنگره برای نوسازی زیرساخت‌های هوانوردی، اجرای طرح جایگزینی فناوری‌های فرسوده را آغاز کرده است. این طرح شامل جایگزینی کیلومترها سیم مسی قدیمی با کابل‌های فیبر نوری و تعویض تدریجی سامانه‌های رادیویی قدیمی در فرودگاه‌های سراسر کشور است.

با این حال، بخش قابل‌توجهی از این پروژه همچنان تکمیل نشده است. دافی پیشتر اعلام کرده بود برای تکمیل طرح نوسازی، ۳۰ میلیارد دلار دیگر مورد نیاز است و کاخ سفید مذاکرات با کنگره را برای تأمین این اعتبار آغاز کرده است.

لغو توقف پروازها پایان بحران نبود؛ هزاران مسافر همچنان سرگردان ماندند

با وجود لغو دستور توقف سراسری پروازها، مشکلات مسافران در فرودگاه‌های آمریکا پایان نیافت. از بوستون تا سیاتل و از نیویورک تا لس‌آنجلس، سالن‌های انتظار و پیشخوان‌های شرکت‌های هواپیمایی مملو از مسافرانی بود که با افزایش تأخیرها و لغو پروازها مواجه شده بودند. شمار زیادی از هواپیماها نیز همچنان در محل توقف خود در فرودگاه‌ها باقی مانده بودند.

رویترز گزارش داد هزاران مسافر در معرض آن بودند که شب را در فرودگاه‌ها سپری کنند.

ادوارد کارگبو، ۵۰ ساله، از وست‌چستر پنسیلوانیا، قرار بود ساعت ۹ شب با پرواز شرکت هواپیمایی اتیوپی به مقصد لومه، پایتخت توگو، سفر کند؛ اما به دلیل اختلال، ناچار شد شب را در فرودگاه بگذراند تا با پرواز جدیدی که برای ساعت ۶ صبح شنبه برنامه‌ریزی شده بود، به مقصد برسد.

او گفت: «مجبورم شب را همین‌جا سر کنم. سرگردان شده‌ام.»

لوئیز ماهر، ۴۷ ساله، نیز از جمله مسافرانی بود که در فرودگاه نیوآرک گرفتار این اختلال شد. پرواز او با شرکت هواپیمایی بریتیش ایرویز به مقصد لندن تحت تأثیر آشفتگی شبکه هوانوردی قرار گرفته بود.

او گفت: «ممکن است بالاخره گریه‌ام بگیرد، اما هنوز نه.»

بر اساس گزارش رویترز، شرکت‌های هواپیمایی آمریکا ملزم به پرداخت غرامت به مسافران سرگردان در این حادثه نیستند؛ زیرا مسئولیت اختلال در سامانه‌های اداره هوانوردی فدرال بر عهده شرکت‌های هواپیمایی نبوده است.

در فرودگاه شیکاگو نیز مسافران با وضعیت دشواری مواجه شدند. جری بووارد که پس از فرود در شیکاگو انتظار داشت ظرف چند دقیقه هواپیما را ترک کند، پس از اعلام توقف سراسری پروازها بیش از دو ساعت و نیم روی باند فرودگاه منتظر ماند.

او به سی‌ان‌ان گفت: «اوضاع واقعاً به‌هم‌ریخته است. خوشحال بودم که به خانه رسیده‌ام، اما بعد از آن دو ساعت و نیم در هواپیما نشستیم. پایان خوبی برای سفر نبود.»

فرودگاه بین‌المللی جان اف. کندی نیویورک نیز از مسافران خواسته بود پیش از حرکت به سمت فرودگاه، وضعیت پرواز خود را با شرکت هواپیمایی مربوطه بررسی کنند.

آشفتگی پروازها به اروپا هم رسید

پیامدهای اختلال شبکه هوانوردی آمریکا به پروازهای بین‌المللی نیز گسترش یافت. سازمان مدیریت ترافیک هوایی اروپا (یوروکنترل) اعلام کرد پروازهای کشورهای عضو این سازمان به مقصد ایالات متحده به درخواست اداره هوانوردی فدرال و در پی مشکلات فنی در شبکه کنترل ترافیک هوایی آمریکا به حالت تعلیق درآمده‌اند.

سخنگوی این سازمان اعلام کرد که در آن زمان مشخص نبود پروازها به مقصد ایالات متحده چه زمانی از سر گرفته خواهند شد.

اداره هوانوردی فدرال نیز در اطلاعیه اولیه خود اعلام کرده بود پروازهای بین‌المللی به‌صورت موردی مدیریت خواهند شد؛ به این معنا که همه پروازهای بین‌المللی لزوماً مشمول محدودیت یکسانی نبودند.

سرگردانی تیم‌های ورزشی و اختلال در پروازهای باری

توقف سراسری پروازها تنها مسافران عادی را گرفتار نکرد، بلکه برنامه سفر تیم‌های ورزشی آمریکا را نیز برهم زد.

تیم‌های بسکتبال NBA، هاکی NHL و تیم‌های دانشگاهی در فرودگاه‌ها سرگردان شدند و برای رسیدن به مقصدهای خود با مشکل مواجه بودند. تیم‌های لیگ فوتبال آمریکایی NFL نیز نگران بودند که آیا اختلال به‌موقع برطرف می‌شود تا بتوانند برای مسابقات آخر هفته سفر کنند یا خیر.

پروازهای باری نیز از این بحران در امان نماندند. شرکت فدکس، بزرگ‌ترین شرکت هواپیمایی باری جهان، اعلام کرد برای اجرای برنامه‌های جایگزین و به حداقل رساندن اختلال‌های احتمالی آمادگی دارد.

بر اساس اعلام گروه تجاری ایرلاینز فور آمریکا، شرکت‌های هواپیمایی این کشور روزانه حدود ۶۱ هزار تن کالا، از نامه و بسته‌های پستی گرفته تا محموله‌های تجاری، را به بیش از ۲۲۰ کشور جهان ارسال می‌کنند و از آنها تحویل می‌گیرند. بنابراین، تداوم اختلال در شبکه هوانوردی می‌توانست فراتر از سفرهای مسافری، زنجیره حمل‌ونقل کالا را نیز تحت تأثیر قرار دهد.

با وجود دستور توقف سراسری پروازها از سوی اداره هوانوردی فدرال، شرکت اسپیس‌ایکس بعدازظهر جمعه موشک استارشیپ را در تازه‌ترین پرواز آزمایشی خود از تگزاس به فضا پرتاب کرد.

طولانی‌ترین توقف سراسری پروازها از زمان حملات ۱۱ سپتامبر

توقف سراسری پروازها در روز جمعه، از نظر گستردگی و مدت زمان، مهم‌ترین اختلال در شبکه هوانوردی آمریکا از زمان حملات ۱۱ سپتامبر ۲۰۰۱ به شمار می‌رود.

تنها مورد مشابه پس از حملات ۱۱ سپتامبر، در ژانویه ۲۰۲۳ رخ داد؛ زمانی که اداره هوانوردی فدرال به دلیل نقص فنی در یکی از سامانه‌های رایانه‌ای اصلی خود، پروازهای خروجی داخلی را برای حدود ۹۰ دقیقه متوقف کرد.

در حادثه اخیر نیز مقام‌های مسئول دلیل صدور دستور توقف پروازها را بروز شرایطی فوق‌العاده در ارتباطات مراکز منطقه‌ای کنترل ترافیک هوایی اعلام کردند.

استیو آرویو، کارشناس ایمنی هوانوردی، در گفت‌وگو با آسوشیتدپرس گفت اختلال اخیر شباهت زیادی به حادثه‌ای در ماه سپتامبر دارد که در آن مشکلات ارتباطی در مراکز کنترل ترافیک هوایی منطقه شمال شرق آمریکا، صدها پرواز را با آشفتگی مواجه کرد؛ با این تفاوت که این بار اختلال در مقیاس سراسری رخ داده است.

آرویو، خلبان سابق شرکت هواپیمایی یونایتد، احتمال داد این مشکل با فناوری‌های قدیمی مورد استفاده کارکنان کنترل ترافیک هوایی ارتباط داشته باشد.

او توضیح داد: «اگر چنین امکانی وجود نداشته باشد، چه به دلیل فرسودگی سیم‌کشی‌های قدیمی و چه به هر علت دیگری، چاره‌ای جز متوقف کردن هواپیماها روی زمین ندارید. نباید اجازه دهید هواپیماها به پرواز درآیند، در حالی که ممکن است نتوانید با آنها ارتباط برقرار کنید.»

به گفته این کارشناس، دستور توقف پروازهای روز جمعه با تصمیم مشابه پس از حملات ۱۱ سپتامبر تفاوت داشت؛ زیرا در این مورد به هواپیماهای در حال پرواز دستور داده نشد فوراً فرود بیایند و خلبانان احتمالاً همچنان امکان برقراری ارتباط با مسئولان کنترل زمینی فرودگاه‌ها را داشتند.

رابرت ال. ساموالت، رئیس پیشین هیئت ملی ایمنی حمل‌ونقل آمریکا نیز در گفت‌وگو با شبکه خبری سی‌بی‌اس تأکید کرد که از زمان حملات ۱۱ سپتامبر ۲۰۰۱، چنین توقف گسترده‌ای در پروازهای آمریکا سابقه نداشته است.

او گفت: «واقعاً باورنکردنی است که در عصر حاضر چنین اتفاقی رخ می‌دهد.»

ساموالت با اشاره به ساختار شبکه کنترل ترافیک هوایی آمریکا توضیح داد که ۲۲ مرکز کنترل ترافیک هوایی در این کشور وجود دارد که مسئول هدایت هواپیماها در ارتفاعات بالا هستند.

به گفته او، به نظر می‌رسد اختلال در همین مراکز رخ داده باشد و اداره هوانوردی فدرال با تشخیص وجود مشکل، تصمیم درستی برای جلوگیری از برخاستن هواپیماها گرفته است.

ساموالت افزود: «هرگاه توانایی برقراری ارتباط با مرکز کنترل ترافیک هوایی کاهش پیدا کند، بلافاصله مشکل ایجاد می‌شود. بنابراین، به نظر من اقدام این اداره کاملاً درست بود؛ زیرا اجازه ندادند ترافیک هوایی بیشتری وارد سامانه‌ای شود که در همان شرایط نیز تحت فشار زیادی قرار داشت.»

زیان مالی شرکت‌های هواپیمایی در پی اختلال گسترده

پیامدهای اقتصادی اختلال شبکه هوانوردی آمریکا نیز در بازارهای مالی بازتاب یافت. سرمایه‌گذاران از همان ساعات اولیه احتمال وارد شدن خسارت مالی به شرکت‌های هواپیمایی را در محاسبات خود لحاظ کردند.

بر اساس گزارش رویترز، سهام شرکت‌های هواپیمایی امریکن ایرلاینز، یونایتد ایرلاینز و دلتا ایرلاینز در معاملات پس از پایان ساعت رسمی بازار، بین یک تا دو درصد کاهش یافت. سهام شرکت جت‌بلو ایرویز نیز حدود سه درصد افت کرد.

شرکت امریکن ایرلاینز اعلام کرد برای تسریع بازگشت شبکه پروازی خود به شرایط عادی، در اولویت‌بندی پروازها تغییراتی ایجاد کرده است. این شرکت قصد داشت پروازهای شهرهای کوچک‌تر خارج از قطب‌های اصلی خود و همچنین مقاصد بین‌المللی را در اولویت قرار دهد تا هواپیماها و خدمه پروازی را در موقعیت مناسب‌تری برای ازسرگیری فعالیت‌ها قرار دهد.

با وجود لغو دستور توقف پروازها، مقام‌های آمریکایی هشدار داده‌اند که بازگشت به شرایط عادی زمان‌بر خواهد بود؛ زیرا هواپیماها و خدمه پروازی در نقاطی قرار گرفته‌اند که با برنامه اولیه شرکت‌ها مطابقت ندارد.

315