فرهنگ عمومی در سیستان وبلوچستان؛ میراثی که اقوام را به هم پیوند می دهد

خبرگزاری مهر- گروه استان ها: فرهنگ عمومی یکی از مهم‌ترین عناصر شکل‌دهنده هویت اجتماعی و فرهنگی جوامع است. در استان سیستان و بلوچستان با پیشینه تمدنی کهن و تنوع قومی و فرهنگی، مجموعه‌ای از آیین‌ها، آداب و رسوم، زبان و گویش، پوشش، موسیقی، مهمان‌نوازی و شیوه‌های تعامل اجتماعی طی نسل‌های متوالی شکل گرفته که علاوه بر حفظ هویت تاریخی مردم، نقش مهمی در تقویت همبستگی و همزیستی اقوام مختلف داشته است.

در همین زمینه، با «محمدعلی ابراهیمی»، پژوهشگر فرهنگ در سیستان و بلوچستان، درباره ریشه‌های فرهنگ عمومی، جلوه‌های آن در زندگی مردم و راهکارهای حفظ این میراث برای نسل‌های آینده گفت‌وگو کرده‌ایم.

*فرهنگ عمومی چه جایگاهی در شکل‌گیری هویت یک جامعه دارد و چرا توجه به آن اهمیت دارد؟

فرهنگ یکی از بنیادی‌ترین عناصر شکل‌دهنده هویت و شخصیت هر جامعه است. اندیشمندان فرهنگ را مجموعه‌ای از باورها، ارزش‌ها، هنجارها و رفتارهایی تعریف می‌کنند که در طول زمان میان افراد یک جامعه شکل می‌گیرد و به زندگی اجتماعی آنان معنا و مفهوم می‌بخشد.

آنچه یک جامعه را از جوامع دیگر متمایز می‌کند، تنها پیشینه تاریخی یا ویژگی‌های جغرافیایی آن نیست، بلکه بخش مهمی از این تمایز به فرهنگ، شیوه زندگی و نوع تعاملات اجتماعی مردم بازمی‌گردد.

فرهنگ عمومی نیز مجموعه‌ای از ارزش‌ها و رفتارهای پذیرفته‌شده در جامعه است که در زندگی روزمره مردم نمود پیدا می‌کند. این فرهنگ صرفاً به عرف‌های رایج محدود نمی‌شود، بلکه نوعی نظام ارزش‌های مشترک و قواعد نانوشته است که مورد پذیرش عموم جامعه قرار گرفته و بر هویت جمعی، سبک زندگی، باورها و روابط اجتماعی تأثیر می‌گذارد.

به همین دلیل، فرهنگ عمومی را باید یکی از مهم‌ترین سرمایه‌های اجتماعی هر جامعه دانست؛ سرمایه‌ای که در طول نسل‌ها شکل می‌گیرد و در صورت حفظ و تقویت، زمینه‌ساز پویایی و انسجام اجتماعی خواهد بود.

*با توجه به پیشینه تاریخی و تنوع قومی سیستان و بلوچستان، فرهنگ عمومی در این استان چه ویژگی‌هایی دارد؟

سیستان و بلوچستان از مناطق دارای پیشینه تمدنی و فرهنگی بسیار کهن در ایران است. گستردگی جغرافیایی استان، تنوع اقوام و طوایف و سکونت گروه‌های مختلف انسانی در طول هزاران سال، زمینه شکل‌گیری مجموعه‌ای غنی از سنت‌ها و الگوهای فرهنگی را فراهم کرده است.

رفت‌وآمد تمدن‌ها و ارتباط این منطقه با جوامع و فرهنگ‌های مختلف نیز در طول تاریخ بر پویایی فرهنگی آن تأثیر گذاشته است. این تعاملات را می‌توان در ابعاد مختلف اجتماعی، اقتصادی و سیاسی و همچنین در دانش‌های بومی، سبک زندگی، هنر و ارتباطات اجتماعی مردم مشاهده کرد.

در این منطقه، فرهنگ‌های سیستانی و بلوچستانی هرکدام دارای ویژگی‌ها، آداب و رسوم و ارزش‌های خاص خود هستند که در طول تاریخ شکل گرفته‌اند. این تنوع فرهنگی نه‌تنها موجب تمایز و غنای هویتی جوامع محلی شده، بلکه در کنار اشتراکات دینی و اجتماعی، زمینه همزیستی و همبستگی میان اقوام را نیز فراهم کرده است.

یکی از نکات مهم این است که فرهنگ عمومی در سیستان و بلوچستان تنها از سنت‌های تاریخی تأثیر نپذیرفته، بلکه دین، مذهب و ارزش‌های اعتقادی مردم نیز نقش مهمی در شکل‌گیری آن داشته‌اند. همین پیوند میان سنت‌های بومی و باورهای دینی موجب شده است فرهنگ منطقه، فرهنگی زنده، پویا و ماندگار باشد.

*اگر بخواهیم جلوه‌های فرهنگ عمومی را در زندگی روزمره مردم استان بررسی کنیم، چه نمونه‌هایی را می‌توان نام برد؟

جلوه‌های فرهنگ عمومی در زندگی مردم سیستان و بلوچستان بسیار گسترده است و از زمان تولد تا ازدواج، تشکیل خانواده، کار و حتی آیین‌های مربوط به درگذشتگان را دربرمی‌گیرد.

برای نمونه، در فرهنگ عمومی مردم منطقه، مادر و نوزاد از جایگاه ویژه‌ای برخوردارند. از همان لحظه تولد، آیین‌های مذهبی و سنتی مانند گفتن اذان در گوش نوزاد مورد توجه قرار می‌گیرد. همچنین در شیوه تغذیه، تربیت فرزندان و آموزش نسل جدید، احترام به طبیعت، شکرگزاری، برکت‌خواهی و قدردانی از نعمت‌های الهی جایگاه مهمی دارد.

در مراسم ازدواج نیز سنت‌هایی وجود دارد که فراتر از یک آیین خانوادگی است و مفاهیمی مانند همکاری، همیاری، دستگیری و همبستگی اجتماعی را منتقل می‌کند.

مراسم‌هایی مانند حشر، آرزوکن و دیوان گواهی از جمله آیین‌های شناخته‌شده و هویت‌ساز در فرهنگ منطقه هستند که هرکدام در بستر زندگی اجتماعی مردم شکل گرفته‌اند و نشان‌دهنده اهمیت مشارکت و همراهی افراد جامعه هستند.

از سوی دیگر، در فرهنگ عمومی منطقه، قواعد نانوشته‌ای برای حل اختلافات و حفظ حرمت افراد وجود دارد. احترام به بزرگ‌ترها، جایگاه معتمدان و ریش‌سفیدان، حرمت چادر زن و اعتبار سوگند و قول افراد از جمله مؤلفه‌هایی است که در روابط اجتماعی و حل‌وفصل اختلافات نقش داشته‌اند.

این موارد نشان می‌دهد که فرهنگ عمومی صرفاً مجموعه‌ای از مراسم و مناسبت‌ها نیست، بلکه نظامی از ارزش‌ها و رفتارهای اجتماعی است که زندگی مردم را سامان می‌دهد.

*زبان و گویش‌های محلی چه نقشی در حفظ هویت فرهنگی مردم سیستان و بلوچستان دارند؟

زبان و گویش یکی از مهم‌ترین بخش‌های فرهنگ عمومی و از اصلی‌ترین عناصر انتقال هویت میان نسل‌هاست. در سیستان و بلوچستان، زبان‌ها و گویش‌های محلی همچنان در زندگی روزمره مردم حضور دارند و زبان مادری در بسیاری از خانواده‌ها نقش مهمی در تربیت فرزندان و انتقال ارزش‌های فرهنگی ایفا می‌کند.

بخش مهمی از تاریخ، تجربه زیسته و دانش گذشتگان در واژه‌ها، اصطلاحات، ضرب‌المثل‌ها و ادبیات عامه مردم نهفته است. بسیاری از مفاهیم فرهنگی و اجتماعی که در زندگی مردم ریشه دارند، از طریق همین زبان و ادبیات محلی منتقل می‌شوند.

ماندگاری زبان و گویش سیستانی و بلوچی در طول نسل‌ها، نشان‌دهنده پیوند عمیق مردم با میراث فرهنگی خود است. بنابراین، حفظ زبان مادری نباید صرفاً به‌عنوان نگهداری یک ابزار ارتباطی دیده شود، بلکه بخشی از صیانت از هویت تاریخی و فرهنگی جامعه است.

*پوشش سنتی و صنایع دستی استان نیز از جلوه‌های شناخته‌شده فرهنگ منطقه هستند. این عناصر چه ارتباطی با فرهنگ عمومی دارند؟

پوشش سنتی در سیستان و بلوچستان نمونه روشنی از تأثیر فرهنگ عمومی، جغرافیا و شرایط اقلیمی بر سبک زندگی مردم است. نوع لباس، رنگ پارچه‌ها، شیوه دوخت و طرح‌هایی که در پوشاک محلی استفاده می‌شود، حاصل تجربه تاریخی و شناخت مردم از محیط زندگی خود است.

شرایط آب‌وهوایی، گرما و سرما و ویژگی‌های زیست‌بومی منطقه در انتخاب نوع پوشش تأثیر داشته است. همچنین استفاده از مواد اولیه‌ای مانند پشم، پنبه و الیاف طبیعی و شیوه‌های سنتی بافت و رنگرزی، بخشی از دانش و فرهنگ بومی مردم را شکل داده است.

نقش‌ها و نمادهایی که روی پارچه‌ها و لباس‌های سنتی سیستان و بلوچستان دیده می‌شود نیز صرفاً جنبه تزئینی ندارد، بلکه بخشی از هویت تاریخی و ذوق هنری مردم این سرزمین را بازتاب می‌دهد.

از این منظر، صنایع دستی و پوشاک محلی را باید بخشی از حافظه فرهنگی جامعه دانست؛ میراثی که حفظ آن علاوه بر صیانت از هویت بومی، می‌تواند زمینه رونق فعالیت‌های اقتصادی و گردشگری فرهنگی را نیز فراهم کند.

*با توجه به تنوع مذهبی در سیستان و بلوچستان، فرهنگ عمومی چه نقشی در همزیستی و وحدت اجتماعی مردم داشته است؟

دین و مذهب از مؤلفه‌های مهم فرهنگ عمومی در سیستان و بلوچستان هستند. مردم این منطقه در زندگی روزمره خود توجه ویژه‌ای به مناسک دینی و ارزش‌های اعتقادی دارند و این موضوع در رفتارهای اجتماعی آنان نیز نمود پیدا کرده است.

برای مثال، هنگام شنیدن صدای اذان، بسیاری از مردم برای اقامه نماز آماده می‌شوند. در برخی مسیرهای جاده‌ای نیز نمازخانه‌ها و مکان‌های کوچکی برای اقامه نماز ایجاد شده است که حتی با امکانات محدود، نشان‌دهنده جایگاه باورهای دینی در فرهنگ عمومی مردم است.

از سوی دیگر، تنوع مذهبی و اعتقادی در تاریخ این منطقه سابقه‌ای طولانی دارد. گروه‌ها و جوامع مختلف در دوره‌های تاریخی در این سرزمین زندگی کرده‌اند و امروزه نیز پیروان مذاهب شیعه و سنی در کنار یکدیگر حضور دارند.

آنچه در این میان اهمیت دارد، وجود فرهنگ احترام متقابل و پذیرش تفاوت‌هاست. این ارزش‌ها در طول زمان در روابط اجتماعی مردم ریشه دوانده و به همزیستی مسالمت‌آمیز و تقویت وحدت میان اقوام و مذاهب کمک کرده است.

به اعتقاد من، یکی از عوامل مهم وحدت‌آفرینی در سیستان و بلوچستان، همین فرهنگ عمومی مشترک و ریشه‌دار است که در کنار تفاوت‌های قومی و مذهبی، بر ارزش‌هایی مانند احترام، همدلی، همکاری و همبستگی تأکید دارد.

*موسیقی و هنرهای بومی چه جایگاهی در فرهنگ عمومی مردم استان دارند؟

موسیقی و هنر در سیستان و بلوچستان ریشه در ذوق، خلاقیت و روحیه هنری مردم این سرزمین دارد و در بخش‌های مختلف زندگی اجتماعی آنان حضور داشته است.

موسیقی کار، از جمله موسیقی مرتبط با فعالیت ماهیگیران در مناطق جنوبی استان، نمونه‌ای از پیوند هنر با زندگی و معیشت مردم است. همچنین موسیقی مراسم حشر، چاووش‌خوانی، رمضان‌خوانی و نوروزخوانی از جلوه‌های فرهنگی هستند که در مناسبت‌ها و فعالیت‌های اجتماعی مردم اجرا می‌شوند.

موسیقی بلوچستان نیز از تنوع و زیبایی خاصی برخوردار است و بخش مهمی از هویت هنری این منطقه را تشکیل می‌دهد.

در کنار موسیقی، رقص‌های محلی و آیین‌های شادی نیز بیانگر روحیه نشاط و پویایی اجتماعی مردم هستند. حتی در رنگ‌های مورد استفاده در پوشش، معماری و هنرهای بومی می‌توان نشانه‌هایی از ارتباط مردم با طبیعت، نور خورشید و محیط زندگی را مشاهده کرد.

این عناصر در مجموع نشان می‌دهند که هنر در این منطقه صرفاً یک فعالیت تفریحی نیست، بلکه بخشی از زندگی اجتماعی و یکی از راه‌های انتقال فرهنگ از نسلی به نسل دیگر است.

*مهمان‌نوازی یکی از ویژگی‌هایی است که همواره درباره مردم سیستان و بلوچستان مطرح می‌شود. این ویژگی چگونه در فرهنگ عمومی منطقه شکل گرفته است؟

مهمان‌نوازی یکی از شاخص‌ترین جلوه‌های فرهنگ عمومی در هر دو منطقه سیستان و بلوچستان است و ریشه عمیقی در باورها و ارزش‌های اجتماعی مردم دارد.

در گذشته، خانه‌ها و معماری سنتی نیز متناسب با این روحیه شکل می‌گرفت. وجود مهمانخانه‌ها و بالاخانه‌ها در برخی خانه‌ها، فضایی برای پذیرایی از مهمان فراهم می‌کرد. همچنین آدابی مانند شستن دست مهمان پیش از غذا، استفاده از آفتابه و لگن و پذیرایی با آب و بهترین غذای موجود در خانه، نشان‌دهنده اهمیت جایگاه مهمان در فرهنگ مردم بود.

در واقع، مهمان در این فرهنگ تنها یک فرد پذیرایی‌شونده نیست، بلکه حضور او فرصتی برای ابراز احترام، محبت و سخاوت به شمار می‌رود.

این روحیه در روابط همسایگی و تعاملات اجتماعی نیز دیده می‌شود. احترام به همسایه، کمک به افراد نیازمند و مشارکت در امور جمعی از ارزش‌هایی است که در کنار مهمان‌نوازی، ساختار اجتماعی و فرهنگی منطقه را شکل داده‌اند.

*شرایط اقلیمی و دشواری‌های طبیعی استان چه تأثیری بر روحیه و فرهنگ کاری مردم گذاشته است؟

یکی دیگر از ابعاد مهم فرهنگ عمومی در سیستان و بلوچستان، روحیه کار، تلاش، پشتکار و سازگاری با طبیعت است.

مردم این منطقه در طول تاریخ با شرایط اقلیمی دشواری روبه‌رو بوده‌اند. خشکسالی‌های طولانی، کمبود بارندگی، سیلاب‌های فصلی و گاهی شرایط نامساعد طبیعی، زندگی و معیشت آنان را تحت تأثیر قرار داده است؛ با این حال، مردم همواره برای ادامه زندگی و حفظ فعالیت‌های اقتصادی خود تلاش کرده‌اند.

این روحیه را می‌توان در مشاغل مختلف استان مشاهده کرد؛ از کشاورزی و دامداری گرفته تا فعالیت‌های معدنی، صنایع دستی، صیادی و سایر حرفه‌ها. بسیاری از مردم با تلاش فراوان و در شرایط دشوار، از دل زمین، کوه‌ها و منابع طبیعی برای تأمین معاش خانواده خود فعالیت می‌کنند.

به همین دلیل، پشتکار، صبوری، تلاش و سازگاری با محیط را می‌توان از ویژگی‌های مهم فرهنگ عمومی مردم این منطقه دانست. این ویژگی‌ها حاصل تجربه چندین نسل زندگی در شرایط خاص جغرافیایی و اقلیمی است و باید به‌عنوان بخشی از سرمایه فرهنگی استان مورد توجه قرار گیرد.

*با وجود این پیشینه غنی، برای حفظ و انتقال فرهنگ عمومی به نسل‌های آینده چه اقداماتی باید انجام شود؟

حفظ فرهنگ عمومی نیازمند مشارکت همه بخش‌های جامعه است و نمی‌توان این مسئولیت را تنها بر عهده یک نهاد یا دستگاه اجرایی گذاشت.

در وهله نخست، خانواده‌ها نقش اساسی دارند. پدران، مادران و بزرگان خانواده باید تا حد امکان زمینه آشنایی فرزندان با فرهنگ بومی را فراهم کنند. استفاده از پوشش سنتی، آشنایی با زبان و گویش مادری، معرفی غذاهای محلی، بازی‌های بومی، طب سنتی و آداب و رسوم خانوادگی می‌تواند در انتقال این میراث مؤثر باشد.

همچنین باید ارزش‌هایی مانند احترام به بزرگ‌ترها، حرمت نان و سفره، شکرگزاری، احترام به مهمان و همسایه، کمک به دیگران و رعایت قانون در محیط خانواده تقویت شود.

این موضوع نباید به خانواده محدود بماند. مدرسه، دانشگاه، مسجد، محیط کار، بازار و سایر فضاهای اجتماعی نیز نقش مهمی در زنده نگه‌داشتن فرهنگ عمومی دارند. هرکدام از این محیط‌ها می‌توانند زمینه انتقال ارزش‌های فرهنگی و تقویت رفتارهای اجتماعی مثبت را فراهم کنند.

*نظام آموزشی و دستگاه‌های فرهنگی چگونه می‌توانند در این زمینه نقش‌آفرینی کنند؟

آموزش‌وپرورش و دانشگاه‌ها از مهم‌ترین نهادهای انتقال فرهنگ به نسل جدید هستند. لازم است داستان‌ها، آیین‌ها، الگوهای موفق فرهنگی و دانش بومی منطقه در برنامه‌های آموزشی مورد توجه قرار گیرد.

بخشی از این محتوا می‌تواند در قالب کتاب‌های درسی، فعالیت‌های فرهنگی، برنامه‌های پژوهشی و نشست‌های دانش‌آموزی و دانشگاهی ارائه شود تا نسل جوان شناخت دقیق‌تری از تاریخ و هویت فرهنگی محل زندگی خود داشته باشد.

در کنار نظام آموزشی، دستگاه‌هایی مانند اداره‌کل فرهنگ و ارشاد اسلامی و میراث فرهنگی نیز می‌توانند با برگزاری نمایشگاه‌ها، جشنواره‌ها، رویدادهای فرهنگی و برنامه‌های معرفی آیین‌ها و هنرهای بومی، در حفظ و ترویج فرهنگ عمومی نقش مؤثری ایفا کنند.

رسانه‌ها، صداوسیما و فضای مجازی نیز ظرفیت بزرگی برای معرفی این میراث دارند. تولید محتوای مناسب، مستندسازی آیین‌ها، معرفی شخصیت‌های فرهنگی و نمایش الگوهای موفق اجتماعی می‌تواند موجب آشنایی بیشتر نسل جوان با داشته‌های فرهنگی استان شود.

*پژوهشگران، نویسندگان و هنرمندان چه مسئولیتی در ثبت و ماندگاری این میراث دارند؟

یکی از نیازهای مهم در حوزه فرهنگ عمومی، پژوهش و مستندسازی است. بسیاری از آیین‌ها، اصطلاحات، روایت‌ها، دانش‌های بومی و شیوه‌های زندگی گذشتگان در حافظه شفاهی مردم باقی مانده‌اند و اگر به‌موقع ثبت و ضبط نشوند، ممکن است با گذشت زمان فراموش شوند.

پژوهشگران، نویسندگان، مؤلفان و هنرمندان باید توجه بیشتری به این حوزه داشته باشند و درباره ابعاد مختلف فرهنگ عمومی استان پژوهش کنند. ثبت روایت‌های شفاهی بزرگان، مستندسازی آیین‌های محلی، گردآوری ضرب‌المثل‌ها و ادبیات عامه و معرفی هنرها و صنایع دستی می‌تواند بخش مهمی از این میراث را برای نسل‌های آینده حفظ کند.

موزه‌ها و نمایشگاه‌های فرهنگی نیز باید محل مناسبی برای معرفی این آثار و داشته‌ها باشند. لازم است فرهنگ عمومی تنها در مناسبت‌های خاص مورد توجه قرار نگیرد، بلکه به‌صورت مستمر در برنامه‌های پژوهشی، فرهنگی و رسانه‌ای حضور داشته باشد.

*به دانش و تجربه گذشتگان اشاره کردید. این دانش چه جایگاهی در میراث فرهنگی سیستان و بلوچستان دارد؟

دانش گذشتگان بخش مهمی از میراث فرهنگی هر جامعه است که گاهی کمتر از آیین‌ها و آداب و رسوم مورد توجه قرار می‌گیرد.

در سیستان و بلوچستان نیز دانش بومی در حوزه‌های مختلفی مانند کشاورزی، دامداری، معماری، طب سنتی، هنر، ریاضیات و نجوم وجود داشته است. مردم در طول نسل‌ها با توجه به شرایط محیطی و نیازهای زندگی خود، تجربه‌ها و روش‌هایی را به دست آورده‌اند که بخشی از آن به‌صورت شفاهی یا عملی به نسل‌های بعد منتقل شده است.

همچنین شخصیت‌ها، مشاهیر و پژوهشگران این منطقه در حوزه‌های مختلف علمی و فرهنگی نقش داشته‌اند که شناخت و معرفی آثار و دستاوردهای آنان اهمیت زیادی دارد.

بنابراین، وقتی از حفظ فرهنگ عمومی صحبت می‌کنیم، نباید تنها به لباس، موسیقی یا آیین‌های محلی توجه کنیم؛ بلکه دانش، مهارت‌ها و تجربه‌های ارزشمند گذشتگان نیز باید شناسایی، ثبت و معرفی شوند.

*در پایان، اگر بخواهید اهمیت فرهنگ عمومی را در یک جمع‌بندی بیان کنید، چه نکته‌ای را باید به نسل امروز یادآوری کرد؟

فرهنگ عمومی سرمایه‌ای است که در طول هزاران سال و با تجربه زندگی نسل‌های مختلف شکل گرفته است. آنچه امروز به‌عنوان هویت فرهنگی سیستان و بلوچستان می‌شناسیم، حاصل همین تاریخ طولانی، تعاملات اجتماعی، باورهای دینی، دانش بومی و آداب و رسوم مردم است.

این میراث توانسته است در کنار تنوع قومی، زبانی و مذهبی، زمینه همبستگی، همکاری و همزیستی مردم را فراهم کند. بنابراین، حفظ آن تنها به معنای نگهداری چند رسم و سنت قدیمی نیست، بلکه به معنای صیانت از هویت، تقویت سرمایه اجتماعی و انتقال ارزش‌های مثبت به نسل‌های آینده است.

باید فرهنگ عمومی را به‌عنوان پلی میان گذشته و آینده ببینیم؛ پلی که با شناخت درست میراث گذشتگان، به نسل امروز کمک می‌کند ریشه‌های هویتی خود را بهتر بشناسد و با آگاهی و اعتمادبه‌نفس بیشتری مسیر آینده را طی کند.