شوکتیه؛ از نیمکت‌های دیروز تا گنجینه‌های تاریخ و دانش امروز
بیرجند- مدرسه تاریخی شوکتیه که روزگاری محل تحصیل دانش‌آموزان بیرجندی بود، امروز با میزبانی از موزه‌ها و گنجینه اسناد و مفاخر، راوی هویت علمی و فرهنگی این دیار است.
خبرگزاری مهر، گروه استان‌ها: در میان دیوارهای قدیمی شوکتیه هنوز می‌توان ردپای روزگاری را جست‌وجو کرد که نیمکت‌های چوبی، دفترهای نمره و صدای درس و مشق، هویت اصلی این بنا را شکل می‌دادند؛ بنایی که حالا قرار است با روایت دیگری از تاریخ، نسل امروز را به گذشته علمی و فرهنگی خراسان جنوبی پیوند دهد.
مدرسه شوکتیه بیرجند از مراکز اثرگذار در توسعه آموزش نوین منطقه به شمار می‌رود؛ مجموعه‌ای که دانش‌آموختگان آن بعدها در عرصه‌های علمی و فرهنگی کشور نقش‌آفرینی کردند و بخشی از تاریخ آموزش در خراسان بزرگ، سیستان و دیگر مناطق را رقم زدند.
این بنا پس از فعالیت به‌عنوان مدرسه، مدتی میزبان مؤسسه آموزش عالی امیر شوکت‌الملک علم و سپس دانشگاه بیرجند بود. پس از انتقال دانشگاه به فضای جدید، بخشی از ساختمان تاریخی شوکتیه با هدف حفظ و احیای آن در اختیار طرح ایجاد موزه، مرکز اسناد و معرفی مفاخر قرار گرفت؛ مجموعه‌ای که اکنون بخش‌های مختلف آن آماده بهره‌برداری و افتتاح است.
شوکتیه در قامت موزه و مرکز اسناد
رئیس موزه و مرکز اسناد و مفاخر دانشگاه بیرجند در گفت‌وگو با مهر اظهار کرد: ایده ایجاد این مجموعه در سال ۱۳۹۷ با همت احمد خامسان، رئیس وقت دانشگاه بیرجند، مطرح شد و در دی‌ماه ۱۳۹۸ به تصویب هیئت امنا رسید.
هادی صمدیه افزود: پس از تصویب طرح، اقدامات مربوط به تغییر کاربری، مرمت و آماده‌سازی فضا آغاز شد و مجموعه در سال ۱۴۰۰ به بهره‌برداری اولیه رسید. تکمیل و تجهیز بخش‌های مختلف نیز در سال‌های بعد ادامه یافت و سال گذشته پروانه رسمی فعالیت موزه از وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی دریافت شد.
وی مساحت مجموعه را حدود چهار هزار مترمربع و زیربنای آن را سه هزار مترمربع اعلام کرد و گفت: فعالیت‌های این مرکز در سه حوزه موزه، مرکز اسناد و معرفی و پاسداشت مفاخر دنبال می‌شود.
به گفته صمدیه، یکی از اولویت‌های این مجموعه معرفی شخصیت‌های علمی و فرهنگی خراسان جنوبی، برگزاری آیین‌های بزرگداشت مفاخر و فراهم کردن زمینه حضور گروه‌های مختلف برای استفاده از ظرفیت‌های فرهنگی و علمی آن است.
از دفتر نمره‌های قدیمی تا میز کار پدر جغرافیای ایران
در بخش موزه، تاریخ آموزش در منطقه از مکتب‌خانه‌ها تا شکل‌گیری مدرسه شوکتیه، مجتمع آموزش عالی و دانشگاه بیرجند روایت می‌شود. تصاویر، اسناد آموزشی، کتاب‌ها، نسخ قدیمی و نمونه‌هایی از وسایل و پوشش دانش‌آموزان دوره‌های گذشته، بخش‌هایی از این روایت تاریخی را شکل داده‌اند.
فاطمه علی‌آبادی، کارشناس و راهنمای موزه دانشگاه بیرجند، در گفت‌وگو با مهر اظهار کرد: هدف از ایجاد این بخش، بازنمایی تاریخ علم، فرهنگ و هنر خراسان جنوبی و آشنایی نسل جوان با پیشینه علمی این منطقه است.
وی با اشاره به جایگاه علمی شخصیت‌های برخاسته از خراسان جنوبی افزود: معرفی چهره‌های اثرگذار استان، از جمله شماری از پدران علم ایران، از اهداف اصلی این موزه است.
یکی از بخش‌های قابل توجه موزه، بازسازی فضای کلاس‌های درس قدیمی است. میز و نیمکت‌های این قسمت از یکی از روستاهای شهرستان نهبندان به مجموعه منتقل و پس از مرمت در معرض دید قرار گرفته‌اند.
همچنین دفترهای نمره و برگه‌های امتحانی مدارس شوکتیه مربوط به سال‌های ۱۳۱۷ تا ۱۳۴۵ در این بخش نگهداری می‌شوند؛ اسنادی که تصویری ملموس از شیوه آموزش و نظام آموزشی چند دهه گذشته ارائه می‌کنند.
در بخش دیگری از موزه، میز کار زنده‌یاد پروفسور محمدحسن گنجی، پدر جغرافیای نوین ایران و نخستین رئیس دانشگاه بیرجند، به نمایش گذاشته شده است. وسایل شخصی و اداری این استاد برجسته و حکم انتصاب او به ریاست دانشگاه نیز در کنار میز قرار دارد.
دو دست لباس تاریخی پروفسور گنجی، شامل لباس تشریفات و لباس دانش‌آموختگی، نیز از سوی خانواده وی به موزه اهدا شده است.
۲۷ چهره شاخص در دیوار مشاهیر استان
معرفی مفاخر خراسان جنوبی بخش دیگری از این مجموعه را به خود اختصاص داده است. در دیوار مشاهیر موزه، تصاویر حدود ۲۷ شخصیت برجسته علمی، فرهنگی، ادبی و مذهبی استان قرار گرفته است.
علی‌آبادی در این خصوص گفت: حکیم نزاری، مولانا عبدالعلی بیرجندی، پروفسور محمدحسن گنجی، دکتر کاظم معتمدنژاد و دکتر شکوهی از جمله شخصیت‌هایی هستند که در این بخش معرفی شده‌اند.
به گفته وی، برای هر یک از این مفاخر کدهای QR در نظر گرفته شده است تا بازدیدکنندگان با اسکن آن‌ها به اطلاعات بیشتری درباره زندگی، آثار و فعالیت‌های این شخصیت‌ها دسترسی پیدا کنند.
در دیوارنگاره «علم و معرفت» نیز بخشی از آثار تاریخی و نمادهای شاخص استان به تصویر درآمده است؛ از جمله قلعه پایین‌شهر مربوط به دوره صفویه، ورودی مدرسه شوکتیه، ساباط‌های بافت تاریخی بیرجند، بنای کلاه‌فرنگی و سردر دانشگاه بیرجند.
موزه‌ای که علم را به تجربه تبدیل می‌کند
در کنار بخش تاریخی، موزه علم و فناوری با رویکردی متفاوت طراحی شده است؛ فضایی که بازدیدکنندگان در آن تنها تماشاگر تجهیزات نیستند، بلکه می‌توانند با انجام آزمایش‌های ساده، مفاهیم علمی را از نزدیک تجربه کنند.
علی‌آبادی با اشاره به تجهیزات این بخش گفت: هدف، آموزش ملموس مفاهیم علوم پایه، مهندسی و فناوری به‌ویژه برای نسل جوان است تا مخاطبان به‌جای دریافت صرف اطلاعات نظری، پدیده‌های علمی را مشاهده و آزمایش کنند.
یکی از تجهیزات این موزه به بررسی ارتباط میان حرکت، نیرو و شکل مسیر اختصاص دارد. در آزمایشی دیگر، بازدیدکنندگان می‌توانند حرکت اجسام هم‌وزن را در مسیرهای مستقیم و منحنی مقایسه کنند و ببینند که برخلاف تصور اولیه، گاهی جسمی که در مسیر منحنی قرار دارد، زودتر به مقصد می‌رسد.
این آزمایش‌ها در کنار دیگر تجهیزات، فرصتی برای یادگیری تعاملی مفاهیم فیزیک و آشنایی با کاربرد آن‌ها فراهم می‌کنند. به گفته راهنمای موزه، استفاده از این امکانات تنها به بازدیدهای دانش‌آموزی محدود نیست و خانواده‌ها نیز می‌توانند از این بخش بازدید کنند.
گنجینه‌ای از نسخ خطی دوره صفویه در بیرجند
بخش اسناد، یکی از مهم‌ترین قسمت‌های این مجموعه است؛ جایی که کتاب‌ها، نسخ خطی و اسناد تاریخی مرتبط با خراسان جنوبی و شرق کشور با هدف حفاظت، طبقه‌بندی و فراهم کردن امکان استفاده پژوهشگران نگهداری می‌شوند.
مسعود باتر، مسئول بخش اسناد موزه و مرکز اسناد و مفاخر دانشگاه بیرجند، در گفت‌وگو با مهر با اشاره به اهمیت ایجاد چنین مرکزی اظهار کرد: در شرق کشور آثار مکتوب و اسناد ارزشمند فراوانی وجود دارد، اما در بسیاری از موارد شرایط مناسب برای نگهداری اصولی آن‌ها فراهم نیست.
وی با بیان اینکه بیش از ۲۰ سال در حوزه حفاظت و مرمت آثار تاریخی و فرهنگی فعالیت دارد، افزود: یکی از راهکارهای حفاظت از بناهای تاریخی، تعریف کاربری متناسب برای آن‌هاست؛ چراکه استمرار حضور و جریان زندگی در یک بنای تاریخی به حفظ و بقای آن کمک می‌کند.
باتر با اشاره به منابع موجود در مرکز اسناد گفت: بخش قابل توجهی از کتاب‌های نفیس این مجموعه از سوی خاندان شریف اهدا شده است و تنها از سوی این خانواده حدود ۴۸۰ جلد کتاب به موزه دانشگاه بیرجند اهدا شده است.
به گفته وی، منابع این مرکز شامل نسخ خطی، کتاب‌های چاپ سنگی و کتاب‌های چاپی در موضوعاتی همچون مذهب، فقه، کلام، حدیث، تاریخ، طب و پزشکی و حقوق است. برخی از نسخ خطی نیز به دوره صفویه تعلق دارند و آثاری از دوره شاه عباس اول، شاه عباس دوم و اواخر دوره صفوی، از جمله دوره شاه سلطان حسین، در میان آن‌ها دیده می‌شود.
۳۰۰ میلیون تومان برای حفاظت از نسخ خطی
نگهداری از چنین آثاری نیازمند شرایط تخصصی است و به همین دلیل، در مرکز اسناد دانشگاه بیرجند اقداماتی برای استانداردسازی مخازن و حفاظت از منابع مکتوب انجام شده است.
باتر با اشاره به این اقدامات گفت: نسخه‌ها پس از تفکیک و طبقه‌بندی، به‌صورت جداگانه بررسی و نسخه‌شناسی می‌شوند و متناسب با ویژگی‌های هر اثر، اقدامات حفاظتی لازم صورت می‌گیرد.
وی افزود: برای نگهداری هر نسخه، باکس‌های اختصاصی و فاقد اسید سفارش داده شده که متناسب با ابعاد و ساختار کتاب طراحی می‌شوند. هزینه تهیه این محفظه‌های تخصصی حدود ۳۰۰ میلیون تومان بوده است.
کنترل دما و رطوبت نیز از دیگر اقدامات ضروری برای نگهداری این آثار است و شرایط محیطی مخازن با استفاده از تجهیزات اندازه‌گیری به‌صورت مستمر پایش می‌شود.
این مسئول با اشاره به شیوه نمایش نسخ خطی توضیح داد: پایه‌های اختصاصی برای قرار دادن کتاب‌ها در فضای نمایشگاهی طراحی شده‌اند تا از باز شدن بیش از اندازه صفحات و وارد آمدن فشار به عطف و ساختار کتاب جلوگیری شود.
دیجیتال‌سازی برای جلوگیری از فرسودگی آثار
یکی از برنامه‌های مهم مرکز اسناد دانشگاه بیرجند، دیجیتال‌سازی منابع تاریخی است؛ اقدامی که هم دسترسی پژوهشگران به محتوای اسناد را آسان‌تر می‌کند و هم نیاز به مراجعه مکرر به نسخه‌های اصلی را کاهش می‌دهد.
باتر در این باره اظهار کرد: باز و بسته شدن مکرر نسخ خطی در طول زمان می‌تواند موجب فرسودگی و آسیب به آن‌ها شود؛ بنابراین تهیه نسخه دیجیتال از منابع، علاوه بر افزایش دسترسی علمی، نقش مهمی در حفاظت از آثار اصلی دارد.
وی افزود: در این مرکز از تجهیزات تخصصی تصویربرداری استفاده می‌شود که برخلاف برخی اسکنرهای معمولی، مبتنی بر تابش مستقیم و مضر نور به سطح کتاب نیستند.
به گفته این عضو هیئت علمی دانشگاه بیرجند، دستگاه مورد استفاده به‌گونه‌ای طراحی شده است که نسخه در محفظه مخصوص قرار می‌گیرد و زاویه باز شدن کتاب حدود ۱۲۰ درجه است تا از فشار بیش از اندازه به عطف و صفحات قدیمی جلوگیری شود.
وی همچنین از پیش‌بینی بخش قرنطینه برای شناسایی و جداسازی کتاب‌های دارای آلودگی قارچی خبر داد و گفت: نسخه‌های مشکوک ابتدا از سایر منابع جدا می‌شوند و پس از شناسایی نوع آلودگی، اقدامات تخصصی مانند ضدعفونی، آفت‌زدایی و حفاظت اولیه روی آن‌ها انجام می‌شود.
راه‌اندازی آزمایشگاه مرمت؛ برنامه آینده مرکز اسناد
مسئول بخش اسناد موزه و مرکز اسناد و مفاخر دانشگاه بیرجند، ایجاد کارگاه و آزمایشگاه تخصصی حفاظت و مرمت آثار تاریخی و فرهنگی را از برنامه‌های آینده این مجموعه عنوان کرد.
باتر گفت: با توجه به ظرفیت قابل توجه میراث مکتوب در نیمه شرقی کشور، نیاز به مرکزی مجهز برای حفاظت و مرمت تخصصی این آثار احساس می‌شود و دانشگاه بیرجند می‌تواند در این زمینه نقش مؤثری ایفا کند.
وی با اشاره به تأمین بخشی از تجهیزات مورد نیاز افزود: از جمله امکانات موجود، دستگاه هود لامینار برای بررسی و شناسایی نمونه‌های قارچی است که پیش از انجام اقدامات حفاظتی و ضدعفونی، امکان تشخیص نوع آلودگی را فراهم می‌کند.
به گفته وی، با تکمیل تجهیزات و راه‌اندازی کارگاه و آزمایشگاه تخصصی، امکان ارائه خدمات حفاظتی و مرمتی به نسخ خطی و میراث مکتوب شرق کشور فراهم خواهد شد.
مدرسه شوکتیه بیرجند امروز تنها یک بنای تاریخی با معماری قدیمی نیست؛ دفترهای نمره چند دهه پیش، میز کار پروفسور گنجی، آثار مفاخر استان، نسخ خطی چندصدساله و تجهیزات علمی تعاملی، هر یک بخشی از روایت این مجموعه را شکل می‌دهند.
احیای این بنا زمانی می‌تواند به یک اتفاق اثرگذار فرهنگی تبدیل شود که علاوه بر حفاظت از آثار، زمینه دسترسی دانش‌آموزان، خانواده‌ها و پژوهشگران به این گنجینه فراهم شود؛ گنجینه‌ای که روایتگر مسیر آموزش و دانش در خراسان جنوبی و بخشی از تاریخ علمی شرق کشور است.
نظرات
هنوز نظری ثبت نشده؛ اولین نفر باش.