فارس در مسیر عدالت فرهنگی؛ از توسعه کتابخانه‌ها تا تحقق دسترسی همگانی

به گزارش خبرگزاری صدا و سیما مرکز فارس، صدای ورق‌خوردن برگ کتاب‌ها در کتابخانه عمومی شهید آیت الله دستغیب شیراز با سابقه ای ۷۵ ساله، از عمق ریشه‌های دیرپای کتاب و کتابخوانی در فارس حکایت دارد.

کتاب و کتابخوانی در این دیار، تنها یک عادت فرهنگی نیست؛ بخشی از هویت تاریخی فارس است. از کتابخانه پرآوازه عضدالدوله دیلمی در قرن چهارم هجری تا مسند علمی اتابکان در عصر سعدی، کتاب همواره نه یک کالا، که بخشی جدایی‌ناپذیر از هویت وجودی فارس بوده است.

فارس در تکاپوی عدالت فرهنگی با رشد نقاط خدمت‌رسانی

استان فارس در سال‌های اخیر شاهد شتاب گرفتن روند توسعه کتابخانه‌های عمومی بوده است؛ روندی که با افزایش نقاط خدمت‌رسانی، تکمیل طرح‌های نیمه‌تمام و ورود کتابخانه‌های نسل نو به عرصه خدمات فرهنگی همراه شده است.

مدیرکل کتابخانه‌های عمومی فارس می‌گوید: با بهره‌برداری از ۱۴ کتابخانه از ابتدای فعالیت دولت تاکنون، در حال حاضر ۲۷۵ کتابخانه عمومی شامل مراکز ثابت و سیار در سراسر استان فعال هستند که ۳۳۲ نقطه خدمتی را پوشش می‌دهند.

به گفته فیروزی، این روند موجب رشد حدود ۲۰ درصدی نقاط خدمت‌رسانی در فارس شده و این استان را در شمار سه استان نخست کشور از نظر تعداد کتابخانه‌ها و نقاط خدمت قرار داده است.

فارس در مسیر توسعه کتابخانه‌ای

یکی از مهم‌ترین تحولات حوزه کتابخانه‌های عمومی فارس، شتاب گرفتن روند تکمیل طرح‌های نیمه‌تمام است.

مدیرکل کتابخانه‌های عمومی فارس می‌گوید: میانگین پیشرفت ۵۴ کتابخانه در حال ساخت استان در سه سال گذشته از ۲۹ درصد به ۶۵ درصد رسیده است؛ رقمی که نشان‌دهنده بیش از دو برابر شدن پیشرفت فیزیکی این طرح‌هاست.

فیروزی از اجرای ۳۹ طرح کتابخانه‌ای در استان خبر داد و گفت: ۱۰ طرح از این تعداد به مرحله تجهیز رسیده و در آستانه بهره‌برداری قرار دارند.

در این میان، کتابخانه عمومی مادر و کودک اوز با ۹۴ درصد پیشرفت، کتابخانه مرکزی لار با ۹۷ درصد و کتابخانه روستای تفتیان شیراز با ۹۵ درصد پیشرفت در آستانه افتتاح قرار دارند.

مدیرکل کتابخانه‌های عمومی فارس می‌گوید: تکمیل کتابخانه مرکزی لار پس از ۱۷ سال، یکی از نماد‌های عبور از طرح‌ها فرسایشی در فارس بود. این کتابخانه با زیربنای حدود ۲ هزار و ۳۰۰ متر مربع، اکنون در مرحله تجهیز قرار دارد.

او افزود: امروز استان فارس بیشترین تعداد طرح‌های فعال کتابخانه‌سازی را در سطح کشور دارد و شمار کتابخانه‌های عمومی افتتاح‌شده در سه سال گذشته نیز نشان‌دهنده حمایت خیران و مسئولان دولتی از این حوزه است.

کتابخانه مرکزی شیراز؛ طرحی با سابقه ۱۵ ساله

در میان طرح‌های فرهنگی استان، ساخت کتابخانه مرکزی شیراز جایگاه ویژه‌ای دارد؛ طرحی که ۱۵ سال فقط خاک می‌خورد و هنوز وارد مرحله اجرایی نشده بود، اما اکنون با امضای تفاهم‌نامه‌ای چهارجانبه میان استانداری فارس، سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی، شهرداری شیراز و نهاد کتابخانه‌های عمومی کشور، در مسیر تازه‌ای قرار گرفته است.

استاندار فارس این کتابخانه را یکی از الزامات استان عنوان کرد و می‌گوید: بر اساس این تفاهم‌نامه، عملیات ساخت طرح بر عهده سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی و شهرداری شیراز خواهد بود و تجهیز و مدیریت کتابخانه، که یک‌سوم پایانی طرح محسوب می‌شود، از سوی نهاد کتابخانه‌های عمومی کشور انجام خواهد شد.

حسینعلی امیری بیان کرد: طرح کتابخانه مرکزی شیراز باید به گونه‌ای تدوین شود که از منظر معماری، فاخر و گویای فرهنگ کهن ایران باشد. این بنا باید علاوه بر کارکرد تخصصی، به مقصدی برای گردشگری فرهنگی تبدیل شود؛ چراکه ارزش والای معماری آن می‌تواند، فارغ از موضوع کتاب‌خوانی، جاذبه‌ای ماندگار برای گردشگران ایجاد کند.

کتابخانه مرکزی شیراز قرار است در زمینی در جنوب میدان ولیعصر و با زیربنایی حدود ۱۵ هزار متر مربع ساخته شود.

راهکار‌های میان‌بر برای شهر‌های فاقد کتابخانه

در حال حاضر ۲۲ شهر فارس از کتابخانه عمومی محروم‌اند؛ موضوعی که مسئولان استان را به سمت راهکار‌های کم‌هزینه و سریع‌تر برای جبران این کمبود سوق داده است.

مدیرکل کتابخانه‌های فارس می‌گوید: هرچند ۷ شهر دارای طرح کتابخانه‌سازی هستند، اما برای ۱۵ شهر دیگر هنوز اقدام عملی انجام نشده است.

از آنجا که ساخت کتابخانه جدید زمان‌بر و پرهزینه است، حسینعلی امیری استاندار فارس تأکید کرده که باید به‌جای روش‌های سنتی، شیوه‌های تازه‌ای برای توسعه دسترسی فرهنگی طراحی شود.

استفاده از ساختمان‌های دولتی بلااستفاده و تبدیل آنها به کتابخانه، ایجاد کتابخانه در مدارس نوساز نهضت عدالت آموزشی و پیش‌بینی فضا‌های کتابخانه‌ای در طرح‌های پارک‌سازی و مسکن‌سازی از طرح‌های پیشنهادی اداره کل کتابخانه‌های فارس است که با استقبال استاندار فارس روبه‌رو شده و قرار است در شورای برنامه‌ریزی استان بررسی شود.

در حال حاضر پنج کتابخانه سیار در فارس فعال است و پیشنهاد راه‌اندازی ۱۰ کتابخانه سیار جدید نیز مطرح شده است. برای استانی با پراکندگی بالای جمعیت روستایی و عشایری، کتابخانه سیار می‌تواند نه جایگزین کتابخانه ثابت، بلکه حلقه اتصال مناطق محروم به شبکه رسمی خدمات فرهنگی باشد.

کتابخانه نسل نو؛ عبور از الگوی «امانت کتاب»

کتابخانه‌های عمومی فارس در سال‌های اخیر در حال فاصله گرفتن از تصویر سنتی کتابخانه به‌عنوان محلی صرفاً برای امانت کتاب و مطالعه هستند. در الگوی جدید، کتابخانه به یک پاتوق اجتماعی، فرهنگی و یادگیری تبدیل می‌شود؛ فضایی که در آن کتاب، مخاطب و خدمت در کنار یکدیگر معنا پیدا می‌کنند.

در کتابخانه‌های نسل نو، خدماتی مانند بخش کودک و نوجوان، فضای کار اشتراکی، بخش نوآوری و فناوری، برنامه‌های آموزشی، فعالیت‌های گروهی و خدمات ویژه سالمندان و بازنشستگان پیش‌بینی شده است.

تجربه کتابخانه‌هایی مانند شهید دستغیب، الفبا، شهید محمد اسلامی، دارابگرد داراب و مادر و پدر فیروزآباد نشان می‌دهد که تنوع خدمات می‌تواند به افزایش مراجعه و عضویت منجر شود.

وقتی عضویت، شکاف‌های اجتماعی را می‌پوشاند

در حالی که توسعه زیرساخت‌ها در حال پیشرفت است، تمرکز اصلی بر «جذب مخاطب» و «عدالت در دسترسی» قرار گرفته است.

در یک حرکت راهبردی برای کاهش شکاف‌های اقتصادی، اداره‌کل کتابخانه‌های فارس، عضویت را برای سه دهک نخست جامعه به‌صورت کاملاً رایگان در نظر گرفته است.

سایر اقشار نیز با پرداخت مبلغی اندک می‌توانند به شبکه «خانه یار مهربان» بپیوندند؛ خدماتی که با یک بار عضویت، امکان بهره‌مندی از تمامی کتابخانه‌های عمومی در سراسر کشور را فراهم می‌کند.

به گفته مدیرکل کتابخانه‌های عمومی فارس در هفته کتاب عضویت در کتابخانه‌های عمومی رایگان است و علاقه‌مندان می‌توانند با مراجعه به سامانه samapl.ir به‌صورت رایگان در کتابخانه‌های عمومی عضو شوند.

افزایش دسترسی زمانی، گام تازه فارس برای نزدیک‌تر شدن به مخاطب

دسترسی به کتابخانه، تنها به ساخت ساختمان و افزایش قفسه‌ها محدود نمی‌شود؛ زمان دسترسی نیز بخشی مهم از عدالت فرهنگی است. بسیاری از دانش‌آموزان، دانشجویان، شاغلان و خانواده‌ها، در ساعات اداری امکان استفاده از کتابخانه را ندارند؛ از همین رو، افزایش ساعت فعالیت کتابخانه‌ها به یکی از برنامه‌های در حال پیگیری اداره‌کل کتابخانه‌های عمومی فارس تبدیل شده است.

در حال حاضر، کتابخانه‌های عمومی فارس از ساعت هشت صبح تا ۱۹ به مراجعان خدمات ارائه می‌دهند. همچنین، ۲۰ کتابخانه در ۱۲ شهرستان در روز‌های پنجشنبه و در نوبت صبح نیز فعال هستند.

برنامه پیش‌رو، افزایش شمار کتابخانه‌های فعال در روز‌های پنجشنبه به ۶۰ واحد است؛ اقدامی که می‌تواند فرصت حضور طیف بیشتری از مخاطبان را در روز‌های تعطیل و نیمه‌تعطیل فراهم کند.

فارس در نقطه آغاز یک جهش، نه پایان مسیر

کتابخانه عمومی، تنها یک ساختمان دارای قفسه و سالن مطالعه نیست؛ زیرساختی برای تربیت نسل، کاهش شکاف فرهنگی، تقویت سرمایه اجتماعی و شکل‌دهی به گفت‌وگوی عمومی است. اگر توسعه کتابخانه‌ای فارس با همین نگاه دنبال شود، این استان می‌تواند از جایگاه خود به‌عنوان یکی از قطب‌های فرهنگی کشور، برای ساختن شبکه‌ای عادلانه، پویا و مردم‌پایه بهره بگیرد.

نوشین اکوان

تحریریه خبرگزاری صدا و سیما استان فارس