مرمت تکیه زنجیری شاهرود آغاز شد؛ صیانت از میراث 400 ساله بازار تاریخی

به گزارش خبرگزاری تسنیم از شاهرود، عملیات مرمت و سامان‌دهی تکیه تاریخی زنجیری در قلب بازار قدیمی شاهرود آغاز شده است؛ اقدامی که با توجه به قدمت تاریخی این بنا و جایگاه آن در حافظه فرهنگی و مذهبی مردم منطقه، اهمیت ویژه‌ای در حفاظت از میراث معماری و هویت تاریخی این شهر دارد.

سید محمدصادق رضویان، رئیس اداره میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی شهرستان شاهرود، در گفت‌وگو با خبرنگار تسنیم، با اعلام آغاز عملیات مرمت و سامان‌دهی تکیه تاریخی زنجیری  اظهار کرد: در مرحله جدید مرمت، تعویض تیرهای فرسوده، سبک‌سازی بام و استحکام‌بخشی بخش‌های آسیب‌دیده بنا در دستور کار قرار گرفته است.

وی با اشاره به ضرورت اجرای اقدامات حفاظتی در این بنای تاریخی افزود: مجموعه فعالیت‌های پیش‌بینی‌شده با هدف افزایش پایداری سازه، کاهش عوامل آسیب‌رسان و جلوگیری از بروز خسارت‌های احتمالی در بخش‌های مختلف تکیه انجام می‌شود.

رضویان با تأکید بر اهمیت حفظ اصالت معماری بناهای تاریخی تصریح کرد: مرمت تکیه زنجیری تنها به بازسازی بخش‌های آسیب‌دیده محدود نمی‌شود، بلکه صیانت از هویت تاریخی و معماری بازار شاهرود و انتقال این میراث ارزشمند به نسل‌های آینده نیز از اهداف اصلی این پروژه است.

تکیه زنجیری که در میان مردم شاهرود با نام‌های تکیه بازار و تکیه محمدعلی افشار نیز شناخته می‌شود، از بناهای شاخص مذهبی و تاریخی این شهر است.   قدمت این مجموعه با استناد به شواهد و مستندات تاریخی حدود 400 سال برآورد شده است؛ هرچند تاریخ دقیق تأسیس آن به‌طور قطعی مشخص نیست. 

ساخت در دوره صفویه توعه در دوران افشاریه و قاجاریه

روایت‌های تاریخی نشان می‌دهد این تکیه در دوره صفویه در محدوده مسیر بازار آن زمان قرار داشته و در ابتدا فضای کوچک‌تری را شامل می‌شده است.

این بنا در دوره افشاریه به همت محمدعلی افشار، حاکم وقت، توسعه پیدا کرد و در دوره فتحعلی‌شاه قاجار نیز با احداث شاه‌نشین‌هایی در اضلاع شمالی و جنوبی، به شکل معماری شناخته‌شده امروزی نزدیک شد.

ساختار معماری تکیه زنجیری شامل دو طبقه و تالارهایی در بخش‌های شرقی و غربی است.

وجود عناصر معماری همچون آجرکاری، نقاشی‌های چوبی سقف، ورودی‌های شمالی و جنوبی و آب‌انباری در زیرزمین تالار شرقی، از ویژگی‌های قابل توجه این مجموعه تاریخی به شمار می‌رود؛ عناصری که حفظ آن‌ها در جریان عملیات مرمت اهمیت دارد.

وجه تسمیه این تکیه نیز به زنجیری بزرگ و سنگین بازمی‌گردد که بنا بر روایت‌های تاریخی، از مسافتی دوردست از مسیرهای کوهستانی به محدوده شاهرود منتقل و در ارتفاع حدود 12 متری ورودی و خروجی تکیه نصب شده است. این زنجیر در گذشته محور نگهداری چادر بزرگ تکیه بوده و به‌تدریج نام زنجیری را برای این مجموعه ماندگار کرده است. 

اهمیت این بنا تنها به ویژگی‌های کالبدی و معماری آن محدود نیست؛ تکیه زنجیری از دیرباز یکی از کانون‌های اصلی برگزاری مراسم عزاداری حضرت سیدالشهدا(ع) در شاهرود بوده و در شکل‌گیری و استمرار بخشی از سنت‌های مذهبی و آیینی مردم این شهر نقش داشته است.

 آیین‌های محرم و مراسم نخل‌گردانی نیز از جمله جلوه‌های فرهنگی و مذهبی مرتبط با این مجموعه به شمار می‌روند.

این اثر تاریخی در دهم مهرماه سال 1380 با شماره 3997 در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.

ثبت ملی تکیه زنجیری، ضرورت حفاظت اصولی از ساختار معماری، عناصر تاریخی و ویژگی‌های فرهنگی آن را دوچندان می‌کند و هرگونه مداخله در این بنا باید با توجه به ضوابط حفاظت از آثار تاریخی انجام شود.

همنشینی با بازار تاریخی شاهرود

از سوی دیگر، قرارگیری این تکیه در محدوده بازار تاریخی شاهرود، ارزش آن را از یک بنای مستقل فراتر برده و به بخشی از مجموعه به‌هم‌پیوسته میراث شهری تبدیل کرده است.

بازار تاریخی شاهرود با قدمتی بیش از 150 سال، از یادگارهای دوره قاجار محسوب می‌شود و در سال 1378 با شماره 2285 در فهرست آثار ملی کشور به ثبت رسیده است.

این بازار در گذشته علاوه بر راسته‌های تجاری، مجموعه‌ای از فضاهای خدماتی و اجتماعی همچون کاروانسرا، حمام، آب‌انبار و مدرسه را در خود جای داده بود. 

پیشینه اقدامات حفاظتی در این محدوده نیز نشان می‌دهد مرمت بازار و بناهای تاریخی پیرامون آن به برنامه‌ای مستمر نیاز دارد.

در مردادماه 1405، عملیات مرمت اضطراری بام بازار تاریخی شاهرود با محوریت اصلاح آجرفرش، بندکشی و جلوگیری از نفوذ رطوبت در دستور کار قرار گرفته بود.

همچنین در سال‌های گذشته اقداماتی همچون مرمت بخش‌هایی از بام تکیه زنجیری، آجرفرش صحن، گچ‌کاری دیوارها و مرمت نرده‌ها و ستون‌های چوبی آن انجام شده با توجه به قدمت این مجموعه و ارزش تاریخی و مذهبی آن، استمرار مرمت‌های اصولی، نظارت بر وضعیت سازه و رسیدگی به بخش‌های آسیب‌پذیر باید در کنار اقدامات مقطعی مورد توجه قرار گیرد.

همچنین هماهنگی میان اداره میراث‌ فرهنگی، متولیان تکیه و سایر مجموعه‌های مسئول در بافت تاریخی شاهرود می‌تواند زمینه حفاظت مؤثرتر از این اثر را فراهم کند.

آغاز مرحله جدید مرمت تکیه زنجیری را می‌توان گامی در مسیر حفاظت از یکی از مهم‌ترین نشانه‌های هویت تاریخی و مذهبی شاهرود دانست؛ بنایی که ارزش آن تنها در قدمت و معماری خلاصه نمی‌شود، بلکه بخشی از خاطره جمعی، آیین‌های مذهبی و پیوند نسل‌های مختلف مردم این شهر را در خود جای داده است. استمرار چنین اقداماتی می‌تواند به حفظ اصالت بافت تاریخی بازار و تقویت ظرفیت‌های فرهنگی و گردشگری شاهرود کمک کند.