پوتین در پی یالتای جدید؛ اروپا قربانی معامله ترامپ می‌شود؟

فرارو- فردریک وسلاو، پژوهشگر ارشد سیاست‌گذاری در برنامهٔ امنیت اروپا در شورای روابط خارجی اروپا

به گزارش فرارو به نقل از شورای روابط خارجی اروپا، پذیرش گفت‌وگو دربارهٔ بازنگری در ساختار امنیتی اروپا از سوی دولت دونالد ترامپ، یکی از خواسته‌های دیرینهٔ روسیه را وارد مذاکرات پایان جنگ اوکراین کرده است؛ موضوعی که می‌تواند دستور کار مذاکرات را از برقراری آتش‌بس در اوکراین به بازتعریف مناسبات امنیتی میان روسیه، آمریکا و اروپا گسترش دهد. در این شرایط، تحلیلگران بر ضرورت ارائهٔ طرحی مستقل از سوی کشورهای اروپایی تأکید می‌کنند تا مسکو به‌تنهایی چارچوب بحث را تعیین نکند.

روسیه سال‌هاست خواهان تغییر ترتیبات امنیتی اروپا و محدودشدن حضور نظامی آمریکا و ناتو در این قاره است. مسکو در دسامبر ۲۰۲۱، پیش از آغاز تهاجم گسترده به اوکراین، دو پیش‌نویس توافق‌نامه برای آمریکا و ناتو ارسال کرد که مجموعه‌ای از مطالبات امنیتی و نظامی را در بر می‌گرفت.

مطالبات دیرینهٔ مسکو از ناتو

پیشنهادهای روسیه در سال ۲۰۲۱ شامل جلوگیری از گسترش بیشتر ناتو، به‌ویژه عضویت اوکراین، و بازگرداندن استقرار نظامی این ائتلاف به وضعیت سال ۱۹۹۷ بود؛ اقدامی که مستلزم عقب‌نشینی نیروها و تسلیحات ناتو از کشورهای نزدیک به مرزهای روسیه می‌شد.

مسکو همچنین خواستار ممنوعیت ایجاد پایگاه‌های نظامی آمریکا و فعالیت‌های ناتو در کشورهای غیرعضو این پیمان در میان جمهوری‌های سابق شوروی بود. محدودکردن استقرار موشک‌های میان‌برد و کوتاه‌بردی که بتوانند به قلمرو طرف مقابل برسند و خروج تسلیحات هسته‌ای آمریکا از اروپا نیز از دیگر خواسته‌های مطرح‌شده در آن پیش‌نویس‌ها بود.

کشورهای اروپایی و اوکراین تاکنون تمایلی به آغاز گفت‌وگو دربارهٔ بازتعریف ساختار امنیتی اروپا پیش از پایان جنگ نداشته‌اند. استدلال آن‌ها این است که روسیه ابتدا باید به نقض نظم امنیتی موجود پایان دهد و به حاکمیت و تمامیت ارضی اوکراین احترام بگذارد.

نگرانی از تغییر دستور کار مذاکرات

پذیرش اصل مذاکره دربارهٔ معماری امنیتی اروپا از سوی واشنگتن، نگرانی‌هایی را در میان متحدان اروپایی ایجاد کرده است. از نگاه منتقدان، آمریکا ممکن است با پذیرفتن این موضوع و درخواست از مسکو برای ارائهٔ پیشنهادهای جدید، ناخواسته در موقعیتی قرار گرفته باشد که روسیه بتواند دستور کار مذاکرات را تعیین کند.

انتظار می‌رود پیشنهادهای احتمالی کرملین شباهت زیادی به مطالبات دسامبر ۲۰۲۱ داشته باشند. در این صورت، روسیه می‌تواند به‌جای تمرکز بر توقف جنگ در اوکراین، بحث را به محدودکردن نفوذ نظامی آمریکا و ناتو در اروپا سوق دهد.

اروپایی‌ها همچنین از اینکه امنیت قاره بدون حضور مستقیم خودشان موضوع مذاکره قرار گیرد، ناراضی بوده‌اند. با این حال، به نظر می‌رسد جرد کوشنر، مذاکره‌کنندهٔ آمریکایی، ضرورت مشارکت اروپایی‌ها در گفت‌وگو دربارهٔ امنیت اروپا را درک کرده و تلاش کرده است ولادیمیر پوتین را به پذیرش حضور آن‌ها در مذاکرات ترغیب کند.

پیشنهاد اروپا برای بازتعریف امنیت قاره

راهکار پیشنهادی تحلیلگران این است که کشورهای اروپایی منتظر نمانند تا روسیه چارچوب بحث را تعیین کند، بلکه هرچه سریع‌تر طرح مستقل خود را برای تقویت و به‌روزرسانی نظم امنیتی اروپا ارائه دهند. این طرح می‌تواند بر اصول مندرج در سند نهایی هلسینکی استوار باشد؛ سندی که در سال ۱۹۷۵ چارچوبی برای امنیت و همکاری در اروپا ایجاد کرد. احترام به تمامیت ارضی کشورها، حق دولت‌ها برای انتخاب آزادانهٔ ائتلاف‌های خود و خودداری از تهدید یا استفاده از زور، از اصول محوری آن است.

در حوزهٔ کاهش تنش و جلوگیری از برخوردهای نظامی نیز پیشنهادهایی قابل طرح است؛ از جمله می‌توان به ایجاد خط ارتباط مستقیم میان نیروهای نظامی برای مدیریت بحران، توافق دربارهٔ حفظ فاصلهٔ ایمن میان هواپیماها و ناوهای جنگی و تعهد به استفاده از فرستنده‌های موقعیت‌یاب جی‌پی‌اس و سامانهٔ شناسایی خودکار کشتی‌ها (AIS) و خودداری از ایجاد اختلال در آن‌ها اشاره کرد.

همچنین کشورهای اروپایی می‌توانند خواستار تعهد متقابل به نقض‌نکردن حریم هوایی یکدیگر، ایجاد سازوکار نظارت بر رزمایش‌های نظامی، فراهم‌کردن امکان بازرسی و ازسرگیری مذاکرات مربوط به خلع سلاح و کنترل تسلیحات شوند.

چرا توافق با مسکو دشوار است؟

با وجود این پیشنهادها، احتمال پذیرش آن‌ها از سوی روسیه چندان بالا ارزیابی نمی‌شود. مسکو در عمل با برخی از اصول بنیادین نظم امنیتی اروپا، از جمله احترام به تمامیت ارضی کشورها، در جنگ اوکراین مخالفت کرده است. از سوی دیگر، کرملین ممکن است حفظ امکان تشدید تنش و غیرقابل‌پیش‌بینی‌بودن رفتار نظامی را بخشی از ابزارهای راهبردی خود بداند.

با این حال، ارائهٔ پیشنهاد از سوی اروپا می‌تواند بر روندی اثر بگذارد که به هر حال در مذاکرات آینده مطرح خواهد شد. در این صورت، کشورهای اروپایی به‌جای واکنش‌نشان‌دادن به چارچوب پیشنهادی روسیه، امکان تعیین اصول و اولویت‌های خود را خواهند داشت.

رؤیای حوزه‌های نفوذ و نگرانی اروپا

در پس تلاش روسیه برای بازنگری در نظم امنیتی اروپا، هدفی گسترده‌تر، یعنی کاهش نفوذ آمریکا و محدودکردن تعهدات امنیتی واشنگتن در قبال اروپا، مطرح است. تحلیل مورد استناد همچنین معتقد است مسکو در پی افزایش نفوذ و کنترل خود بر کشورهای اروپایی و همسایگانش است. در این چارچوب، ایدهٔ ایجاد توافقی شبیه کنفرانس یالتا و تقسیم اروپا به حوزه‌های نفوذ، یکی از نگرانی‌های مطرح دربارهٔ اهداف بلندمدت کرملین است؛ ترتیبی که در آن روسیه بتواند بر تصمیم‌های امنیتی کشورهای همسایهٔ خود حق وتو اعمال کند.

با این حال، پس از حملهٔ گستردهٔ روسیه به اوکراین، پذیرش کاهش سطح امنیت اروپا از سوی دولت‌های این قاره بعید به نظر می‌رسد. در شرایط کنونی، امنیت اروپا بیش از گذشته نه بر مبنای مشارکت مسکو در یک نظام امنیتی مشترک، بلکه در تقابل با تهدید روسیه تعریف می‌شود.

در نهایت، چالش اصلی اروپا این است که ضمن دفاع از اصول حاکمیت ملی و حق انتخاب ائتلاف‌ها، برای کاهش خطر برخورد نظامی و احیای سازوکارهای کنترل تسلیحات نیز ابتکار عمل داشته باشد. ارائهٔ یک طرح مستقل می‌تواند مانع از آن شود که آیندهٔ امنیت قاره صرفاً بر اساس مطالبات روسیه و محاسبات واشنگتن شکل بگیرد.