اِشراف آیت الله سید مجتبی خامنه‌ای به تاریخ ایران/ وقتی رهبر انقلاب به نکته‌ای درباره کودتای ۲۸ مرداد اشاره کردند که حتی از نظر مورخین پنهان می ماند

به گزارش خبرگزاری خبرآنلاین، خبرگزاری فارس در مطلبی نوشت: چند روز قبل، رهبر انقلاب، آیت‌الله سید مجتبی حسینی خامنه‌ای، طی انتشار پیامی به مناسبت بزرگداشت هفته دفاع مقدس، به برخی مسائل تاریخ معاصر ایران و تحولات تاریخی در دوره پهلوی نیز پرداختند.در بخشی از این پیام، درباره دوره پهلوی و در اشاره به کودتای ۲۸ مرداد ۱۳‌۳۲، آمده است: «روزهایی بود که سلطه‌گران با عملیات روانی و ایجاد فضای اِرعاب، خیابان‌های پایتخت را خلوت ساخته و کودتایی علیه استقلال‌جویی این ملّت به‌راه انداختند و پس از آن ۲۵ سال ثروت‌های این مملکت را غارت کردند».

در ماجرای کودتای ۲۸ مرداد و براندازی دولت مصدق، توجه پژوهشگران تاریخ که درباره آن سخن می‌گویند یا با یک‌دیگر مناظره می‌کنند، بیشتر معطوف بر قانونی یا غیرقانونی بودن برکناری مصدق است. از طرفی، این موضوع که آمریکا کودتا کرد یا اینکه عوامل داخلی بدون دخالت خارجی، دولت مصدق را سرنگون کردند نیز همواره مورد بحث بوده است.

در این رویداد تاریخی، مسأله دیگری نیز وجود دارد که معمولاً از سوی کارشناسان تاریخ مورد غفلت واقع شده؛ اما این نکته قابل‌توجه است که رهبر انقلاب، تا حد بسیار زیادی به جزئی‌ترین مسائل یک رویداد مهم تاریخی همچون کودتای ۲۸ مرداد ۱۳‌۳۲، توجه دارند و این‌گونه از تاریخ ایران مطلع‌اند.

درباره کودتای ۲۸ مرداد، همواره گفته شده که اراذل و اوباش همچون شعبان بی‌مخ و پری‌بلنده و امثال این‌ها وارد صحنه شدند و در راستای انجام کودتا علیه دولت مصدق، دست به ایجاد آشوب‌های خیابانی زدند و هرج‌ومرج به پا کردند.اما کم‌تر کسی به این نکته توجه دارد که پیش‌نیاز ایجاد بلوا توسط این اوباش سلطنتی، خلوت‌کردن خیابان‌هایی بود که مردم و طرفداران مصدق آن را به دست گرفته بودند.

در این زمینه «یرواند آبراهامیان» مورخ ایرانی‌ـ‌آمریکایی در کتاب «تاریخ ایران مدرن» می‌نویسد: «مصدق پس از گفت‌وگویی سرنوشت‌ساز با سفیر آمریکا که وعده داده بود در صورت برقراری دوبار نظم و قانون، آمریکا به دولت مصدق کمک خواهد کرد، به ارتش فرمان داد تا خیابان‌ها را از همه تظاهرکنندگان پاک سازند. جالب این‌جاست که مصدق تلاش می‌کرد تا برای پراکنده کردن مردم که پشتیبانان اصلی او بودند، از ارتش، دشمن پیشین خود، استفاده کند. شگفتی‌آور نیست که ارتش از این فرصت برای سرکوبِ خود مصدق استفاده کرد.در ٢٨ مرداد که توده‌ای‌ها در نتیجه پشت کردن مصدق به آن‌ها صحنه را ترک کرده بودند، زاهدی با فرماندهی ٣۵ تانک شرمن اقامتگاه نخست‌وزیر را محاصره و پس از نُه ساعت درگیری، مصدق را بازداشت کرد. در تکمیل این اقدامات، شعبان بی‌مخ تظاهرات پُرسروصدایی به سوی بازار ترتیب داد». (ایران بین دو انقلاب، یرواند آبراهامیان، صص ۲۴۴ ـ ۲۴۵.)

اما روایت «استیون کینزر» روزنامه‌نگار آمریکایی و خبرنگار پیشین نیویورک‌تایمز، در کتاب «همه مردان شاه» نیز از زاویه‌ای دیگر، نقش خیابان و افکار عمومی در پیشبرد و اجرای این کودتا را برجسته می‌کند.کینزر در کتاب «همه مردان شاه»، درباره محاسبات «کرمیت روزولت»، مأمور سازمان سیا و مسئول اجرای عملیات آژاکس در ایران، نوشته: « روزولت [مأمور سازمان سیا که برای اجرای طرح کودتا علیه مصدق به ایران آمده بود] می‌دانست مصدق مرد بسیار دلرحمی است که با مشاهده بدبختی یک زن بیوه یا یک کودک یتیم به گریه میافتد. مصدق که ذاتاً با دسیسه و توطئه بیگانه بود، ایمان کودکانه‌ای نسبت به صداقت دیگران داشت. او علی‌رغم مشکلات چند ماه گذشته، او هنوز به آمریکایی‌ها احترام می‌گذاشت. اگر روزولت می‌توانست به طریقی از این خصوصیات اخلاقی مصدق سوءاستفاده کند، باعث می‌شد پیرمرد تعادل خود را از دست بدهد یا دست به اشتباه بیفتد. این یک مرحله کلاسیک از جنگ روانی به شمار می‌رفت و مهم‌ترین رویارویی در طول عملیات آژاکس را پدید میآورد. روزولت از همان ابتدا فهمیده بود که سرنوشت دولت مصدق بالاخره در خیابان‌ها تعیین خواهد شد».

اهمیت این بخش از روایت ۲۸ مرداد در آن است که نشان می‌دهد کودتا تنها با تانک و فرمان نظامی انجام نشد؛ بلکه پیش از حضور نیروهای نظامی، میدان اجتماعی و روانی شهر نیز تحت تأثیر قرار گرفت. به عبارتی دیگر، برای اجرای یک عملیات خیابانی، مسأله فقط تعداد نیروهای کودتاچی نبود و باید فضای عمومی شهر با ایجاد آشوب و بلوا نیز تغییر می‌کرد.از این منظر، می‌توان گفت که تعبیر «خلوت ساختن خیابان‌های پایتخت» در پیام رهبر انقلاب به اهمیت حضور مردم در صحنه اشاره دارد؛ حضوری که دشمن را برای ایجاد آشوب‌های خیابانی، ناکام می‌گذارد. با این توصیفات و توجه به این بخش از کودتای ۲۸ مرداد، اکنون بهتر می‌توانیم دلیل تمجید رهبر انقلاب از مردم برای حضور در صحنه خیابان و حفظ تجمعات شبانه را درک کنیم؛ به‌گونه‌ای که ایشان در همین پیام اخیر فرمودند: «این روزها هفت ماه است هموطنان ما میادین و خیابان‌ها را در سراسر کشور به حضور مسئولانه و پرشور خود زینت بخشیده‌اند تا دل رزمندگان اسلام گرم باشد و دشمن در هراس فرو رود».

۳۱۲۱۶