15سال انتظار برای احیای ساختمان 85 ساله دخانیات بیارجمند
بنای تاریخی انبار دخانیات بیارجمند با قدمت 85 سال پس از 15 سال بلاتکلیفی، در انتظار واگذاری و مرمت است.

به گزارش خبرگزاری تسنیم از شاهرود، ساختمان تاریخی دخانیات بیارجمند از بناهای قدیمی این شهر در جنوبشرقی شهرستان شاهرود است که پیشینه آن به دوران پهلوی اول بازمیگردد. در معرفی آثار تاریخی بیارجمند، بنای دخانیات در کنار آثاری همچون یخدان تاریخی و حمام و مسجد جامع این شهر قرار گرفته است.
این موضوع نشان میدهد که ساختمان موردنظر صرفاً یک سازه اداری متروکه نیست، بلکه بخشی از میراث تاریخی و هویت اقتصادی بیارجمند به شمار میرود.
کارکرد اصلی این مجموعه به فعالیتهای مرتبط با صنعت دخانیات بازمیگشت. بر اساس توضیحات علیرضا کریمی، شهردار بیارجمند، این مکان در گذشته مرکز کشت و فرآوری تنباکوی مرغوب بوده و محصولات پس از بستهبندی در همین مجموعه، به نقاط مختلف کشور ارسال میشده است.
ساختمان علاوه بر بخشهای عملیاتی، دارای فضای اداری و نیروی انسانی فعال بوده و در دوره فعالیت خود یکی از مراکز اقتصادی منطقه محسوب میشده است.
در شهری که موقعیت جغرافیایی آن با ذخیرهگاه زیستکره توران، ظرفیتهای طبیعی و جاذبههای تاریخی گره خورده است، بنایی بیش از 85 ساله در سکوت و فرسودگی روزگار میگذراند؛ ساختمانی که روزگاری مرکز کشت، فرآوری و بستهبندی تنباکوی مرغوب کشور بود، اما امروز به ملکی متروکه تبدیل شده که خطر ریزش و نابودی بخشهایی از آن وجود دارد.
سرنوشت این بنا اکنون به یکی از مطالبات قدیمی مدیریت شهری و مردم بیارجمند تبدیل شده است؛ مطالبهای که با وجود حدود 15 سال پیگیری، هنوز به نتیجه نرسیده است.
ماجرای این ساختمان تنها به حفظ یک بنای قدیمی محدود نمیشود؛ مسئله اصلی، تعیین تکلیف سرمایهای عمومی و تبدیل یک ظرفیت بلااستفاده به زیرساختی برای توسعه شهر است.
بیارجمند در محدودهای قرار دارد که گردشگری طبیعی، حیاتوحش، میراث روستایی و فرهنگ بومی میتوانند در کنار یکدیگر زمینهساز رونق اقتصادی باشند. در چنین شرایطی، رها ماندن ساختمانی با پیشینه صنعتی و قابلیت تبدیل به مجموعهای خدماتی و گردشگری، پرسشی جدی درباره نحوه حفاظت و بهرهبرداری از داراییهای عمومی ایجاد میکند.
15 سال پیگیری بینتیجه برای تعیین تکلیف یک بنای تاریخی
علیرضا کریمی، شهردار بیارجمند در گفتوگو با خبرنگار تسنیم،با اشاره به موقعیت ویژه بیارجمند در مسیر ورود به منطقه حفاظتشده توران اظهار کرد: این ساختمان از نظر موقعیت مکانی و قابلیتهای گردشگری، ظرفیت بسیار مناسبی برای تبدیل شدن به یک مجموعه خدماتی، فرهنگی و گردشگری دارد. در شرایطی که قلعه بالا نیز در مسیر ثبت جهانی قرار گرفته، احیای این بنا میتواند به تقویت زیرساختهای گردشگری و تکمیل ظرفیتهای منطقه کمک کند.
وی با بیان اینکه پیگیریهای متعددی در سطح شهرستان، استان و کشور برای تعیین تکلیف این ساختمان انجام شده است، افزود: از مسئولان استانی که در این زمینه همراهی و پیگیری داشتهاند قدردانی میکنم، اما واقعیت این است که گره اصلی واگذاری و تعیین تکلیف این ملک باید در سطح ملی باز شود و تصمیمگیری نهایی در اختیار مسئولان کشوری قرار دارد.
شهردار بیارجمند با اشاره به دولتی بودن ساختمان و پیچیدگی موضوع مالکیت آن تصریح کرد: حدود 14 تا 15 سال است که برای واگذاری این ساختمان پیگیری میکنیم. در این مدت بارها با مسئولان شرکت دخانیات و فولاد کشور و دیگر مدیران مرتبط جلساتی برگزار شده و حتی مسئولان کشوری و استانی را برای بازدید به منطقه دعوت کردهایم؛ در مقابل نیز برای پیگیری موضوع به مرکز مراجعه داشتهایم.
کریمی ادامه داد: در برخی از این جلسات به توافقها و نتایجی نیز رسیدهایم، اما متأسفانه با پایان جلسات، روند پیگیریها متوقف شده و موضوع دوباره به نقطه نخست بازگشته است. این رفتوآمدها و مذاکرات در طول سالهای گذشته ادامه داشته، اما هنوز تصمیم عملی و مؤثری که به تعیین تکلیف ساختمان منجر شود، اتخاذ نشده است.
وی با ابراز نگرانی از وضعیت فعلی بنا خاطرنشان کرد: شرایط ساختمان به مرحله نگرانکنندهای رسیده و آثار فرسودگی، تخریب و ریزش در بخشهایی از آن نمایان شده است. ادامه این وضعیت به معنای از دست رفتن تدریجی یک سرمایه ارزشمند عمومی است؛ از این رو انتظار داریم مسئولان استانی و ملی پیش از آنکه فرصت احیای این مجموعه از دست برود، برای تعیین تکلیف آن اقدام کنند.
از مرکز فرآوری تنباکو تا مجموعه گردشگری و اداری
شهردار بیارجمند درباره پیشینه فعالیت این ساختمان نیز یادآور شد: این مجموعه در گذشته یکی از مراکز مهم کشت، فرآوری و بستهبندی تنباکوی مرغوب کشور بوده و محصولات تولیدی آن پس از بستهبندی به نقاط مختلف کشور ارسال میشده است. ساختمان در آن زمان کاربری اداری و عملیاتی داشته و تعدادی از نیروها در آن فعالیت میکردند، اما امروز همان مجموعه فعال و دارای کارکرد اقتصادی، به ساختمانی متروکه تبدیل شده است.
کریمی با تأکید بر آمادگی شهرداری برای احیای این سرمایه افزود: از طرف شورای اسلامی شهر و شهرداری این قول را میدهم که در صورت واگذاری ملک به شهرداری، برای بازآفرینی و بهرهبرداری مناسب از آن برنامهریزی کنیم. این ساختمان قابلیت تبدیل شدن به مجموعهای چندمنظوره را دارد و میتوان بخشهای مختلفی از جمله فضاهای اداری و اقامتگاه بومگردی را در آن ایجاد کرد.
وی با بیان اینکه نوع بهرهبرداری از ساختمان میتواند متناسب با نیازهای منطقه و ظرفیتهای گردشگری بیارجمند تعریف شود، اظهار داشت: امکان اجرای طرحهای متنوع در این مجموعه وجود دارد و میتوان با یک برنامهریزی اصولی، ساختمان فعلی را متحول کرد و آن را به ظرفیتی مؤثر برای شهر تبدیل ساخت. تحقق این هدف علاوه بر حفظ بنای موجود، زمینه ایجاد خدمات جدید و تقویت گردشگری منطقه را نیز فراهم میکند.
ضرورت صیانت از بیتالمال پیش از آغاز تخریب کامل
شهردار بیارجمند با اشاره به پیگیریهای مجموعه میراث فرهنگی بیان کرد: مسئولان میراث فرهنگی در سطح شهرستان و استان نیز بهطور جدی موضوع را دنبال میکنند و برای حفظ این بنا دغدغه دارند، اما مشکل اصلی همچنان به وضعیت مالکیت و تصمیمگیری در سطح کشور بازمیگردد. از آنجا که ساختمان دارای مالکیت و سهام مرتبط با مجموعههای دولتی است، تعیین تکلیف آن بدون تصمیم و همکاری دستگاههای ملی امکانپذیر نیست.
کریمی در تشریح وضعیت مالکیت ساختمان عنوان کرد: بخشی از سهام این مجموعه متعلق به شرکت فولاد و بخشی دیگر مربوط به شرکت دخانیات است و موضوع واگذاری نیز به همین ساختار مالکیتی و سهام مرتبط بازمیگردد. بنابراین لازم است مسئولان این مجموعهها و دستگاههای ملی برای مشخص شدن وضعیت ملک و فراهم شدن امکان واگذاری آن به شهرداری تصمیم نهایی را اتخاذ کنند.
وی با درخواست از رسانهها برای انعکاس مطالبه مردم بیارجمند تأکید کرد: انتظار ما این است که صدای این مطالبه به مسئولان کشور برسد.
حتی اگر در شرایط فعلی امکان واگذاری ساختمان وجود ندارد، دستکم باید برای جلوگیری از تخریب و ریزش آن اقدام فوری انجام شود. این بنا بخشی از سرمایه عمومی و بیتالمال است و همه ما در قبال حفظ آن مسئولیت داریم؛ حیف است ظرفیتی با این قدمت و قابلیتهای گردشگری، به دلیل بلاتکلیفی اداری و مالکیتی از بین برود.
توران؛ پشتوانهای فراتر از یک مقصد طبیعتگردی
اهمیت تعیین تکلیف این ساختمان زمانی بیشتر نمایان میشود که جایگاه منطقه توران در نقشه طبیعی و گردشگری کشور مورد توجه قرار گیرد. مجموعه حفاظتی توران با وسعتی حدود یک میلیون و 500 هزار هکتار، از مهمترین عرصههای طبیعی ایران و زیستگاه گونههای ارزشمندی همچون یوزپلنگ آسیایی و گور ایرانی است. خبرگزاری تسنیم در گزارشی درباره وضعیت این منطقه، علاوه بر اهمیت زیستگاهی آن، بر ضرورت ایجاد تعادل میان حفاظت محیط زیست، معیشت جوامع محلی و توسعه گردشگری تأکید کرده است.
در این میان، روستای قلعه بالا بهعنوان یکی از مقاصد شاخص گردشگری منطقه، از موقعیت ویژهای برخوردار است. معماری پلکانی، بافت تاریخی، فرهنگ بومی و همجواری با منطقه حفاظتشده توران، این روستا را به یکی از ظرفیتهای مهم گردشگری شرق استان سمنان تبدیل کرده است.
مدیرکل میراث فرهنگی استان سمنان در آن مقطع از تکمیل بیش از 95 درصدی پرونده ثبت جهانی قلعه بالا در سازمان جهانی گردشگری خبر داده بود. همچنین فاصله این روستا تا شهر بیارجمند حدود 21 کیلومتر اعلام شده است.
با وجود چنین ظرفیتهایی، توسعه گردشگری منطقه صرفاً با معرفی جاذبههای طبیعی و تاریخی محقق نمیشود و به زیرساختهای اقامتی، خدماتی، رفاهی و اطلاعرسانی نیاز دارد. بیارجمند میتواند با تقویت زیرساختهای شهری و استفاده از ظرفیت بناهای موجود، نقش مؤثرتری در زنجیره خدمات گردشگری توران ایفا کند.
در این چارچوب، احیای انبار تاریخی دخانیات میتواند یکی از حلقههای مغفولمانده توسعه گردشگری منطقه باشد؛ البته تحقق این هدف به مطالعات کارشناسی، تأمین منابع مالی و رعایت ضوابط میراث فرهنگی وابسته است.
نکته قابل توجه اینکه مطالبه تعیین تکلیف این ساختمان تنها از سوی مدیریت شهری مطرح نشده است. پیشتر نیز رئیس اداره میراث فرهنگی، گردشگری و صنایعدستی شهرستان
مالکیت چندبخشی؛ گره اصلی در مسیر احیای ساختمان
در سوی دیگر ماجرا، شهرداری بیارجمند برای پذیرش مسئولیت احیا اعلام آمادگی کرده است. پیشنهاد مطرحشده، تبدیل ساختمان به مجموعهای چندمنظوره با امکان استقرار بخشهای اداری و ایجاد اقامتگاه بومگردی است.
چنین کاربریهایی در صورت تأیید کارشناسان و متناسب با ویژگیهای کالبدی بنا میتوانند ضمن حفظ هویت تاریخی ساختمان، زمینه حضور گردشگران، ارائه خدمات محلی و ایجاد فرصتهای اقتصادی را فراهم کنند.
با این حال، اجرای این برنامه نباید صرفاً به تغییر کاربری محدود شود و لازم است ارزش تاریخی و معماری مجموعه در تمام مراحل مرمت و بهرهبرداری حفظ شود.
در این مسیر، نقش اداره میراث فرهنگی نیز تعیینکننده خواهد بود. پیش از هرگونه عملیات اجرایی، باید وضعیت ثبتی بنا، ارزشهای تاریخی، میزان آسیبهای سازهای و الزامات حفاظتی آن بهصورت دقیق بررسی شود.
تهیه طرح مرمت، برآورد هزینهها، تعیین مسئولیت دستگاههای مالک و مشخص شدن شیوه بهرهبرداری، از جمله اقداماتی است که میتواند از تکرار اختلافات اداری در آینده جلوگیری کند.
همچنین تعیین تکلیف حقوقی سهام شرکتهای دخانیات و فولاد باید بهگونهای انجام شود که مسیر واگذاری قانونی و شفاف باشد.
با توجه به نگرانی مطرحشده درباره آغاز ریزش بخشهایی از ساختمان، انتظار میرود حفاظت اضطراری از بنا به مذاکرات طولانیمدت واگذاری موکول نشود. ایمنسازی بخشهای در معرض خطر، جلوگیری از نفوذ عوامل مخرب و بررسی فوری وضعیت سازه میتواند مانع تشدید خسارت شود.
در واقع، حتی پیش از نهایی شدن انتقال مالکیت نیز دستگاههای مسئول باید درباره اقدامات قانونی و حفاظتی فوری به تفاهم برسند تا سرمایهای که دههها از تاریخ اقتصادی بیارجمند را در خود جای داده، بیش از این آسیب نبیند.
اکنون مطالبه اصلی مردم و مدیریت شهری بیارجمند روشن است؛ ساختمانی که روزگاری محل فعالیت اقتصادی و فرآوری محصولی شناختهشده بوده، نباید بهدلیل پیچیدگیهای مالکیتی و توقف تصمیمهای اداری به ویرانه تبدیل شود.
مسئولان شرکت دخانیات، مجموعه فولاد، دستگاههای مرتبط در سطح ملی، مدیریت استان و مجموعه میراث فرهنگی باید با تعیین یک مسیر زمانی مشخص، مسئولیت هر بخش را روشن کنند.
پرسش اساسی این است که آیا این بنای 85 ساله پیش از آنکه فرصت احیای آن از دست برود، به شهرداری واگذار و به بخشی از زیرساخت گردشگری بیارجمند تبدیل خواهد شد یا همچنان در انتظار تصمیمی باقی میماند که 15 سال است به نتیجه نرسیده است؟
گزارش از: علیرضا رحیمیان
نظرات
هنوز نظری ثبت نشده؛ اولین نفر باش.