فرش تبریز زیر فشار مشکلات تولید، معیشت و صادرات
تبریز- گرانی مواد اولیه، کاهش قدرت خرید، دستمزد پایین قالیبافان و موانع صادراتی، صنعت فرش دستباف تبریز را با چالشهای جدی مواجه کرده و ضرورت حمایت از بافندگان را افزایش داده است.

خبرگزاری مهر، گروه استانها- فرشته آتشین: فرش دستباف تبریز سالهاست بهعنوان یکی از شناختهشدهترین نمادهای هنر و صنعت آذربایجانشرقی در بازارهای داخلی و خارجی شناخته میشود؛ هنری که تار و پود آن با مهارت، صبر و تجربه نسلهای مختلف قالیبافان شکل گرفته و علاوه بر ارزش اقتصادی، بخشی از هویت فرهنگی و تاریخی این شهر را تشکیل میدهد. با این حال، پشت نقشونگارهای چشمنواز این دستبافتهها، واقعیتی دشوار برای تولیدکنندگان و بافندگانی قرار دارد که امروز با افزایش هزینههای تولید، کاهش قدرت خرید مشتریان، مشکلات بیمهای و موانع صادراتی دستوپنجه نرم میکنند.
فرش دستباف محصولی نیست که در مدت کوتاهی آماده عرضه به بازار شود. تولید یک تخته فرش، بسته به اندازه، رجشمار، نقشه و میزان ظرافت کار، ممکن است ماهها و حتی چند سال زمان ببرد. در این مسیر، تهیه مواد اولیه، تأمین هزینههای رنگرزی، پرداخت دستمزد بافندگان و انتظار برای فروش محصول، بخش مهمی از چرخه اقتصادی این هنر را تشکیل میدهد؛ چرخهای که با افزایش قیمت پشم، نخ و ابریشم و کاهش توان مالی خریداران، بیش از گذشته تحت فشار قرار گرفته است.
در چنین شرایطی، مسئله تنها افزایش قیمت تمامشده فرش نیست، بلکه تناسب نداشتن درآمد حاصل از فروش با هزینههای تولید و دستمزد افرادی است که بخش اصلی این هنر را با دستان خود زنده نگه داشتهاند. کاهش فروش در بازار داخلی، محدودیت دسترسی به برخی مواد اولیه باکیفیت و دشواریهای صادرات نیز بر مشکلات این حوزه افزوده و ادامه فعالیت را برای بخشی از فعالان صنعت فرش دشوار کرده است.
برای بررسی ابعاد این مشکلات، از وضعیت فروش و تغییر رفتار مشتریان تا دستمزد و بیمه قالیبافان، با تعدادی از فعالان این حوزه در تبریز گفتوگو کردهایم.
کاهش قدرت خرید مشتریان و دشواری تأمین مواد اولیه
اللهوردی بابائی، فروشنده فرش دستباف تبریز، در گفتوگو با خبرنگار مهر، کاهش فروش این محصولات را یکی از مهمترین مشکلات بازار فرش عنوان کرد و گفت: افزایش قیمت مواد اولیه و هزینه تمامشده تولید، موجب شده قیمت فرش دستباف بالا برود و در مقابل، قدرت خرید مشتریان کاهش پیدا کند.
به گفته وی، تغییر توان اقتصادی خریداران بر نوع انتخاب آنها نیز تأثیر گذاشته است؛ بهطوری که مشتریانی که پیشتر امکان خرید فرشهای بزرگتر و با رجشمار بالاتر را داشتند، اکنون بیشتر به سراغ محصولات کوچکتر و کمرجتر میروند.
بابائی درباره تغییر سلیقه مشتریان در انتخاب طرح و نقش فرش نیز اظهار کرد: انتخاب نقشه و طرح تا حد زیادی به سلیقه خریدار بستگی دارد و نمیتوان گفت بازار صرفاً به سمت طرحهای سنتی یا امروزی گرایش پیدا کرده است؛ چراکه هر دو گروه همچنان مشتریان خاص خود را دارند.
این فروشنده فرش دستباف، محدودیت دسترسی به رنگهای باکیفیت را از دیگر مشکلات تولید دانست و توضیح داد: در گذشته رنگهای آلمانی، از جمله رنگهای شرکت سیبای آلمان، از کیفیت بالایی برخوردار بودند و تأثیر مطلوبی در جلوه نهایی فرش داشتند، اما تحریمها و محدودیتهای وارداتی موجب شده دسترسی به این مواد مانند گذشته نباشد.
وی با اشاره به هزینههای بالای استفاده از مواد اولیه و رنگرزی گیاهی افزود: تهیه مواد مورد نیاز برای تولید فرش با هزینههای قابل توجهی همراه است و این موضوع در کنار کاهش قدرت خرید مردم، شرایط فعالیت در این بازار را دشوارتر کرده است.
بابائی همچنین کاهش تبلیغات و نبود گردشگری مؤثر را از عوامل تأثیرگذار بر وضعیت بازار فرش تبریز برشمرد و گفت: در کنار این مسائل، تحریمها و مشکلات صادراتی نیز موجب شده فرش دستباف نتواند رونق سالهای گذشته را تجربه کند.
درآمد قالیبافان با هزینههای زندگی تناسب ندارد
افزایش هزینههای تولید زمانی برای بافندگان دشوارتر میشود که دستمزد حاصل از ساعتها کار و صرف ماهها زمان، پاسخگوی نیازهای اقتصادی خانواده نباشد. قالیبافی برخلاف بسیاری از مشاغل، نیازمند تمرکز، مهارت و فعالیت مستمر است و ارزش محصول نهایی نیز به کیفیت بافت و ظرافت اجرای نقشه بستگی دارد؛ اما این دشواریها لزوماً در میزان دریافتی بافنده منعکس نمیشود.
زهرا اسدی، بافنده فرش دستباف تبریز، در گفتوگو با خبرنگار مهر، با اشاره به سابقه حدود ۴۰ ساله خود در این حرفه اظهار کرد: قالیبافی را از خانواده آموختهام و سالهاست در این زمینه فعالیت میکنم، اما شرایط اقتصادی امروز باعث شده درآمد این کار با میزان زحمت و زمانی که برای آن صرف میشود، تناسب نداشته باشد.
وی برای تشریح وضعیت دستمزد بافندگان به تجربه بافت یک قالیچه اشاره کرد و گفت: بافت یک قالیچه با نقشه سالاری و رجشمار ۵۰ برای یک بافنده خانگی حدود یک سال زمان میبرد و من بهطور متوسط روزانه پنج ساعت پشت دار قالی کار میکنم.
این بافنده با بیان اینکه میانگین دستمزد روزانهاش حدود ۵۰۰ هزار تومان است، توضیح داد: دستمزد بافنده بر اساس قیمت فروش قالیچه و پس از محاسبه و کسر هزینه مصالح تعیین میشود؛ بنابراین افزایش قیمت مواد اولیه تأثیر مستقیمی بر سهم نهایی بافنده از فروش محصول دارد.
اسدی با مقایسه وضعیت دستمزد و هزینه مواد اولیه در سالهای گذشته با شرایط کنونی خاطرنشان کرد: در گذشته دستمزد بافنده تقریباً پنج برابر هزینه مصالح بود، اما اکنون با وجود تورم و افزایش قیمت مواد اولیه، این نسبت به حدود دو برابر رسیده است و در نهایت درآمد قابل توجهی برای بافنده باقی نمیماند.
به گفته وی، پایین بودن درآمد در کنار زمانبر بودن تولید، موجب شده قالیبافی دیگر نتواند بهعنوان یک منبع درآمد مناسب، هزینههای زندگی خانوادهها را تأمین کند.
این بافنده تبریزی ادامه داد: با وجود دشواریهای این حرفه، همچنان به فعالیت خود ادامه میدهم؛ چراکه این درآمد برای کمک به مخارج خانواده اهمیت دارد و حفظ پوشش بیمهای نیز یکی دیگر از دلایل ادامه کار من است.
پوشش بیمهای هست، اما هزینههای درمان همچنان سنگین است
بیمه قالیبافان از موضوعات مهمی است که مستقیماً با امنیت اقتصادی و آینده شغلی فعالان این حرفه ارتباط دارد. افرادی که سالهای طولانی در این حوزه فعالیت میکنند، علاوه بر مشکلات درآمدی، با دغدغههایی درباره هزینههای درمان و برخورداری از خدمات بیمهای مواجه هستند.
اسدی با اشاره به وضعیت بیمه خود گفت: تحت پوشش بیمه تأمین اجتماعی هستم، اما تمام هزینههای درمانی بهطور کامل پرداخت نمیشود و برای برخی خدمات مانند امآرآی، تهیه دارو و انجام آزمایشها باید بخش قابل توجهی از هزینهها را شخصاً تأمین کنیم.
وی معتقد است پوشش بیمهای زمانی میتواند امنیت خاطر بیشتری برای قالیبافان ایجاد کند که هزینههای درمانی آنها را نیز به شکل مؤثرتری پوشش دهد؛ چراکه درآمد پایین این گروه، پرداخت هزینههای سنگین درمان را دشوار میکند.
این بافنده همچنین درباره آینده قالیبافی و میزان استقبال نسل جوان از این حرفه اظهار کرد: سختی کار، درآمد پایین و نبود سود اقتصادی مناسب باعث شده جوانان تمایل کمتری به یادگیری قالیبافی داشته باشند.
به گفته اسدی، زمانی که یک جوان با صرف ساعتهای طولانی کار و تحمل دشواریهای بافت، درآمد متناسبی به دست نمیآورد، طبیعی است که برای انتخاب این حرفه انگیزه کافی نداشته باشد؛ موضوعی که میتواند در آینده بر انتقال مهارتهای سنتی و تداوم فعالیت کارگاههای قالیبافی تأثیر بگذارد.
وی با اشاره به نقشهای که در حال حاضر مشغول بافت آن است، گفت: اکنون نقشه خطیبی را میبافم که به دلیل برخورداری از بازار فروش مناسب، مورد توجه بافندگان قرار دارد.
اسدی تأمین تسهیلات کمبهره یا بدون بهره برای خرید مصالح را از مهمترین مطالبات فعالان این حوزه دانست و افزود: تاکنون موفق به دریافت چنین تسهیلاتی نشدهایم، در حالی که حمایت مالی برای تهیه مواد اولیه میتواند بخشی از فشار اقتصادی واردشده بر بافندگان را کاهش دهد و امکان ادامه فعالیت را برای آنها فراهم کند.
طرح جدید بیمه فعالان صنعت فرش؛ سهم ۷۰ درصدی دولت
در کنار مشکلات مربوط به دستمزد و هزینههای درمان، توسعه پوشش بیمهای نیز یکی از موضوعاتی است که در سالهای اخیر برای حمایت از فعالان صنعت فرش مورد توجه قرار گرفته است.
در شهریور ۱۴۰۵ تفاهمنامهای میان صندوق بیمه اجتماعی کشاورزان، روستاییان و عشایر و شرکت سهامی فرش ایران با هدف گسترش پوشش بیمه اجتماعی فعالان صنعت فرش به امضا رسید.
حامد قادرمرزی، مدیرعامل صندوق بیمه اجتماعی کشاورزان، روستاییان و عشایر، در مراسم امضای این تفاهمنامه از اختصاص یارانه ۷۰ درصدی دولت برای پرداخت حق بیمه فعالان صنعت فرش خبر داد. بر اساس سازوکار اعلامشده، ۳۰ درصد باقیمانده حق بیمه نیز با مشارکت شرکت متولی و بافندگان تأمین خواهد شد.
اجرای این طرح میتواند بخشی از هزینههای بیمهای فعالان صنعت فرش را کاهش دهد، اما برای ارزیابی میزان تأثیرگذاری آن در استان آذربایجانشرقی، اطلاع از تعداد قالیبافان مشمول، میزان ثبتنام و شمار افراد بهرهمند از این حمایت ضروری است.
از سوی دیگر، تفاوت میان صندوق بیمه اجتماعی کشاورزان، روستاییان و عشایر و سازمان تأمین اجتماعی، موضوع مهمی است که باید برای متقاضیان بهروشنی تبیین شود. نوع پوشش، شرایط عضویت و خدمات ارائهشده در هر یک از این صندوقها میتواند در انتخاب قالیبافان تأثیرگذار باشد.
از این رو، اطلاعرسانی دقیق درباره شرایط استفاده از بیمه جدید و مشخص شدن وضعیت قالیبافان تبریز در این طرح، میتواند به رفع ابهام فعالان این حرفه کمک کند.
صادرات فرش تبریز در انتظار رفع موانع بازارهای جهانی
مشکلات فرش دستباف تبریز تنها به مرحله تولید و فروش داخلی محدود نمیشود و بخش صادرات نیز با موانعی روبهروست که بر درآمد تولیدکنندگان و امکان حضور مستمر این محصول در بازارهای بینالمللی تأثیر میگذارد.
فرش دستباف ایران به دلیل تنوع نقشه، کیفیت بافت و برخورداری از پشتوانه هنری و تاریخی، ظرفیت حضور در بازارهای مختلف جهان را دارد؛ با این حال، تحریمها، محدودیتهای ارزی و دشواری انتقال پول از جمله مسائلی هستند که روند صادرات را با مشکل مواجه میکنند.
در چنین شرایطی، تولیدکنندگان و صادرکنندگان علاوه بر تأمین هزینههای بالای تولید، باید با دشواریهای مربوط به دسترسی به بازارهای هدف و انجام مبادلات تجاری نیز روبهرو شوند. این مشکلات در کنار رقابت کشورهای دیگر تولیدکننده فرش، میتواند سهم محصولات ایرانی را در بازارهای جهانی تحت تأثیر قرار دهد.
از سوی دیگر، کاهش قدرت خرید در بازار داخلی نیز امکان جبران مشکلات صادراتی از طریق فروش بیشتر در داخل کشور را محدود کرده است. به همین دلیل، فعالان این صنعت برای حفظ چرخه تولید به بازاریابی مؤثرتر، توسعه بازارهای جدید و تسهیل فرایند صادرات نیاز دارند.
کاهش تبلیغات و کمرنگ شدن نقش گردشگری در معرفی فرش تبریز نیز از مسائلی است که بابائی به آن اشاره کرده است. با توجه به اینکه گردشگران داخلی و خارجی میتوانند بخشی از مشتریان بالقوه فرش دستباف باشند، تقویت ارتباط میان ظرفیتهای گردشگری و بازار عرضه این محصول میتواند در معرفی بهتر هنر قالیبافی تبریز مؤثر باشد.
حفظ فرش تبریز به حمایت عملی از قالیبافان نیاز دارد
آنچه از صحبتهای فعالان این حوزه برمیآید، نشان میدهد مشکلات فرش دستباف تبریز مجموعهای از مسائل بههمپیوسته است که نمیتوان آنها را صرفاً به افزایش قیمت مواد اولیه یا کاهش فروش محدود کرد. افزایش هزینه تولید، کاهش قدرت خرید مشتریان، پایین بودن دستمزد بافندگان، دشواری تأمین مواد اولیه باکیفیت، مشکلات بیمهای و موانع صادراتی، همگی بر یکدیگر اثر میگذارند و در نهایت استمرار فعالیت این صنعت را تحت فشار قرار میدهند.
در این میان، وضعیت معیشتی قالیبافان اهمیت ویژهای دارد؛ چراکه تولید فرش دستباف بدون حضور نیروی انسانی ماهر و برخورداری بافندگان از انگیزه اقتصادی امکانپذیر نیست. وقتی بافت یک قالیچه ماهها زمان میبرد، اما درآمد حاصل از آن با هزینههای زندگی تناسب ندارد، طبیعی است که ادامه این حرفه برای بافندگان دشوار شود و نسل جوان نیز انگیزه کمتری برای ورود به آن داشته باشد.
از این منظر، حمایت از صنعت فرش باید فراتر از اقدامات مقطعی و برنامههای تبلیغاتی باشد. تسهیل دسترسی تولیدکنندگان به مواد اولیه، ارائه تسهیلات کمبهره برای تأمین مصالح، تقویت پوشش بیمهای و کاهش هزینههای درمان، از جمله اقداماتی است که میتواند بخشی از مشکلات روزمره قالیبافان را کاهش دهد.
همچنین رفع موانع صادراتی، توسعه بازارهای هدف، تقویت بازاریابی و استفاده از ظرفیت گردشگری برای معرفی فرش تبریز، میتواند به بهبود شرایط فروش و افزایش تقاضا کمک کند.
در کنار این اقدامات، تهیه آمار دقیق از تعداد کارگاههای فعال و تعطیلشده، میزان تولید سالانه، شمار قالیبافان شاغل، وضعیت درآمدی آنها و میزان بهرهمندی از حمایتهای بیمهای و تسهیلات، برای تدوین برنامههای حمایتی ضروری است.
فرش تبریز تنها یک کالای تجاری نیست؛ محصولی است که بخش مهمی از هویت هنری و فرهنگی این شهر در تار و پود آن شکل گرفته است. حفظ این میراث به معنای حفظ مهارت و اشتغال هزاران نفری است که ادامه حیات این هنر به دستان آنها وابسته است. اگر مشکلات معیشتی و اقتصادی قالیبافان همچنان بدون راهکار مؤثر باقی بماند، خطر کاهش انگیزه برای ورود نسل جدید و تضعیف چرخه تولید نیز جدیتر خواهد شد؛ موضوعی که ضرورت حمایت هدفمند از تولیدکنندگان و بافندگان فرش تبریز را دوچندان میکند.
نظرات
هنوز نظری ثبت نشده؛ اولین نفر باش.