شرحی بر آسیبهای پنهان چهلستون؛ انحراف ۲۷سانتیمتری یک دیوار!
اصفهان- کاخموزه چهلستون، یکی از شاخصترین یادگارهای دولتخانه صفوی، با انحراف ۲۷ سانتیمتری دیوار غربی و آسیبهای ناشی از موج انفجار حمله به استانداری در جنگ رمضان مواجه است.

خبرگزاری مهر، گروه استانها - کوروش دیباج: آسیب به کاخموزه چهلستون در جریان جنگ رمضان، صرفاً به شکستن شیشهها، صدمه به تزئینات یا ترکهای ایجادشده در بخشهایی از بنا محدود نمیشود؛ بررسیهای تخصصی پس از این رخداد نشان میدهد موج انفجار در کنار وارد کردن آسیبهای مستقیم، نقاط ضعف و ناپایداریهایی را نیز آشکار کرده که بخشی از آنها ریشه در وضعیت پیشین سازه، مداخلات مرمتی ادوار مختلف و فرسودگی تدریجی اجزای باربر این اثر تاریخی دارد. به این ترتیب، آنچه امروز در چهلستون اهمیت پیدا میکند، فراتر از مرمت خسارتهای جنگی بوده و به مسئله پایداری و آینده حفاظتی یکی از مهمترین بناهای تاریخی ایران مربوط میشود.
یافتههای اولیه مطالعات پس از جنگ، تصویری پیچیدهتر از وضعیت چهلستون ترسیم میکند؛ از انحراف دیوارهای باربر و تغییرشکل گنبد اصلی تا خمیدگی برخی ستونهای چوبی، ترکهای ناشی از موج انفجار و مشکلات مرتبط با رطوبت و دفع آب در محوطه. همزمان، کارشناسان بر ضرورت رفع خطر فوری، مستندسازی جامع مداخلات گذشته و پایش مستمر آسیبها تأکید دارند؛ اقداماتی که میتواند تعیینکننده مسیر حفاظت از این اثر جهانی در سالهای آینده باشد.
زخمهای جنگ بر نقاط ضعف قدیمی بنا نشسته است
فرامرز فارسی، مدیر شرکت مشاور مطالعاتی و مرمت کاخموزه چهلستون، در گفتگو با خبرنگار مهر با اشاره به آغاز بررسیهای تخصصی پس از جنگ رمضان، توضیح میدهد:نخستین مسئلهای که در مواجهه با وضعیت بنا مشخص شد، دشواری تفکیک آسیبهای ناشی از انفجار از آسیبهای پیشین بود.
وی با بیان اینکه بخشی از صدمات در محلهایی اتفاق افتاده که پیش از این نیز دارای ضعفهای کالبدی و سازهای بودهاند، میگوید: در بررسیهای انجامشده، با دو نوع ترک مواجه هستیم؛ بخشی از ترکها در ارتباط با موج انفجار ایجاد شده یا گسترش یافتهاند و بخشی دیگر به آسیبهای پیشین بنا مربوط میشوند که احتمال دارد در جریان انفجار تشدید شده باشند.
وی یکی از مهمترین ضرورتهای فعلی را مستندسازی جامع تمام اقدامات گذشته میداند و اظهار میکند: میراث فرهنگی اسناد ارزشمندی از تاریخ و مرمتهای بنا در اختیار دارد و اطلاعات دیگری نیز در منابع و کتابهای مختلف ثبت شده است، اما لازم است همه این اطلاعات در قالب یک مجموعه مستند، دقیق و قابل اتکا گردآوری شود.
مدیر شرکت مشاور مطالعاتی و مرمت چهلستون تأکید میکند: مطالعات اولیه از یک بررسی موضعی فراتر رفته و به سمت شناخت جامع بنا تغییر مسیر داده است؛ رویکردی که در آن، مطالعات تاریخی، آسیبشناسی، برداشتهای معماری و سازهای و ارزیابی مداخلات گذشته باید در ارتباط با یکدیگر انجام شوند.
تهدید رطوبت در کاخ موزه چهلستون
فاطمه غلامی، معمار و مرمتگر در گفتگو با خبرنگار مهر در تشریح مطالعات تاریخی و معماری چهلستون، بر ضرورت شناخت لایههای مختلف شکلگیری و تحول این مجموعه تأکید میکند و توضیح میدهد: ارزش معماری بنا را نمیتوان صرفاً در تزئینات و نقاشیهای آن خلاصه کرد.
وی میگوید: در مطالعات انجامشده، علاوه بر بررسی تاریخ اصفهان و شکلگیری دولتخانه صفوی پس از انتخاب این شهر بهعنوان پایتخت، سفرنامهها، منابع تاریخی و تصاویر مربوط به دورههای مختلف صفوی، افشاری، قاجار و پهلوی نیز بررسی شدهاند تا روند تحولات کالبدی مجموعه مشخص شود.
این معمار و مرمتگر با اشاره به بررسی مرمتهای انجامشده از سال ۱۳۵۸ به بعد، یادآور میشود: بخشی از اقدامات گذشته بر سازههای چوبی، مقاومسازی، حفاظت از تزئینات و تثبیت اجزای آسیبدیده متمرکز بوده است، اما گزارشهای موجود لزوماً تمام اقدامات انجامشده در طول این سالها را پوشش نمیدهند.
غلامی یکی دیگر از محورهای مطالعات را بررسی وضعیت معماری فضایی، تزئینات و مصالح بنا عنوان میکند و میگوید: در این مرحله، نقشهبرداری، برداشتهای معماری و بررسی جزئیات بهمنظور تهیه مستندات دقیقتر در دستور کار قرار گرفته است تا وضعیت موجود با مداخلات تاریخی و تغییرات ایجادشده مقایسه شود.
وی همچنین به مسئله رطوبت بهعنوان یکی از عوامل مهم آسیبرسان اشاره میکند و توضیح میدهد که وضعیت محوطه و تغییرات ایجادشده در پوشش کف باغ میتواند در نحوه جذب، انتقال و دفع آب تأثیرگذار باشد.
غلامی با اشاره به آسیبهای ناشی از موج انفجار حمله دشمن به ساختمان استانداری اصفهان میافزاید: در بخشهایی از بنا، شکستگی آجرها و آسیب به بندکشیها مشاهده شده و این موارد باید در قالب نقشههای آسیبنگاری ثبت و بررسی شوند. همچنین لازم است اثرات بلندمدت موج انفجار بر اجزای مختلف سازه و معماری مورد ارزیابی قرار گیرد.
انحراف ۲۷ سانتیمتری دیوار؛ هشدار جدی درباره وضعیت سازه چهلستون
میترا حسینی، کارشناس سازهای بناهای تاریخی نیز در گفتگو با خبرنگار مهر با تشریح نتایج بررسیهای سازهای چهلستون، از مجموعهای از آسیبهای انباشتهشده در اجزای باربر بنا سخن میگوید که بخشی از آنها پیش از جنگ وجود داشته و برخی دیگر در جریان رخداد اخیر تشدید شدهاند.
وی با اشاره به وضعیت ستونهای چوبی میگوید: در بررسی مداخلات گذشته، آسیب ناشی از فعالیت حشرات و پوسیدگی چوب تا عمق حدود ۱۰ سانتیمتر در برخی ستونها مشاهده شده است. همچنین بار قابل توجه ناشی از لایههای متعدد کاهگل روی سقف، ظرفیت باربری ناکافی برخی ستونها و انحراف آنها از راستای قائم از جمله مشکلات ثبتشده در مطالعات است.
حسینی با اشاره به نتایج برداشتهای انجامشده میگوید: در نمای غربی، انحراف دیوار باربر حدود ۲۷ سانتیمتر به سمت بیرون بنا اندازهگیری شده است. در بخشهای دیگر نیز انحرافهایی در حدود ۱۴ و ۱۵ سانتیمتر مشاهده شده و گنبد اصلی نیز در مقطع بررسیشده حدود ۱۳ سانتیمتر از وضعیت مورد انتظار فاصله دارد.
این کارشناس با اشاره به بررسی دو ستون شماره پنج میافزاید: در این دو ستون، خمیدگی حدود چهار سانتیمتری مشاهده شده است. همچنین در بررسیهای انجامشده روی ستونها، یک شکاف مهم در ستون شماره ۱۱ شناسایی شده که ضرورت بررسی دقیقتر وضعیت آن را افزایش میدهد.
حسینی با اشاره به استفاده از روشهای اسکن و بررسیهای فنی برای شناخت وضعیت ستونها، تأکید میکند: نمیتوان بدون پایش و مقایسه مستمر درباره فعال بودن ترکها یا گسترش آنها اظهارنظر قطعی کرد.
وی توضیح میدهد: تعدادی از ترکها در بررسیهای فعلی ثبت شدهاند، اما چون برای همه آنها اندازهگیری و مستندسازی دقیق در دورههای گذشته وجود ندارد، نمیتوان با قطعیت مشخص کرد که کدام ترکها فعال هستند و کدامیک از آسیبهای قدیمی به شمار میروند.
رفع خطر دو ستون و پایش ترکها نباید به آینده موکول شود
حسینی با تأکید بر ضرورت انجام مطالعات تکمیلی، از لزوم بررسی ژئوتکنیکی و شناخت دقیقتر وضعیت پی و بستر بنا سخن میگوید و یادآور میشود که ارزیابی رفتار سازهای چهلستون بدون شناخت شرایط زمین و عوامل مؤثر بر نشست و جابهجایی اجزای آن کامل نخواهد بود.
وی با اشاره به آثار موج انفجار بر بخشهای مختلف بنا توضیح میدهد که برخی اجزای سازهای، بهویژه پوششهای طاقی، در مقایسه با بعضی اجزای دیگر رفتار متفاوتی در برابر این رخداد داشتهاند، اما این مسئله به معنای بینیازی از بررسیهای تکمیلی و ارزیابی پایداری آنها نیست.
حسینی یکی از اقدامات مهم و فوری را اجرای تمهیدات حفاظتی برای انتقال موقت بار از دو ستون مسئلهدار عنوان میکند و میگوید: لازم است تا زمان تکمیل مطالعات و مشخص شدن طرح نهایی مرمت، بار وارد بر این دو ستون بهصورت کنترلشده به یک سیستم حفاظتی منتقل شود تا خطر ناپایداری و ریزش احتمالی کاهش پیدا کند.
وی همچنین بر ضرورت توجه به حفاظت از گردشگران تأکید میکند و میافزاید: اجرای اقدامات حفاظتی باید به شکلی باشد که ضمن تأمین ایمنی، امکان حفاظت از اجزای تاریخی و جلوگیری از آسیبهای بیشتر به بنا فراهم شود.
چهلستون به مرمتی فراتر از ترمیم خسارتهای جنگی نیاز دارد
آنچه از مجموعه بررسیهای تاریخی، معماری و سازهای چهلستون برمیآید، ضرورت تغییر نگاه به مرمت این مجموعه از مداخلههای مقطعی و موضعی به سمت یک برنامه جامع حفاظت و پایش بلندمدت است.
آسیبهای ناشی از جنگ رمضان، در کنار ضعفهای پیشین، اهمیت مستندسازی کامل مداخلات گذشته، بررسی وضعیت پی و اجزای باربر، کنترل رطوبت، پایش ترکها و اجرای فوری تمهیدات رفع خطر را دوچندان کرده است.
در چنین شرایطی، اولویت باید جلوگیری از تشدید ناپایداریها و تأمین ایمنی بنا و بازدیدکنندگان باشد؛ اما مسیر حفاظت از این اثر ثبت جهانی تنها با اقدامات اضطراری به سرانجام نمیرسد و به طرحی یکپارچه، مستند، علمی و مبتنی بر ارزشهای اصیل معماری و تاریخی آن نیاز دارد؛ طرحی که بتواند چهلستون را نهفقط از پیامدهای جنگ، بلکه از آسیبهای انباشتهشده ناشی از گذر زمان و مداخلات غیریکپارچه نیز حفاظت کند.
نظرات
هنوز نظری ثبت نشده؛ اولین نفر باش.