از مؤسسه پاستور تا رازی، روایت پیوند دام‌پزشکی و سرم‌سازی در مشهد

ترابی | شهرآرانیوز؛ برابر تقویم‌ها امروز روز دام‌پزشکی است. علمی که تاریخ آن در مشهد با سرم‌سازی رازی گره خورده است، اما پیش از ورود به این مبحث بهتر است بگوییم که تاریخ سرم‌سازی ایران در ابتدا با نام «انستیتو پاستور» گره خورده است؛ نهادی که در سال ۱۲۹۹ خورشیدی (۱۹۲۰ میلادی) در تهران تأسیس شد و نقطه آغاز تولید سرم و واکسن در کشور به شمار می‌آید. پیش از آن، ایران برای تأمین سرم‌های حیاتی، به‌ویژه سرم ضد دیفتری، ضد کزاز و ضد هاری، کاملا به واردات از اروپا وابسته بود. شیوع بیماری‌های واگیر در سال‌های پایانی جنگ جهانی اول و قحطی بزرگ، ضرورت ایجاد یک نهاد ملی برای تولید فراورده‌های بیولوژیک را برجسته کرد. انستیتو پاستور پاریس که خود از پیشگامان میکروب‌شناسی و واکسن‌سازی جهان بود، مأموریت یافت شاخه‌ای در تهران تأسیس کند و این‌گونه اولین آزمایشگاه‌های تولید سرم در ایران شکل گرفت. اما ارتباط این مؤسسه با حیوانات در کجا بود؟

در واقع انستیتو پاستور تهران برای تولید سرم ضد دیفتری و ضد هاری به اسب‌های سالم و ایمن‌سازی‌شده نیاز داشت. اینجا نخستین نقطه تلاقی سرم‌سازی با دام‌پزشکی پدید آمد؛ زیرا که سرم ضد هاری و ضد دیفتری از خون اسب‌هایی به دست می‌آمد که باید به‌طور تخصصی نگهداری و مدیریت می‌شدند. به این ترتیب، کارکنان دام‌پزشکی و بخشی از دانش دام‌پزشکی، از همان سال‌های نخست، ستون پنهان، اما ضروری تولید سرم در ایران بود.

اما مؤسسه رازی در چه سالی شروع به کار کرد؟ مؤسسه تحقیقات واکسن و سرم‌سازی رازی که در آغاز «مؤسسه حشمت» نام داشت، در سال ۱۳۰۳ خورشیدی به همت دکتر علی‌اکبر حشمت (فرزند مرحوم حاج مخبرالدوله) و با حمایت وزارت معارف وقت در تهران بنیان گذاشته شد.

دکترحشمت که تحصیلات پزشکی خود را در اروپا گذرانده و با روش‌های نوین سرم‌سازی آشنا بود، توانست با امکانات محدود، اولین سرم‌های تولید داخل را عرضه کند. پس از درگذشت او، مؤسسه به «مؤسسه رازی» تغییر نام یافت؛ نامی که از دانشمند بزرگ ایرانی، محمدبن‌زکریای رازی، الهام گرفته شده بود.

در این میان، اما از دهه ۱۳۱۰ به بعد، رازی در کنار سرم‌های انسانی به تولید واکسن‌های دامی و سرم‌های ضد مارگزیدگی و عقرب‌گزیدگی روی آورد، دام‌پزشکی از حاشیه به متن آمد. کنترل بیماری‌هایی مانند سیاه‌زخم، طاعون گاوی، تب برفکی و آبله گاوی، به‌ویژه در خیل بزرگ دام‌های اطراف مؤسسه، ضرورتی روزافزون یافت. رازی نه‌فقط برای دام‌های مولد خود، بلکه به‌عنوان مرجع دام‌پزشکی کشور، به تولید واکسن‌های دامی پرداخت.

با رشد جمعیت و افزایش نیاز به فراورده‌های بیولوژیک در شرق کشور، مؤسسه رازی اقدام به ایجاد شاخه‌ای در مشهد کرد. شعبه مشهد مؤسسه رازی در سال ۱۳۳۴ خورشیدی تأسیس شد؛ شعبه‌ای که برخلاف تصور رایج، تمرکز اصلی آن از همان آغاز بر سلامت دام بود و نه سرم انسانی. انتخاب مشهد برای تبدیل آن به قطب تولید سرم دامی هم دلیل داشت؛ استان خراسان پهنه‌ای وسیع از دام‌داری سنتی و صنعتی بود و در همسایگی افغانستان و ترکمنستان قرار داشت که کانون برخی بیماری‌های دامی مرزی بودند و از نظر اقلیمی امکان پرورش و کنترل بهتری برای دام‌های مولد فراهم می‌کرد.

یکی از مهم‌ترین دستاورد‌های این شعبه، توسعه و تولید واکسن‌های دامی مانند واکسن تب برفکی، واکسن طاعون نشخوارکنندگان کوچک (PPR) و واکسن‌های طیور بود. مشهد به‌دلیل موقعیت جغرافیایی خود در همسایگی کشور‌های افغانستان و ترکمنستان و وجود دام‌داری‌های گسترده در استان خراسان، گزینه‌ای طبیعی برای استقرار چنین مرکزی بود. شعبه مشهد به مرور به یکی از قطب‌های تولید واکسن دامی در کشور تبدیل شد و توانست بخش بزرگی از نیاز کشور به واکسن‌های دام‌پزشکی را تأمین کند. همچنین این مرکز در تولید سرم‌های اختصاصی برای درمان مسمومیت‌ها و بیماری‌های دامی نقش بسزایی داشت. آزمایشگاه‌های تشخیصی و بخش پژوهش‌وتوسعه شعبه مشهد، در شناسایی بیماری‌های نوپدید دامی و طراحی روش‌های مقابله با آنها مشارکت داشته‌اند.