وقتی «سینمای کمدی»، فرزندان «سینمای بدنه» را می‌بلعد/ افسوس برای حضور عطاران در «خانوم‌والده» پیش از آمدن «خواب»

نرگس کیانی: «اصطلاح سینمای بدنه در ایران توسط یکی از منتقدان باب شد که نامش خاطرم نیست... به گمانم به اسم فریدون جیرانی سند خورده است!... به دنبال قاتل بروسلی نیستیم یا فریدون جیرانی یا جواد طوسی؛ مثل اصطلاح‌های دیگری همچون «ژانر کمدی» یا «درام» که ممکن است یک فیلم هم در ژانر کمدی تعریف شود و هم داستان دراماتیکی داشته باشد اما سینمای اصلی هر کشوری، سینمای بدنه است. به نظر من یکی از فیلمسازان خوب سینمای بدنه جهان، هیچکاک است در قیاس با آنتونیونی یا فلینی یا در فرانسه فیلمسازی مثل ملویل، فیلم‌هایش جزو سینمای بدنه است. اگرچه از سینمای بدنه چماق درست کرده‌اند و آن را بر سر فیلمساز می‌کوبند اما سینمای بدنه اصلا وقتی معنا پیدا می‌کند که سینمای شما سروته داشته باشد...» (میزگردی با حضور سیروس الوند و جواد طوسی درباره سینمای بدنه ایران- روزنامه اعتماد- شماره ۴۴۱۴ دوشنبه ۲۴ تیر ۱۳۹۸- در این گفت‌وگو شروع‌کننده سیروس الوند و سه‌نقطه به معنای پاس‌دادن دیالوگ است.)

با این حساب و براساس تعریف ارائه‌شده می‌توان گفت اگر درام‌ دادگاهی تحسین‌شده «زنده‌شور» به کارگردانی کاظم دانشی براساس فیلمنامه‌ای مشترک از او و محمد داوودی با بازی امیر جعفری، حامد بهداد، محمد ولی‌زادگان، عرفان ناصری و حسین پورکریمی در نقش ۵ محکوم به اعدام، متعلق به «سینمای بدنه» باشد، «سینمای کمدی»؛ دست تطاول گشوده بر چهره‌های سینمای بدنه، سرگرم «مصرف‌کردن» امیر جعفری در «ناپلئون در باغ زردآلو» به نویسندگی و کارگردانی حامد محمدی‌روزبهانی در چنین طرح داستانی است: آقابهمن و آقایحیی در زندان نقشه بزرگ‌ترین دزدی عمرشان را می‌کشند تا بارشان را برای همیشه ببندند...

همچنین اگر بر پایه همان تعریف، «خواب»؛ نخستین ساخته مانی مقدم، براساس فیلمنامه‌ مشترک او و پژمان تیمورتاش با بازی رضا عطاران را متعلق به «سینمای بدنه» بدانیم، در حال صحبت از فیلمی هستیم که اولین بار در چهل‌وچهارمین جشنواره فیلم فجر (۱۴۰۴) دیده شد، تحسین اهالی رسانه را برانگیخت، چنان‌چه در خبرها آمده است از ۲۹ مهر ۱۴۰۵ راهی اکران عمومی خواهد شد و این‌روزها (۶ تا ۱۵ اکتبر ۲۰۲۶- ۱۴ تا ۲۳ مهر ۱۴۰۵) نخستین نمایش بین‌المللی خود را در سی‌ویکمین جشنواره بین‌المللی فیلم بوسان تجربه می‌کند. «سینمای کمدی» اما درازدستانه و دست‌اندازانه دست‌درکارِ «مصرف‌کردن» رضا عطاران در «خانوم‌والده» به کارگردانی سهیل موفق براساس فیلمنامه‌ای از حمزه صالحی در چنین طرح داستانی است: دو برادر ورشکسته (رضا عطاران و عباس جمشیدی‌فر) که ظاهراً فیلم‌ساز اجتماعی هستند باید چند میلیارد از مادر بگیرند و به طلبکارشان بدهند اما مادر سرشناس، باسواد و متدین‌شان فوت می‌کند و آن‌ها تصمیم می‌گیرند پسری (رضا عطاران) را که شبیه مادرشان است در هیبت و پوشش همان مادر گریم کنند؛ پسری که برخلاف شباهت ظاهری به مادر و شغلش که فیلم‌سازی اجتماعی است، سواد و ادب کم و رفتارهایی سخیفی دارد....  

وقتی یک کمدی‌ با اختلاف صدرنشین می‌شود

از میان ۲۸ فیلمی که هم‌اکنون در سینماهای سراسر ایران روی پرده است (به ترتیب از پرفروش‌ترین تا کم‌فروش‌ترین)؛ «خانوم‌والده»، «زنده‌شور»، «استخر»، «آنتیک»، «اسکورت»، «تهران کنارت»، «سفینه نجات» (انیمیشن)، «ناپلئون در باغ زردآلو»، «تاکسیدرمی»، «سفر به لیمونیا»، «لباس شخصی»، «نیم‌شب»، «سقف»، «جانشین»، «خواب‌نما»، «نبرد با خرچنگ» (انیمیشن)، «قمارباز»، «بهشت تبهکاران»، «بی‌دار»، «خط نجات»، «سفید برفی» (انیمیشن)، «آن‌دو»، «ماه پنهان»، «بُت»، «شمشیر و اندوه» (انیمیشن)، «سرزمین فرشته‌ها»، «دانه‌های انگور» و «بامبولک۲» (رئال- انیمیشن)، شش اثر؛ «خانوم‌والده» به کارگردانی سهیل موفق، «آنتیک» به کارگردانی محمدهادی نائیجی، «ناپلئون در باغ زردآلو» به کارگردانی حامد محمدی‌روزبهانی، «تاکسیدرمی» به کارگردانی محمد پایدار، «سفر به لیمونیا» به کارگردانی کمال مقدم حاج‌دینی و «خواب‌نما» به کارگردانی رضا مقصودی متعلق به «سینمای کمدی» هستند. در این میان «خانوم‌والده» که از ۲۵ شهریور ۱۴۰۵ راهی اکران شده است تا شامگاه پنجشنبه ۲۳ مهر، براساس اطلاعات «سمفا» (سامانه مدیریت فروش و اکران سینمای ایران) با حضور یک میلیون و ۶۸۳ هزار و ۲۱۲ مخاطب، طی ۳۲ هزار و ۵۹۲ سانس نمایش، در ۶۴۲ سالن سینما، ۲۳۰ میلیارد و ۸۸۰ میلیون و ۴۴۵ هزار و ۴۰۰ تومان فروخته است. این در حالی است که رقیب «خانوم‌والده» در جدول فروش؛ «زنده‌شور» به کارگردانی کاظم دانشی (آغاز اکران از ۲۴ تیر) با حضور یک میلیون و ۳۸۸ هزار و ۸۷۸ مخاطب، طی ۴۸ هزار و ۱۱۴ سانس نمایش فیلم، در ۷۰۰ سالن سینما، ۱۹۲ میلیارد و ۶۴۸ میلیون و ۵۸۷ هزار و ۷۴۴ تومان فروش داشته‌ است. سومین فیلم جدول فروش سینمای ایران، «استخر» به کارگردانی سروش صحت براساس فیلمنامه‌ای از سروش صحت و ایمان صفایی (آغاز اکران از ۲۴ تیر) با حضور یک میلیون و ۲۶۲ هزار و ۷۸۹مخاطب، طی ۴۷ هزار و یک سانس نمایش فیلم، در ۷۰۰ سالن سینما، ۱۷۱ میلیارد و ۱۴۵ میلیون و ۸۲ هزار و ۲۴۷ تومان فروخته است.

فیلم سینمایی	کارگردان	مخاطب (نفر)	شروع اکران	سانس (نوبت نمایش)	تعداد سالن	میزان فروش (تومان)
خانوم‌والده	سهیل موفق	یک میلیون و ۶۸۳ هزار و ۲۱۲	۲۵ شهریور ۱۴۰۵	۳۲ هزار و ۵۹۲	۶۴۲	۲۳۰ میلیارد و ۸۸۰ میلیون و ۴۴۵ هزار و ۴۰۰
زنده‌شور	کاظم دانشی	یک میلیون و ۳۸۸ هزار و ۸۷۸	۲۴ تیر ۱۴۰۵	۴۸ هزار و ۱۱۴	۷۰۰	۱۹۲ میلیارد و ۶۴۸ میلیون و ۵۸۷ هزار و ۷۴۴
استخر	سروش صحت	یک میلیون و ۲۶۲ هزار و ۷۸۹	۲۴ تیر ۱۴۰۵	۴۷ هزار و یک	۷۰۰	۱۷۱ میلیارد و ۱۴۵ میلیون و ۸۲ هزار و ۲۴۷

«خانوم‌والده» علی‌رغم فروش چشم‌گیرش اما از سوی منتقدان سینما و اهالی رسانه با عباراتی هم‌چون «کمدی سخیف و جنسیت‌زده» توصیف می‌شود و همین موجب طرح این سوال می‌گردد که پذیرش حضور از سوی رضا عطاران در چنین اثری با چنین فیلمنامه‌ای که لابد قبل از رفتن جلوی دوربین از سوی او مطالعه شده است، در شرایطی که بی‌شک نمی‌توان انتخاب‌های او را ناشی از عواملی چون تحت فشار اقتصادی بودن قلمداد کرد، چه دلیلی داشته است؟ این سوالی است که در مورد حضور امیر جعفری که با نقش یکی از ۵ زندانی محکوم به اعدام در «زنده‌شور» روی پرده است در کمدی «ناپلئون در باغ زردآلو» نیز مطرح است. نمی‌توان تردید داشت که نه «خانوم‌والده» و نه «ناپلئون در باغ زردآلو»، هیچ‌کدام در تاریخ سینمای ایران، عنوان «اثر ماندگار» نخواهند گرفت و از سوی دیگر نمی‌توان تردید داشت که رضا عطاران و امیر جعفری خود به سطح کیفی نازل این آثار واقفند. با این حساب دور از ذهن نیست اگر چنین نتیجه بگیریم که «سینمای کمدی» صرفا به مدد قراردادهایی اقناع‌کننده‌ای که با بازیگران چهره؛ حاصل زحمت سال‌های سال «سینمای بدنه» می‌بندد، دست به تطاول آن‌ها می‌زند و کارنامه حرفه‌ای این چهره‌ها را در معرض آسیب و گزندی بعضا جبران‌ناپذیر قرار می‌دهد. 

۵۹۲۴۲