چگونه سرمایه اجتماعی ایران در شرایط جنگی به میدان آمد؟

عباس خسروانی، مدرس دانشگاه و متخصص جامعه شناسی در گفت‌و‌گو با خبرنگار تسنیم در اراک، با اشاره به تلاش دشمن برای فروپاشی اجتماعی در جنگ شناختی علیه کشورمان گفت: پس از حمله نظامی آمریکا و اسرائیل به ایران، راهبرد دشمن صرفاً بر فروپاشی نظامی متمرکز نبود؛ بلکه طراحی پیچیده‌تری برای فروپاشی اجتماعی و گرفتن روحیه مقاومت از بدنه اجتماعی داشتند اما آنچه در عمل رخ داد،چیزی غیر از برنامه های پیش‌بینی‌شده بود به طوری که تجمعات خیابانی و شبانه مردم، به مثابه پاسخی خودجوش و عمیق، معادلات دشمن را برهم زد.

خسروانی افزود: دشمن دچار خطای محاشباتی شد به طوری که در محاسبات خود، با تکیه بر شاخص‌های اقتصادی، نارضایتی‌های مقطعی و فشار روانی جنگ،سناریوی فروپاشی سریع را پیش بینی کرده بود. اما تجمعات خیابانی، به عنوان یک متغیر موثر غیرقابل پیش‌بینی، تمام معادلات آنها را تغییر داد.وی تاکید کرد: این حضور خودجوش، نه از روی فراخوان های رسمی، بلکه ناشی از یک واکنش هویتی و دفاعی در برابر تهدید خارجی بود و به همین دلیل است که مدعی هستیم برآوردهای دشمن از «آستانه تحمل» و «مکانیسم‌های انسجام» در ایران، دچار خطای شناختی عمیق بود.

وی بیان کرد: ادعای دشمن مبنی بر «نبود سرمایه اجتماعی» و «فروپاشی پیوندهای جمعی» در رسانه ها برای القای نبود پشتیبانی اجتماعی با شکل گیری تجمعات خیابانی زیر سوال رفت و سرمایه اجتماعی، به معنای وجود اعتماد، همبستگی و شبکه‌های غیررسمی همیاری، در این رخدادها به وضوح خود نمایی کرد به طوری که مردم نه به عنوان اتم‌های منفرد، بلکه به عنوان یک پیکره واحد عمل کردند و این حضور، نه تنها فروپاشی اجتماعی را به یک روئیا تبدیل کرد بلکه نشان داد که سرمایه اجتماعی در ایران، حتی در شرایط بحرانی، به مثابه یک ذخیره راهبردی عمل می‌کند و می‌تواند در لحظات حساس، به کنش جمعی تبدیل شود.

خسروانی تجمعات شبانه را به دلیل ماهیت غیرخشونت‌آمیز، خودجوش و نمادین خود، شکلی از «قدرت نرم» انقلاب اسلامی دانست و اظهار کرد: این حضور، نه با اجبار، بلکه با نمادها، شعارها و همبستگی اجتماعی، پیام مقاومت را به داخل و خارج مخابره کرد به طوری که یک «قدرت نرم اجتماعی» را فعال کرد که دشمن در محاسبات سخت‌افزاری خود، جایگاهی برای آن ندیده بود و امروز این پدیده، الگویی از مقاومت مدنی و فرهنگی را ارائه می دهد.

مدرس دانشگاه و متخصص جامعه شناسی ادامه داد: تداوم و گستردگی تجمعات شبانه در میادین شهر با ویژگی‌های خاصی که دارد، نشانه‌ای از بلوغ کنش جمعی در جامعه ما است که نه به صورت مقطعی و هیجانی،بلکه با استمرار و سازمان‌یابی افقی و مردمی،یک «کنشگری جمعی» را به نمایش گذاشته و این بلوغ،ثمره سال‌ها تجربه، یادگیری اجتماعی و شکل‌گیری حافظه جمعی و مهمتر از همه تربیت امام شهید است که در لحظات بحران که موجودیت و هویت ما به خطر افتاده به فعلیت رسیده است.

وی با اشاره به اینکه ما با یک پدیده عادی و مقطعی روبه رو نیستیم بلکه این پدیده جمعی ریشه در لایه‌های عمیق‌تری از دین، معنا و هویت جمعی ما دارد بیان کرد: این تجمعات در بستر دین و فرهنگ ایرانی-اسلامی شکل گرفته و معنا و هویت خود را از فرهنگ غنی ایستادگی و مقاومت و شهادت می گیرد لذا تحلیل این پدیده بدون توجه به لایه‌های عمیق فرهنگی و دینی، ناقص و سطحی خواهد بود.

این کارشناس ر سانه تجمعات شبانه و رزمایش های جان فدا در شهرهای مختلف ایران را نشانه ای از  ناکامی رسانه‌های معاند در تغییر ذهنیت مردم ایران طی بیش از 4 دهه اخیر دانست و اضافه کرد: رسانه‌های معاند با تولید شبهه، اخبار دروغین و جنگ روانی و استفاده از انواع تکنیک های رسانه ای تلاش کرده‌اند ذهنیت مردم ما را تغییر دهند و ان را به کنترل خود درآورند و زمینه فروپاشی اجتماعی را فراهم کنند اما واکنش مردم به جنگ های اخیر ثابت کرد که بدنه اجتماعی ایران در مواقع حساس قادر است پاسخ شگرف و شوکه کننده به آنها بدهد و به آنها بفهماند که از درک پیچیدگی‌های جامعه ایرانی ناتوان اند و نمی توانند ذهنیت جمعی ایرانیان را در جنگ ترکیبی و شناختی تخریب کنند.