آیا ترامپ قید توافق با ایران را زده است؟

فرارو-  دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور آمریکا، روز پنجشنبه اعلام کرد واشنگتن دیگر نیازی به توافق با ایران ندارد و از جی‌دی ونس، معاون خود، خواسته است تلاش‌های دیپلماتیک برای پایان‌دادن به جنگ را کنار بگذارد و بر مسائل داخلی آمریکا تمرکز کند. این موضع‌گیری در حالی مطرح شده که کشورهای منطقه برای جلوگیری از ازسرگیری حملات نظامی و بازگشایی تنگهٔ هرمز همچنان به دنبال راه‌حل دیپلماتیک هستند.

به گزارش فرارو به نقل از واشنگتن‌پست، روزنامهٔ واشنگتن‌پست در گزارشی به قلم مایکل بیرنبام و ریچل چیسون نوشت ونس در روزهای اخیر تماس‌هایی را با جریان‌های تندرو در تهران آغاز کرده بود تا امکان توافقی برای پایان‌دادن به جنگ، بازگشایی تنگهٔ هرمز و اعمال محدودیت‌هایی بر برنامهٔ هسته‌ای ایران را بررسی کند؛ جنگی که بیش از هشت ماه ادامه داشته است.

ترامپ: دیگر نیازی به توافق نیست

ترامپ روز پنجشنبه در شبکهٔ اجتماعی تروث سوشال نوشت: «ما به توافق با ایران نیاز نداریم. آن روزها مدت‌هاست گذشته‌اند. پول آن‌ها، صدها میلیارد دلار، و تنگه‌شان را در اختیار داریم.» او همچنین اعلام کرد از ونس خواسته است تمام توجه خود را به آنچه «فساد و جرایم گسترده» در شهرها و ایالت‌های تحت مدیریت دموکرات‌ها خواند، معطوف کند.

این اظهارات در عمل تلاش‌های معاون رئیس‌جمهور برای پیشبرد مذاکرات را با ابهام جدی روبه‌رو کرده است. ونس پس از شکست سنگین جمهوری‌خواهان در انتخابات میان‌دوره‌ای، در موضعی کم‌سابقه اعلام کرده بود جنگ یکی از عوامل شکست حزب بوده است. تلاش او برای مذاکره با تهران نیز بخشی از تلاش‌هایش برای پایان‌دادن به بحران و احتمالاً تقویت موقعیت سیاسی خود در آستانهٔ رقابت‌های ریاست‌جمهوری ۲۰۲۸ ارزیابی می‌شد.

اختلاف در دولت آمریکا بر سر ادامهٔ جنگ

بر اساس اطلاعات یک مقام آگاه از مذاکرات پیش از انتخابات، ترامپ تا همین اواخر هم به توافق با ایران و هم به ازسرگیری حملات نظامی تمایل نشان داده بود. به گفتهٔ این مقام که به‌دلیل حساسیت موضوع نخواست نامش فاش شود، ونس، استیو ویتکاف، فرستادهٔ ویژهٔ آمریکا، و جرد کوشنر، داماد و نمایندهٔ ترامپ، از توافق حمایت می‌کردند؛ در حالی که برخی دیگر از مقام‌های دولت، از جمله پیت هگست، وزیر دفاع، ظاهراً با چنین توافقی مخالف بودند.

ترامپ روز دوشنبه نیز با شیخ محمد بن عبدالرحمن آل ثانی در کاخ سفید دیدار کرد و پس از آن گفت عملیات نظامی علیه ایران «عملاً پایان یافته است». با این حال، پیام تازهٔ او دربارهٔ بی‌نیازی از توافق روشن نمی‌کند آیا واشنگتن تمام مسیرهای دیپلماتیک را کنارگذاشته یا صرفاً قصد دارد فشار اقتصادی و دریایی را ادامه دهد.

نگرانی کشورهای خلیج فارس از پیامدهای محاصره

موضع تازهٔ ترامپ ابهام و نگرانی متحدان آمریکا در کشورهای خلیج فارس را افزایش داده است. این کشورها در ماه‌های نخست جنگ با هزاران پهپاد و موشک شلیک‌شده از سوی ایران روبه‌رو شدند و در هفته‌های اخیر، به‌ویژه با میانجی‌گری قطر، برای زنده‌نگه‌داشتن مذاکرات تلاش کرده‌اند.

الکس وطن‌خواه، پژوهشگر ارشد مؤسسهٔ خاورمیانه، به واشنگتن‌پست گفت اگر ترامپ وضعیت کنونی را بدون توافق یا تغییر ادامه دهد، قیمت جهانی انرژی همچنان بالا خواهد ماند و کشورهای منطقه و دیگر نقاط جهان ناچار خواهند شد خودشان با ایران به تفاهم برسند. او این وضعیت را به سود ایران دانست و گفت کشورهای خلیج فارس پیش‌تر نیز برای جلوگیری از تحمل دوبارهٔ پیامدهای حملات تلافی‌جویانه، به توافق‌های جداگانه با تهران روی آورده‌اند. وی هشدار داد تصمیم ترامپ ممکن است از نگاه او منطقی باشد، اما کشورهای منطقه و اقتصاد جهانی را در وضعیتی نامطمئن رها می‌کند.

فشار اقتصادی بدون حمله؛ راهبردی پرهزینه برای منطقه

دانیا تافر، مدیر اجرایی مجمع بین‌المللی خلیج فارس، معتقد است ایران پس از شکست جمهوری‌خواهان در انتخابات، خود را در موقعیت مذاکره‌ای قدرتمندتری می‌بیند و مواضع سخت‌گیرانه‌تری اتخاذ کرده است. به گفتهٔ او، ترامپ نمی‌خواهد با کاهش فشارها به ایران اهرم بیشتری بدهد و ترجیح می‌دهد از طریق محاصرهٔ دریایی، اقتصاد این کشور را تحت فشار قرار دهد، بی‌آنکه الزاماً حملات نظامی گسترده‌ای را از سر بگیرد. تافر هشدار داد چنین رویکردی ممکن است منطقه را با ایرانی خشمگین و تحت فشار مواجه کند؛ وضعیتی که کشورهای خلیج فارس هزینه‌های آن را متحمل خواهند شد و احتمالاً ناچار می‌شوند مستقلاً تعامل با تهران را دنبال کنند.

انور قرقاش، مشاور دیپلماتیک رئیس امارات متحده عربی، نیز در سخنرانی اوایل هفته هشدار داده بود منطقه باید برای دوره‌ای طولانی از بی‌ثباتی آماده شود؛ دوره‌ای که در آن نه حل‌وفصل قاطع بحران و نه شکل‌گیری نظم منطقه‌ای باثبات تضمین‌شده است.

نگرانی اصلی؛ آنچه پس از جنگ رخ خواهد داد

خالد الجابر، مدیر اجرایی شورای خاورمیانه در امور جهانی در قطر، می‌گوید نگرانی کشورهای منطقه صرفاً به احتمال حملهٔ دوبارهٔ آمریکا به ایران محدود نیست، بلکه پیامدهای پس از آن اهمیت بیشتری دارد. او تأکید کرد: «آنچه دیده‌ایم این است که آمریکا می‌داند چگونه جنگ را آغاز کند، اما نمی‌تواند پیامدهای بعدی آن را کنترل کند و هیچ‌کس نمی‌داند چگونه به آن پایان دهد.»

اظهارات ترامپ دربارهٔ توقف تلاش‌های ونس برای توافق، در شرایطی مطرح شده که افزایش قیمت سوخت و مواد غذایی و نارضایتی عمومی از جنگ، به یکی از عوامل شکست انتخاباتی جمهوری‌خواهان تبدیل شده است. اکنون ادامهٔ محاصرهٔ دریایی و فشار اقتصادی، بدون دستیابی به توافق یا ارائهٔ چشم‌اندازی روشن برای پایان بحران، می‌تواند کشورهای منطقه را بیش از گذشته در معرض پیامدهای تقابل تهران و واشنگتن قرار دهد.