ازشهرک خودرو تا دره گردو/سرنوشت پروژه‌های سرمایه‌گذاری اراک چه می‌شود؟
مدیرعامل سرمایه‌گذاری شهرداری اراک گفت:باید تلاش کنیم بروکراسی اداری را کاهش و سرعت تصمیم‌گیری را افزایش دهیم.
به گزارش خبرگزاری تسنیم از اراک، اراک به‌عنوان یکی از شهرهای مهم و اثرگذار مرکز ایران، از ظرفیت‌های قابل توجهی در حوزه‌های صنعتی، اقتصادی، دانشگاهی، درمانی و گردشگری برخوردار است؛ شهری که موقعیت جغرافیایی ویژه، قرار گرفتن در مسیر ارتباطی مناطق مختلف کشور و پیشینه صنعتی آن، زمینه مناسبی برای توسعه فعالیت‌های اقتصادی و جذب سرمایه‌گذاری فراهم کرده است. وجود صنایع بزرگ و مادر، واحدهای تولیدی متعدد، مراکز دانشگاهی و تخصصی و زیرساخت‌های درمانی، اراک را به یکی از کانون‌های مهم فعالیت اقتصادی و صنعتی کشور تبدیل کرده است.
در کنار ظرفیت‌های صنعتی، اراک از مزیت‌های متنوعی در حوزه گردشگری و خدمات نیز برخوردار است. بازار تاریخی اراک، تالاب بین‌المللی میقان، منطقه نمونه گردشگری دره گردو و دیگر جاذبه‌های طبیعی و تاریخی، فرصت‌هایی ارزشمند برای توسعه گردشگری و شکل‌گیری کسب‌وکارهای مرتبط فراهم می‌کنند. همچنین برخورداری از مراکز درمانی و بیمارستان‌های تخصصی، ظرفیت دانشگاهی و امکان پیوند میان دانشگاه و صنعت، زمینه‌های دیگری هستند که می‌توانند در مسیر متنوع‌سازی اقتصاد شهری و ارتقای جایگاه اراک نقش‌آفرین باشند.
با وجود این ظرفیت‌ها، بهره‌گیری از فرصت‌های اقتصادی شهر و تبدیل آن‌ها به طرح‌های عملیاتی، نیازمند تأمین منابع مالی، تسهیل فرایندهای اداری و فراهم‌کردن بستر مناسب برای حضور و فعالیت سرمایه‌گذاران است. مدیریت شهری به‌تنهایی نمی‌تواند پاسخگوی همه نیازهای توسعه‌ای باشد و تحقق طرح‌های بزرگ شهری، بیش از هر چیز به مشارکت بخش خصوصی، همراهی شهروندان و ایجاد اعتماد متقابل میان سرمایه‌گذاران و دستگاه‌های اجرایی وابسته است؛ موضوعی که در سال‌های اخیر به یکی از محورهای مهم برنامه‌ریزی شهری اراک تبدیل شده است.
در این میان، سازمان سرمایه‌گذاری شهرداری اراک به‌عنوان یکی از مجموعه‌های متولی شناسایی فرصت‌های اقتصادی و تسهیل مشارکت بخش خصوصی، مسئولیت مهمی در تعریف و پیگیری پروژه‌های شهری برعهده دارد. عملکرد این سازمان، میزان مشارکت شهروندان در طرح‌های سرمایه‌گذاری، سرنوشت پروژه‌های نیمه‌تمام و راکد، موانع پیش‌روی سرمایه‌گذاران و برنامه‌های شهرداری برای بهره‌گیری از ظرفیت‌های اقتصادی شهر، از جمله موضوعاتی است که می‌تواند تصویری روشن‌تر از وضعیت سرمایه‌گذاری و چشم‌انداز توسعه اراک ارائه کند.
از سوی دیگر، توسعه شهری صرفاً به اجرای پروژه‌های عمرانی و اقتصادی محدود نمی‌شود و مسائلی مانند هویت مشترک شهری، تعلق خاطر شهروندان، فرهنگ مشارکت اجتماعی و پذیرش تغییرات نیز در موفقیت برنامه‌های توسعه‌ای نقش دارند. خبرنگاران خبرگزاری تسنیم استان مرکزی در گفت‌وگوی تفصیلی خبرنگار تسنیم با فرامرز مهاجرانی، مدیرعامل سازمان سرمایه‌گذاری شهرداری اراک درخصوص اینکه چرا برخی فرصت‌های سرمایه‌گذاری در اراک به نتیجه نمی‌رسند، چه موانع اداری، اقتصادی و اجتماعی بر سر راه سرمایه‌گذاران وجود دارد و شهر چگونه می‌تواند از ظرفیت‌های سلامت و درمان، اقتصاد دانش‌بنیان و گردشگری برای تقویت اقتصاد خود بهره ببرد، به بحث گذاشته که مشروح این مصاحبه تفصیلی در زیر می آید:
اراک برای جذب سرمایه‌گذار چه کم دارد؟ از بروکراسی اداری تا موانع فرهنگی
هویت شهری اراک هنوز شکل نگرفته است؛ سرمایه‌گذاری زیر سایه مقاومت در برابر تغییر
سرمایه‌گذاران در اراک با چه موانعی روبه‌رو هستند؟ روایت مدیرعامل سازمان سرمایه‌گذاری شهرداری
از شهرک خودرو تا دره گردو؛ سرنوشت پروژه‌های سرمایه‌گذاری اراک چه می‌شود؟
24 پروژه سرمایه‌گذاری روی میز شهرداری اراک؛ چرا برخی طرح‌ها به سرانجام نمی‌رسند؟
بروکراسی و سخت‌گیری‌های اجتماعی سرمایه‌گذاران اراک را دلسرد می‌کند
دره گردو در مسیر تبدیل‌شدن به قطب گردشگری؛ برنامه شهرداری اراک برای جذب سرمایه
اراک سه مزیت رقابتی برای سرمایه‌گذاری دارد؛ درمان، دانش‌بنیان و گردشگری
چرا سرمایه‌گذاری در اراک دشوار است؟ ناگفته‌هایی از موانع اقتصادی و اجتماعی
از تأخیر پروژه‌های شهری تا ضعف زیرساخت‌ها؛ چالش سرمایه‌گذاری در اراک
مدیریت شهری به‌تنهایی توان اجرای همه پروژه‌های اراک را ندارد
سرمایه‌گذاری در اراک؛ فرصت‌های پنهان شهری و موانعی که باید برطرف شوند
اراک در انتظار جهش سرمایه‌گذاری؛ از ایستگاه شارژ خودروهای برقی تا پروژه‌های گردشگری
دره گردو، بازار تاریخی و ظرفیت درمانی؛ چرا اراک به مقصد سرمایه‌گذاری تبدیل نمی‌شود؟
تسنیم: ضمن تشکر از حضور شما در خبرگزاری تسنیم، ابتدا درباره عملکرد سازمان سرمایه‌گذاری شهرداری اراک و میزان مشارکت شهروندان در پروژه‌های سرمایه‌گذاری توضیح دهید.
مهاجرانی: لازم می‌دانم از زحمات مجموعه خبرگزاری تسنیم در طول ماه‌های گذشته، به‌ویژه در ایامی که با جنگ تحمیلی 40 روزه، جنگ تحمیلی 12 روزه و شهادت رهبر عزیزمان همراه بود، قدردانی کنم. خبرگزاری تسنیم در تمامی این عرصه‌ها پیشرو بود و با دقت و در کوتاه‌ترین زمان ممکن، اخبار و رویدادها را به سمع و نظر هم‌وطنان عزیزمان در سراسر کشور می‌رساند. این تلاش‌ها شایسته تقدیر و تشکر است.
شهادت دانش‌آموزان عزیز میناب را نیز تسلیت عرض می‌کنم. هم‌زمان با بازگشایی مدارس و آغاز سال تحصیلی، جای خالی این شهدای گران‌قدر برای مردم کشورمان، به‌ویژه خانواده‌های معظم و گرامی آنان، بسیار محسوس است. برای رزمندگان عزیزمان که امروز در جبهه مقابله با استکبار جهانی و رژیم صهیونیستی در حال مبارزه هستند، آرزوی سلامتی دارم. امیدوارم خداوند متعال این عزیزان را برای مردم خوب ایران حفظ کند؛ چراکه آن‌ها به‌واقع ستون‌های استوار این کشور هستند.
اما درباره موضوع سرمایه‌گذاری، نکته‌ای که باید به آن توجه داشت این است که شهر بدون مشارکت شهروندان خودش ساخته و توسعه پیدا نمی‌کند. ما در مجموعه‌های دولتی و نهادهای عمومی، به‌تنهایی و صرفاً با اتکا به ظرفیت‌های موجود، نمی‌توانیم تمامی اقدامات لازم را در حوزه توسعه شهری پیش ببریم؛ مگر اینکه شهروندان نیز به کمک ما بیایند و مردم خوب شهرمان برای توسعه شهر خود پیش‌قدم شوند.در واقع، توسعه شهر نیازمند همراهی و ترکیب دو ضلع اصلی، یعنی مدیریت شهری و مردم است و امیدواریم با مشارکت و هم‌افزایی این دو بخش بتوانیم گام‌های مؤثری در مسیر توسعه و آبادانی شهر برداریم.
در ارتباط با مشارکت مردم خوب اراک در حوزه سرمایه‌گذاری، انصافاً باید از همشهریان عزیزمان تشکر کنم. پروژه‌های خوبی با مشارکت شهروندان تعریف شده که بخشی از آن‌ها افتتاح و به بهره‌برداری رسیده و برای بخشی دیگر نیز قرارداد منعقد شده است.از سال 1401 تاکنون، در مجموع حدود 24 پروژه عملیاتی شده است. بخشی از این پروژه‌ها به بهره‌برداری رسیده‌اند و بخشی دیگر نیز مراحل نهایی اجرا را طی می‌کنند.
به اعتقاد من، با توجه به شرایط خاص اقتصادی کشور در سال‌های اخیر، استقبال سرمایه‌گذاران قابل قبول بوده است. همان‌طور که می‌دانید، شرایط اقتصادی کشور به دلیل اتفاقاتی همچون جنگ و نوسانات اقتصادی با بی‌ثباتی‌هایی همراه بوده و همین مسئله امکان برنامه‌ریزی دقیق و تصمیم‌گیری مطمئن را برای سرمایه‌گذاران دشوار کرده است. با وجود این شرایط، به نظر من استقبال شهروندان و سرمایه‌گذاران از پروژه‌های شهری بد نبوده و اقدامات خوبی نیز در این زمینه انجام شده است.
تسنیم: با توجه به مشارکت بخش خصوصی در پروژه‌های سرمایه‌گذاری شهرداری، برخی طرح‌ها با تأخیر در اجرا مواجه شده‌اند. علت طولانی‌شدن اجرای این پروژه‌ها چیست؟ و بفرمایید برای تعیین تکلیف پروژه‌های راکد و نیمه‌تمام چه برنامه‌ای دارید؟
مهاجرانی: در حوزه سرمایه‌گذاری، به دلیل مشارکت بخش خصوصی، طبیعتاً شرایط اقتصادی این بخش تأثیر مستقیمی بر روند اجرای پروژه‌ها دارد. بخش خصوصی در سال‌های اخیر با نوسانات اقتصادی، تورم و بعضاً رکود مواجه بوده و این شرایط تأثیرات منفی قابل توجهی بر عملکرد سرمایه‌گذاران گذاشته است.
یکی از پروژه‌هایی که اجرای آن بیش از زمان پیش‌بینی‌شده به طول انجامیده، شهرک خودرو است. انتظار ما این بود که این پروژه حداکثر طی پنج تا شش سال به اتمام برسد، اما مدت اجرای آن تقریباً به دو برابر زمان پیش‌بینی‌شده رسیده است. امیدواریم هرچه سریع‌تر مراحل تکمیل آن به پایان برسد و امکان ارائه خدمات به شهروندان فراهم شود. پروژه‌های دیگری نیز داشته‌ایم که به دلایل مختلف، هم برای بخش خصوصی و هم برای شهرداری مشکلاتی ایجاد کرده‌اند؛ از جمله مجتمع تجاری ملل در انتهای خیابان محسنی و مجتمع تجاری الماس غرب.
برخی از این پروژه‌ها به دلیل وجود معارضان ملکی و برخی دیگر به دلیل تأمین‌نشدن منابع مالی با تأخیر مواجه شده‌اند. البته پیگیری‌هایی برای رفع مشکلات آن‌ها در حال انجام است و امیدواریم بتوانیم این موانع را برطرف کنیم؛ هرچند حل برخی از این مسائل دشوار خواهد بود.
بروکراسی اداری پیچیده و نوسانات اقتصادی، برنامه سرمایه‌گذاران را برهم می‌زند
همان‌طور که اشاره کردم، سرمایه‌گذار با یک برنامه و پیش‌بینی مشخص وارد پروژه می‌شود و بر اساس محاسبات اقتصادی خود، برای اجرای آن تصمیم می‌گیرد. اما زمانی که در مسیر اجرا با بروکراسی اداری شهرداری یا نوسانات اقتصادی مواجه می‌شود، برنامه‌ریزی اولیه او دچار اختلال خواهد شد.
ما در شهرداری باید تلاش کنیم از یک سو بروکراسی اداری را کاهش دهیم و سرعت تصمیم‌گیری در امور را افزایش دهیم و از سوی دیگر، در صورتی که سرمایه‌گذار با مشکلات مالی مواجه شد، بتوانیم از روش‌های مختلف به تأمین مالی و رفع مشکلات او کمک کنیم. این موارد در دستور کار ما قرار دارد و امیدواریم با تسهیل فرایندهای اداری، تسریع در تصمیم‌گیری‌ها و استفاده از روش‌های مناسب تأمین مالی، بتوانیم مشکلات پروژه‌های نیمه‌تمام را برطرف کنیم.
تسنیم: آیا پروژه‌ای وجود داشته که شهرداری به این نتیجه رسیده باشد ادامه اجرای آن به شکل فعلی توجیه اقتصادی ندارد؟ و بفرمایید چه پروژه‌هایی قرار است در ماه‌های آینده وارد مرحله اجرا یا بهره‌برداری شوند؟
مهاجرانی: ببینید، ماهیت فعالیت شهرداری با بسیاری از مجموعه‌های اقتصادی متفاوت است. بخش عمده فعالیت‌های شهرداری در حوزه ارائه خدمات عمومی قرار دارد و این خدمات نیز همواره مورد نیاز شهروندان هستند.
بسیاری از پروژه‌هایی که در شهرداری تعریف شده‌اند، با زندگی روزمره مردم و رفع نیازهای عمومی شهر ارتباط مستقیم دارند. برای نمونه، شهرک خودرو پروژه‌ای ارزشمند در حوزه ساماندهی و تجمیع فعالیت‌های مرتبط با صنایع خودرویی است که در زمینی به مساحت 24 هکتار تعریف شده است.
همچنین احداث مجتمع خاتم به‌عنوان پارکینگ طبقاتی و مجتمع گلستان به‌عنوان مرکز تجاری در خیابان شهید بهشتی، از دیگر پروژه‌های شهری هستند.با توجه به ماهیت خدماتی و عمومی بخش قابل توجهی از این طرح‌ها، تاکنون پروژه‌ای نداشته‌ایم که به این نتیجه برسیم ادامه اجرای آن اساساً فاقد توجیه است یا صرفه اقتصادی و خدماتی لازم را ندارد.
در منطقه نمونه گردشگری دره گردو، احداث دو مجموعه رستورانی و یک شهربازی را پیش‌بینی کرده‌ایم. البته با توجه به ماهیت عمرانی و زمان‌بر بودن این پروژه‌ها، بهتر است به جای ماه‌های آینده، از بازه زمانی سنوات آینده صحبت کنیم؛ چراکه اجرای پروژه‌های عمرانی و ساخت‌وساز معمولاً به دو تا سه سال زمان نیاز دارد. در کنار این طرح‌ها، پروژه‌های زودبازده‌تری نیز داریم که در ماه‌های آینده به بهره‌برداری می‌رسند و خدمات آن‌ها در اختیار شهروندان قرار خواهد گرفت.
از جمله این پروژه‌ها، ایستگاه‌های شارژ خودروهای برقی است که قرار است در پارک آفتابگردان و منطقه دره گردو احداث شوند. امیدواریم نخستین ایستگاه شارژ خودروهای برقی را به‌زودی در اختیار همشهریان عزیز قرار دهیم.همچنین مجموعه فودکورت پارک فروردین نیز از دیگر پروژه‌هایی است که پیش‌بینی می‌کنیم طی چهار تا پنج ماه آینده به بهره‌برداری برسد و به شهروندان اراکی و مسافران عبوری خدمات ارائه کند.
یکی از مشکلات ما در حوزه جذب سرمایه‌گذار، کمبودها و ضعف‌های زیرساختی است
تسنیم: مهم‌ترین موانع جذب سرمایه‌گذاری در اراک چیست؟ بروکراسی اداری، مسائل اقتصادی، قیمت زمین، فرایند صدور مجوزها یا نبود بسته‌های مناسب سرمایه‌گذاری؟
مهاجرانی: موانع سرمایه‌گذاری را می‌توان در دو بخش اصلی بررسی کرد. نخست، مسائل مربوط به اقتصاد کلان کشور است. همان‌طور که پیش‌تر اشاره کردم، نبود ثبات در نرخ ارز و نوسانات اقتصادی، به‌ویژه افزایش قیمت مصالح ساختمانی و هزینه‌های تأمین تجهیزات و اجرای پروژه‌ها، مشکلات زیادی برای سرمایه‌گذاران ایجاد کرده است. این مسائل خارج از محدوده اختیارات مدیریت شهری قرار دارند و به شرایط عمومی اقتصاد کشور مربوط می‌شوند. اما در سطح شهر نیز با برخی مشکلات زیرساختی مواجه هستیم. ما باید بتوانیم اراضی‌ای را که برای سرمایه‌گذاری در نظر گرفته‌ایم، از نظر زیرساخت‌های ضروری آماده کنیم.
سرمایه‌گذار نباید برای اجرای پروژه‌ای که قرار است در زمین معرفی‌شده از سوی شهرداری انجام دهد، ناچار باشد خودش زیرساخت‌های اولیه مانند خطوط انتقال گاز، آب و برق را تأمین کند. این اقدامات باید پیش از ورود سرمایه‌گذار یا دست‌کم هم‌زمان با آماده‌سازی زمین، از سوی مدیریت شهری و دستگاه‌های متولی پیگیری شود. همچنین تأمین انشعابات، محوطه‌سازی، ایجاد دسترسی‌های مناسب، احداث ورودی و خروجی‌ها و ایمن‌سازی اراضی از جمله اقداماتی است که باید برای آماده‌سازی زمین‌های سرمایه‌گذاری انجام شود.
در واقع، یکی از مشکلات ما در حوزه جذب سرمایه‌گذار، همین کمبودها و ضعف‌های زیرساختی است. باید زمین را با امکانات و زیرساخت‌های لازم در اختیار سرمایه‌گذار قرار دهیم تا او بتواند با اطمینان بیشتری وارد مرحله اجرا شود.
تسنیم: چرا برخی سرمایه‌گذاران با وجود اعلام آمادگی اولیه، در نهایت پروژه‌های خود را در اراک اجرا نمی‌کنند؟ آیا می‌توانید نمونه‌ای از این موارد را بیان کنید؟
مهاجرانی: اگر بخواهم صریح صحبت کنم، به اعتقاد من بخشی از این مسئله ریشه در موضوعات سیاسی دارد. گاهی ملاحظات و محاسبات سیاسی بر تصمیم‌گیری‌های اقتصادی سایه می‌اندازد و همین مسئله موجب می‌شود فرصت‌های سرمایه‌گذاری شهر از دست برود.
البته مسئله فقط جذب یک سرمایه‌گذار نیست؛ موضوع این است که وقتی یک سرمایه‌گذار وارد شهر می‌شود و قصد اجرای یک پروژه را دارد، باید از او حمایت کنیم، نه اینکه با ایجاد موانع متعدد، انگیزه ادامه فعالیت را از او بگیریم.
حتی در پروژه‌های کوچک‌تر نیز گاهی شاهد چنین مشکلاتی هستیم. برای مثال، ممکن است سرمایه‌گذاری بخواهد یک مجموعه فوداستریت راه‌اندازی کند، اما در ادامه با موانع و سخت‌گیری‌های متعدد مواجه شود؛ حتی در موضوعاتی مانند برگزاری برنامه‌های فرهنگی و موسیقی در این مجموعه‌ها نیز ممکن است مشکلاتی ایجاد شود.
سؤال اساسی این است که چرا در برخی شهرهای کشور، مانند اصفهان، تبریز و شیراز، تلاش می‌شود زمینه حضور و فعالیت سرمایه‌گذاران فراهم شود، اما در اراک گاهی شرایط به‌گونه‌ای پیش می‌رود که سرمایه‌گذار انگیزه خود را برای ادامه فعالیت از دست می‌دهد؟به اعتقاد من، این مسئله یکی از آسیب‌های جدی فضای سرمایه‌گذاری در اراک است و باید برای اصلاح آن چاره‌اندیشی کنیم.
در اراک با نوعی گسست اجتماعی مواجه هستیم
تسنیم: به نظر شما ریشه این نوع نگاه و موانعی که در مسیر جذب سرمایه‌گذار در اراک وجود دارد، چیست؟ چرا فضای کسب‌وکار و سرمایه‌گذاری در برخی شهرها متفاوت از اراک است؟
مهاجرانی: به اعتقاد من، یکی از ریشه‌های این مسئله را باید در ساختار اجتماعی و سابقه شهر اراک جست‌وجو کرد. ما در اراک با نوعی گسست اجتماعی مواجه هستیم و باید به این موضوع توجه کنیم که اراک در مقایسه با بسیاری از شهرهای بزرگ و تاریخی کشور، شهری نسبتاً نوپاست.
اراک حدود 200 سال سابقه شهرنشینی دارد، در حالی که شهرهایی مانند اصفهان و شیراز از پیشینه تاریخی و تمدنی بسیار طولانی‌تری برخوردارند. اصفهان در دوره صفویه پایتخت ایران بوده و شیراز نیز در دوره زندیه جایگاه پایتختی داشته است. تهران هم در دوره قاجار به‌عنوان پایتخت کشور شناخته شده است.
این شهرها در طول تاریخ، دوره‌های مختلف تحول و گذار را پشت سر گذاشته‌اند و به‌تدریج به شهرهایی بالغ با هویت اجتماعی و فرهنگی تثبیت‌شده تبدیل شده‌اند. شهر و محیط زندگی نیز بر شکل‌گیری نگرش، شخصیت و ساختار فکری شهروندان تأثیر می‌گذارد. به تعبیر فلسفی، محیط بیرونی و واقعیت‌های پیرامونی بر شکل‌گیری جهان درونی انسان اثرگذار هستند.
تسنیم: شما به گسست اجتماعی در اراک اشاره کردید. به نظر شما این مسئله چه تأثیری بر توسعه شهری و جذب سرمایه‌گذاری داشته و چرا در برخی موارد شاهد مقاومت در برابر تغییرات و طرح‌های جدید شهری هستیم؟
مهاجرانی: به اعتقاد من، یکی از مسائل ریشه‌ای شهر اراک، گسست اجتماعی و شکل‌نگرفتن کامل هویت مشترک شهری است. اراک در مقایسه با بسیاری از شهرهای تاریخی کشور، شهری نسبتاً نوپاست. به‌ویژه در سال‌های 1356 و 1357، با شکل‌گیری و توسعه کارخانه‌های صنعتی، تعداد زیادی واحد تولیدی در شهر ایجاد شد که به نیروی کار فراوانی نیاز داشتند.
این نیروی انسانی عمدتاً از روستاهای اطراف و شهرهای کم‌برخوردار، از جمله ملایر، نهاوند و مناطق مختلف استان لرستان، به اراک مهاجرت کرد تا در کارخانه‌ها مشغول به کار شود. در نتیجه این مهاجرت‌ها، گروه‌های اجتماعی و قومیتی مختلفی در اراک شکل گرفتند که هنوز به‌طور کامل در یک هویت اجتماعی و شهری مشترک ادغام نشده‌اند.
بخشی از این گروه‌ها همچنان تعلق خاطر و تعصب بیشتری نسبت به خاستگاه قومی و منطقه‌ای خود دارند و تمایل دارند در قالب اجتماعات و محله‌های هم‌سنخ با خود زندگی کنند. برای مثال، همچنان شاهد شکل‌گیری برخی اجتماعات محلی و قومی در قالب حسینیه‌ها و مجموعه‌های اجتماعی هستیم. به اعتقاد من، این فرایند یکپارچگی اجتماعی در اراک هنوز به‌طور کامل اتفاق نیفتاده است.
در شهرسازی، شهر را محیطی برای زندگی مطلوب و برخورداری از کیفیت مناسب زندگی تعریف می‌کنیم؛ اما ما هنوز به‌طور کامل به این مفهوم نرسیده‌ایم. زمانی که هویت مشترک شهری به‌خوبی شکل نگرفته باشد، ممکن است بخشی از جامعه در پذیرش تغییرات و تحولات شهری مقاومت نشان دهد. این مسئله حتی می‌تواند بر نگرش افراد نسبت به سرمایه‌گذاری و توسعه نیز تأثیر بگذارد.
نمونه ای، ساماندهی خطوط اتوبوسرانی و خارج‌کردن بخشی از اتوبوس‌ها از رینگ مرکزی شهر در دوره مدیریت آقای مهندس عباسی است. در آن مقطع، با هدف کاهش آلودگی هوا و ترافیک مرکز شهر، بخشی از خطوط به خیابان عمار یاسر، بخشی به محدوده دروازه تهران و تعدادی نیز به محدوده مسجد سیدان منتقل شدند.
این تصمیم بر اساس مطالعات و ملاحظات ترافیکی و زیست‌محیطی اتخاذ شده بود، اما پس از پایان دوره مدیریت ایشان، بخشی از اتوبوس‌ها دوباره به مرکز شهر بازگشتند. سؤال این است که اگر تصمیم اولیه بر مبنای مطالعات و برنامه‌ریزی کارشناسی گرفته شده بود، چرا باید دوباره به وضعیت قبلی بازمی‌گشتیم؟
به اعتقاد من، ما در اراک در پذیرش تغییرات شهری با چالش‌هایی مواجه هستیم. برای مثال، بسیاری از شهروندان ترجیح می‌دهند با خودروی شخصی تا نزدیکی بازار تردد کنند و حتی در مجاورت محل خرید خود توقف داشته باشند؛ در حالی که توسعه شهری مستلزم تغییر برخی عادت‌های رفتاری و پذیرش الگوهای جدید زندگی شهری است.
این مسئله را حتی در موضوع احداث فضاهای تفریحی نیز می‌توان مشاهده کرد. برای مثال، در پارک امیرکبیر زمینی با موقعیت مناسب وجود دارد که می‌توان از آن برای ایجاد فضای بازی و تفریح کودکان استفاده کرد، اما برخی ساکنان ساختمان‌های مجاور با احداث تجهیزات بازی به دلیل احتمال ایجاد سروصدا مخالفت می‌کنند؛ در حالی که فعالیت چنین فضاهایی عمدتاً به ساعات عصرگاهی محدود است و می‌توان با مدیریت زمان فعالیت، هم نیاز شهروندان را تأمین کرد و هم ملاحظات ساکنان را در نظر گرفت. به نظر من، این نوع نگاه نشان‌دهنده ضرورت تقویت فرهنگ زندگی شهری و افزایش میزان تحمل اجتماعی در برابر تغییرات و فعالیت‌های عمومی است.
موضوع دیگری که در رفتارشناسی اجتماعی شهروندان اراکی قابل توجه است، نوعی درون‌گرایی و فاصله‌گذاری اجتماعی است. برای مثال، در برخی جلسات و نشست‌ها مشاهده می‌کنیم افراد ترجیح می‌دهند در انتهای سالن بنشینند و کمتر در تعاملات جمعی مشارکت کنند. البته این موضوع را نمی‌توان به همه شهروندان تعمیم داد، اما به اعتقاد من، میزان تعاملات اجتماعی و ابراز تعلق جمعی در شهر ما نیازمند تقویت است.
در این زمینه، خاطره‌ای از یک بررسی پژوهشی در سطح ملی به ذهنم می‌رسد. در دوره‌ای که آقای سورنا ستاری معاون علمی و فناوری رئیس‌جمهور بودند، موضوعی را درباره دلایل تأخیر و شکست برخی پروژه‌های عمرانی کشور بررسی کردیم. برای نمونه، پروژه آزادراه تهران ـ شمال سال‌ها به طول انجامیده بود و این سؤال مطرح بود که چرا برخی پروژه‌های بزرگ کشور با چنین تأخیرهایی مواجه می‌شوند.
در ابتدا تصور می‌شد مشکل اصلی، انتخاب پیمانکاران فاقد صلاحیت است؛ بنابراین پیشنهاد شد از شرکت‌های توانمندتر و پیمانکاران صاحب صلاحیت استفاده شود. اما حتی با ورود شرکت‌های بزرگ و معتبر نیز برخی پروژه‌ها همچنان با تأخیر مواجه بودند.
در مرحله بعد، مسئله ضعف نظارت و کنترل پروژه مطرح شد. بر همین اساس، طراحی نظام مدیریت و کنترل پروژه، تدوین چک‌لیست‌های نظارتی و برنامه‌های زمان‌بندی دقیق مورد توجه قرار گرفت. با این حال، بررسی‌ها نشان داد که این اقدامات نیز به‌تنهایی برای حل مشکل کافی نیستند.
در نهایت، به این جمع‌بندی رسیدیم که بخشی از مشکلات اجرای پروژه‌ها ریشه فرهنگی دارد. یعنی علاوه بر کارفرما و پیمانکار، باید نگرش‌ها، تعهدات و فرهنگ کاری حاکم بر فرایند اجرای پروژه نیز اصلاح شود. به اعتقاد من، اگر این ضعف فرهنگی در هر دو سوی رابطه، یعنی کارفرما و پیمانکار، برطرف شود، بسیاری از پروژه‌های کشور با کیفیت و سرعت بیشتری اجرا خواهند شد. این مسئله در اراک نیز مصداق دارد. ما باید فرهنگ توسعه‌پذیری، پذیرش تغییر و مسئولیت‌پذیری اجتماعی را تقویت کنیم.
یکی دیگر از نشانه‌های این مسئله، ضعف تعلق خاطر شهری در بخشی از جامعه اراک است. گاهی حتی افرادی که در این شهر متولد شده‌اند یا اصالتاً اراکی هستند، تمایل چندانی به معرفی خود به‌عنوان شهروند اراکی ندارند. برای مثال، در برخی اظهارنظرهای چهره‌های شناخته‌شده نیز دیده‌ایم که فرد از بیان تعلق خود به اراک فاصله می‌گیرد. در میان برخی افراد تحصیل‌کرده، پزشکان متخصص و حتی فعالان اقتصادی که در تهران فعالیت می‌کنند نیز گاهی چنین رفتاری مشاهده می‌شود.
در مقابل، وقتی به شهرهایی مانند تبریز و اصفهان نگاه می‌کنیم، تعلق خاطر شهروندان به شهرشان بسیار پررنگ است. یک شهروند تبریزی حتی در خارج از کشور نیز با افتخار به زبان و لهجه خود صحبت می‌کند و یک شهروند اصفهانی نیز به هویت و پیشینه شهرش افتخار می‌کند.
این تعلق خاطر اجتماعی یکی از عوامل مهم در شکل‌گیری هویت شهری و تقویت مشارکت شهروندان در توسعه شهر است. شهرهایی مانند اصفهان و تبریز مراحل مختلف تحول اجتماعی و شهری را پشت سر گذاشته‌اند و امروز شهروندانشان هویت مشترک شهری پررنگ‌تری دارند.
به اعتقاد من، اراک نیز باید این مسیر را طی کند. ما هنوز به نقطه‌ای نرسیده‌ایم که همه شهروندان، فارغ از خاستگاه قومی و منطقه‌ای خود، در درجه نخست احساس تعلق به شهر اراک داشته باشند و توسعه آن را مسئولیت مشترک خود بدانند. البته شکل‌گیری چنین هویتی زمان‌بر است و ممکن است یک یا دو سال یا حتی پنج سال برای آن کافی نباشد. شاید این فرایند به چند دهه زمان نیاز داشته باشد تا تعلق خاطر شهری به‌صورت عمیق و پایدار در جامعه اراک شکل بگیرد.
در تدوین اطلس سرمایه‌گذاری به‌صورت تخصصی بر ابعاد اقتصادی توسعه شهر تمرکز کرده‌ایم
تسنیم: با توجه به توضیحاتی که درباره گسست اجتماعی، ضعف تعلق خاطر شهری و ضرورت تغییر نگرش شهروندان ارائه کردید، آیا این مسائل در تدوین اطلس جامع سرمایه‌گذاری شهرداری نیز مورد توجه قرار گرفته است؟ این اطلس تا چه اندازه می‌تواند پاسخگوی نیازهای اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی شهر باشد؟
مهاجرانی: باید توجه داشته باشید که اطلس سرمایه‌گذاری که ما تهیه و تدوین کرده‌ایم، اساساً یک اطلس اقتصادی است. این اطلس با همکاری یک شرکت مهندسی مشاور شهری دارای رتبه یک اقتصادی تهیه شده و مأموریت آن شناسایی ظرفیت‌های اقتصادی شهر، تعیین اولویت‌های سرمایه‌گذاری و مشخص‌کردن مزیت‌های رقابتی اراک است.
بنابراین، ما در تدوین این اطلس به‌صورت تخصصی بر ابعاد اقتصادی توسعه شهر تمرکز کرده‌ایم و قرار نبوده است که موضوعات فرهنگی و اجتماعی را به‌عنوان محور اصلی آن بررسی کنیم؛ چراکه این حوزه‌ها متولیان و مجموعه‌های تخصصی دیگری دارند.
برای مثال، یکی از موضوعاتی که در توسعه فضاهای شهری باید مورد توجه قرار بگیرد، ایجاد پاتوق‌های فرهنگی و اجتماعی برای شهروندان است. همین فضایی که اکنون در آن حضور داریم، می‌تواند به محلی برای گردهمایی اهالی فرهنگ و هنر تبدیل شود. به خاطر دارم در ابتدای فعالیت، آقای دکتر محمودی بر راه‌اندازی سریع این مجموعه تأکید داشتند و حتی مطرح کردند که طی حدود 20 روز می‌توان آن را به فضایی فعال برای حضور و تعامل اهالی فرهنگ و هنر تبدیل کرد.
اما این‌گونه موضوعات، اگرچه برای توسعه اجتماعی شهر اهمیت دارند، مستقیماً در حوزه مأموریت اطلس اقتصادی سرمایه‌گذاری قرار نمی‌گیرند. در تدوین این اطلس، ما بررسی کرده‌ایم که اراک در چه حوزه‌هایی می‌تواند در سطح کشور مزیت رقابتی داشته باشد و بر اساس ظرفیت‌های موجود، سه محور اصلی را شناسایی کرده‌ایم.
نخستین مزیت رقابتی اراک، حوزه سلامت و درمان است. یکی از دلایل این انتخاب، برخورداری شهر از زیرساخت‌های مناسب پزشکی و درمانی و وجود بیمارستان‌ها و مراکز درمانی توانمند است. همین امروز نیز اراک به یکی از مقاصد درمانی برای شهروندان استان‌های غربی کشور تبدیل شده است.
برای نمونه، در روزهای پایانی هفته، به‌ویژه پنجشنبه‌ها، می‌توان حضور خودروهایی با پلاک شهرهای دیگر را در اطراف مراکز درمانی مشاهده کرد. بیمارستان آیت‌الله خوانساری نیز از جمله مراکزی است که بیماران بسیاری از مناطق غرب کشور، حتی از استان کرمانشاه، برای دریافت خدمات درمانی به آن مراجعه می‌کنند.
نکته دیگری که در این زمینه اهمیت دارد، روند افزایش سالمندی جمعیت شهر است. اراک نیز مانند بسیاری از شهرها با حرکت به سمت سالمندی جمعیت مواجه است و این مسئله ضرورت توسعه زیرساخت‌های درمانی و خدمات سلامت را دوچندان می‌کند. بنابراین، حوزه سلامت می‌تواند یکی از محورهای مهم سرمایه‌گذاری و توسعه اقتصادی شهر باشد.
دومین مزیت رقابتی اراک، حوزه اقتصاد دانش‌بنیان است. اراک از ظرفیت دانشگاهی مناسبی برخوردار است و در کنار دانشگاه‌ها، مجموعه صنعتی گسترده‌ای نیز در شهر فعالیت می‌کند. این هم‌جواری دانشگاه و صنعت یک فرصت ارزشمند است؛ زیرا دانشجویان می‌توانند در محیط دانشگاه آموزش ببینند و در کنار آن، دانش و مهارت خود را در صنایع و واحدهای تولیدی به‌صورت عملی تجربه کنند. همچنین برخورداری از زیرساخت‌هایی مانند شبکه فیبر نوری، زمینه مناسبی برای توسعه فعالیت‌های فناورانه و شرکت‌های دانش‌بنیان فراهم می‌کند. سومین مزیت رقابتی اراک، حوزه گردشگری است.
در این بخش ظرفیت‌هایی مانند منطقه نمونه گردشگری دره گردو، تالاب میقان، بازار تاریخی و سایر جاذبه‌های شهر می‌توانند زمینه‌ساز جذب سرمایه‌گذاری و توسعه فعالیت‌های گردشگری باشند. در کنار این محورها، موضوع ظرفیت‌های ترانزیتی و موقعیت جغرافیایی اراک نیز در بررسی فرصت‌های اقتصادی شهر مورد توجه قرار گرفته است.
در مجموع، تأکید می‌کنم که اطلس تهیه‌شده از سوی سازمان سرمایه‌گذاری، ماهیتی اقتصادی دارد و هدف آن شناسایی فرصت‌ها و مزیت‌های رقابتی اراک برای جذب سرمایه‌گذار است. موضوعات فرهنگی و اجتماعی نیز باید در قالب برنامه‌ها و اسناد تخصصی مربوط به خود دنبال شوند و طبیعتاً در کنار توسعه اقتصادی، مورد توجه مدیریت شهری قرار بگیرند.
تسنیم: مهم‌ترین اقدامات شهرداری اراک برای تسهیل سرمایه‌گذاری و کاهش بروکراسی اداری چه بوده است؟
مهاجرانی: مهم‌ترین اقدام، تأسیس سازمان سرمایه‌گذاری شهرداری اراک در سال 1397 بوده است. تلاش کردیم فرایندهای مربوط به سرمایه‌گذار به‌گونه‌ای ساماندهی شود که متقاضی برای انجام امور خود ناچار به مراجعه به بخش‌های مختلف شهرداری نباشد. در حال حاضر، تمام مراحل اداری مربوط به سرمایه‌گذاری تا صدور پروانه از طریق سازمان سرمایه‌گذاری پیگیری و انجام می‌شود. این اقدام نقش مهمی در کاهش بروکراسی اداری و حمایت از سرمایه‌گذاران داشته است. همچنین برای حدود 21 پروژه، مطالعات اقتصادی دقیق، شامل طرح توجیهی و مطالعات پیش‌امکان‌سنجی، تهیه شده و سایر پروژه‌ها نیز در مرحله مطالعات مقدماتی قرار دارند.
آورده اصلی شهرداری در بسیاری از پروژه‌ها، زمین و ملک است
تسنیم: شهرداری چه ظرفیت‌هایی برای جذب سرمایه‌گذار دارد و چه تضمین‌ها و مشوق‌هایی در اختیار او قرار می‌دهد؟ چرا بخشی از دارایی‌های شهرداری هنوز به ظرفیت‌های اقتصادی و درآمدزا تبدیل نشده‌اند و چه برنامه‌ای برای مولدسازی آن‌ها وجود دارد؟
مهاجرانی: آورده اصلی شهرداری در بسیاری از پروژه‌ها، زمین و ملک است. وقتی زمین را در اختیار سرمایه‌گذار قرار می‌دهیم، در واقع آورده شهرداری به پروژه اختصاص یافته و این موضوع پشتوانه مهمی برای مشارکت محسوب می‌شود. در مقابل، سرمایه‌گذار نیز باید توانایی فنی و مالی خود را اثبات کند و تضمین‌های لازم را ارائه دهد.
در حال حاضر، حدود 11٫7 هکتار از اراضی دره گردو، نزدیک به سه هکتار از عرصه مربوط به مجتمع تجاری اراک‌مال و بخشی از اراضی زعفرانیه در دستور کار سازمان سرمایه‌گذاری قرار دارند. همچنین اداره املاک شهرداری بانک اطلاعاتی جامعی از اراضی با کاربری‌های مختلف، از جمله فضای سبز، ورزشی، ساختمانی و تجاری، تهیه کرده است.
فراخوان‌های سرمایه‌گذاری به‌صورت دومرحله‌ای برگزار می‌شوند. در مرحله نخست، صلاحیت فنی و مالی سرمایه‌گذار بررسی می‌شود و پس از احراز اهلیت، مراحل بعدی انجام می‌گیرد. همچنین بر اساس آیین‌نامه تضامین مشارکت عمومی ـ خصوصی، تضامین لازم از جمله ضمانت‌نامه بانکی، سفته و سایر اسناد دریافت می‌شود تا از اجرای تعهدات و حفظ منافع عمومی اطمینان حاصل شود.
شهرداری‌ها از گذشته در زمینه مولدسازی دارایی‌ها فعال بوده‌اند و همواره تلاش کرده‌اند از ظرفیت املاک و اراضی خود به شکل مؤثر استفاده کنند. شهرک خودرو یکی از نمونه‌های این رویکرد است. تبدیل ساختمان قدیمی شهرداری به مجتمع تجاری آفتاب نیز نمونه دیگری از این اقدامات به شمار می‌رود. همچنین هتل شهرداری در منطقه شهر صنعتی بازسازی شده و به بهره‌بردار واگذار شده است و امیدواریم به‌زودی افتتاح شود. در واقع، با توجه به ماهیت فعالیت شهرداری‌ها، مولدسازی دارایی‌ها همواره بخشی از رویکرد مدیریت شهری بوده است.
از سال 1401 تاکنون، حدود 13 هزار میلیارد تومان ارزش افزوده برای شهرداری ایجاد کرده‌ایم
تسنیم: سازمان سرمایه‌گذاری چه نقشی در ایجاد درآمد پایدار برای شهرداری دارد و چه پروژه‌هایی می‌توانند در آینده به تأمین منابع مالی شهرداری کمک کنند؟ مهم‌ترین موانع پیش روی سرمایه‌گذاری و تبدیل دارایی‌های شهرداری به پروژه‌های درآمدزا چیست؟
مهاجرانی: در برنامه جامع سازمان سرمایه‌گذاری، پروژه‌های متعددی پیش‌بینی شده که در صورت اجرا و بهره‌برداری، می‌توانند درآمد قابل‌توجهی برای شهرداری ایجاد کنند. مجتمع مسکونی و تجاری‌ای که هفته گذشته قرارداد آن منعقد شد، یکی از این پروژه‌هاست.
از سال 1401 تاکنون، حدود 13 هزار میلیارد تومان ارزش افزوده برای شهرداری ایجاد کرده‌ایم. بخشی از این ارزش افزوده از طریق پیگیری تغییر کاربری اراضی در کمیسیون ماده 5 حاصل شده است. برای مثال، در مواردی با تغییر کاربری زمین‌هایی که پیش‌تر کاربری متناسب با ظرفیت اقتصادی نداشتند، امکان تعریف پروژه‌های تجاری و مسکونی فراهم شده است. انتظار داریم با اجرای این پروژه‌ها، ارزش اقتصادی دارایی‌های شهرداری افزایش یابد.
شهرک خودرو، هتل اطلس و مجتمع 148 واحدی مسکونی از جمله نمونه‌های این پروژه‌ها هستند. هتل اطلس از محل اجاره دریافتی می‌تواند درآمد مستمری برای شهرداری ایجاد کند. همچنین در مجتمع 148 واحدی، دست‌کم 70 واحد مسکونی برای شهرداری ساخته و تحویل داده خواهد شد.
تغییرات اقتصادی و شرایط اجرای پروژه‌ها از جمله عواملی هستند که می‌توانند روند سرمایه‌گذاری را تحت تأثیر قرار دهند. با این حال، شهرداری تلاش کرده با شناسایی ظرفیت‌های ملکی و تعریف پروژه‌های اقتصادی، زمینه استفاده بهتر از دارایی‌های خود را فراهم کند.
گفت‌و‌گو از: مبین جلیلی
نظرات
هنوز نظری ثبت نشده؛ اولین نفر باش.