مشارکت در طرح جامع اصفهان نباید به تشریفات اداری و برگزاری جلسه ختم شود
عضو هیئت علمی جهاددانشگاهی و مشاور طرح جامع اصفهان گفت: غلبه نگاه فنی بر برنامهریزی شهری، ضعف بستر اجتماعی و فرهنگی و چالشهای مشارکت نهادی، از مهمترین موانع اثربخشی مشارکت عمومی در طرحهای جامع شهری است.

به گزارش خبرگزاری ایمنا، مهدی ژیانپور در وبینار تخصصی «چالشهای مشارکت عمومی در طرحهای جامع شهری» اظهار کرد: امروز دیگر نمیتوانیم تنها درباره نفس مشارکت صحبت کنیم، بلکه لازم است درباره کیفیت این مشارکت و چگونگی ارزیابی آن به گفتوگو بنشینیم.
وی افزود: مشارکت عمومی سه کارکرد اصلی دارد؛ به شناخت بهتر مسائل و تولید دانش کمک میکند، در توزیع قدرت نقش دارد و موجب میشود مردم و مسئولان در برابر تصمیمها احساس مسئولیت مشترک داشته باشند، بر همین اساس میتوان کیفیت مشارکت در طرحهای جامع شهری را ارزیابی کرد.
عضو هیئت علمی جهاد دانشگاهی و مشاور طرح جامع اصفهان تصریح کرد: نکته مهم این است که باید از مرحله تأکید بر اصل مشارکت عمومی عبور کنیم و به این پرسش بپردازیم که مشارکت عمومی چگونه میتواند ماهیت، محتوای تصمیمها و جهتگیریهای طرح جامع را تغییر دهد.
ژیانپور ادامه داد: با بررسی سند مربوط به چالشهای مشارکت، همچنین تجربههایی که در اصفهان به دست آوردهام، به دستهبندی مشخصی از این چالشها رسیدهام که بعضی از آنها در این سند بررسی شدهاند.
وی با اشاره به چالشهای تعریف مشارکت، شناسایی و نمایندگی گروههای اجتماعی، تداوم و اثربخشی مشارکت و تعارض منافع گفت: یکی از موضوعات مهم، تداوم و اثربخشی مشارکت است.
عضو هیئت علمی جهاد دانشگاهی و مشاور طرح جامع اصفهان گفت: مشارکت نباید فقط به مرحله تهیه مطالعات محدود شود، بلکه باید در تمام مراحل برنامهریزی، اجرا و نظارت ادامه داشته باشد، همچنین لازم است نظرات شهروندان بهدرستی ثبت شود، مشخص باشد کدام پیشنهادها پذیرفته یا رد شدهاند و دلایل اجرای آنها یا کنار گذاشتنشان نیز توضیح داده شود، همچنین نقش شهروندان در هر یک از این مراحل نیز باید روشن باشد.
مشارکت واقعی به بستر اجتماعی و فرهنگی نیاز دارد
ژیانپور با اشاره به سه چالش اساسی بیان کرد: نخستین چالش، نبود یا ضعف زمینههای اجتماعی و فرهنگی لازم برای مشارکت است. پرسش اصلی این است که آیا هم جامعه شهری و هم نهادهای مسئول اداره شهر، آمادگی و ظرفیت لازم برای مشارکت را دارند؟
وی ادامه داد: بر اساس تجربهای که درباره آن صحبت میکنیم، مشارکت را نباید فقط مجموعهای از قوانین، نهادها، جلسات و روشها برای آسانتر کردن تصمیمگیری بدانیم؛ مشارکت پیش از هر چیز یک واقعیت اجتماعی است و زمانی شکل میگیرد که نگرشها، ارزشها، انتظارات و ظرفیت اجتماعی لازم برای آن وجود داشته باشد.
عضو هیئت علمی جهاد دانشگاهی و مشاور طرح جامع اصفهان با اشاره به دو موضوع مشارکتجویی و مشارکتپذیری گفت: از یک سو، شهروندان و گروههای اجتماعی باید انگیزه و تمایل داشته باشند که در امور شهر مشارکت کنند و مسئولیت این حضور را بپذیرند و از سوی دیگر مدیران شهری و نهادهای مسئول نیز باید حضور، اظهارنظر، نقد و اثرگذاری شهروندان را بپذیرند.
ژیانپور افزود: در بسیاری از موارد بهویژه در نهادهای رسمی، مشارکت بهعنوان یک ارزش اجتماعی شناخته نمیشود و حتی ممکن است مزاحمتی برای کارهای اداری تلقی شود؛ گاهی شهروندی که بیش از حد پیگیر مسائل عمومی است، بهجای آنکه مشارکتکنندهای مؤثر شناخته شود، فردی مزاحم بهشمار میرود و از فرایند تصمیمگیری کنار گذاشته میشود.
وی با بیان اینکه این مسئله به همان زمینههای اجتماعی و فرهنگی بازمیگردد، خاطرنشان کرد: مشارکت زمانی به بخشی از فرهنگ جامعه تبدیل میشود که شهروند، دخالت در امور عمومی را وظیفه خود بداند و مدیر شهری نیز حضور و اظهارنظر مردم را بخشی از فرایند اداره شهر، نه مانعی در برابر فعالیتهای خود تلقی کند.
عضو هیئت علمی جهاد دانشگاهی و مشاور طرح جامع اصفهان با اشاره به نقش متخصصان برنامهریزی گفت: متخصصان نیز باید دانش و تجربه شهروندان را در کنار دانش تخصصی خود قرار دهند. با وجود تلاشهایی که در این زمینه انجام شده، در بسیاری از موارد، پس از جمعآوری و ارائه دیدگاههای مردم به متخصصان برنامهریزی، این اطلاعات چندان جدی گرفته نمیشود و بهعنوان دانشی غیرضروری کنار گذاشته میشود.
ژیانپور تأکید کرد: نهادهای عمومی نیز باید نقد و اختلافنظر را بخشی طبیعی از تصمیمگیری بدانند؛ موضوعی که در شرایط کنونی فعالیت ما هنوز بهطور جدی محقق نشده است.
وی با اشاره به تجربه شهرهای مختلف ادامه داد: گاهی پیگیری فردی در یک وزارتخانه یا تلاش چند نفر در یک شهر میتواند به پیشرفت مشارکت کمک کند، اما برای اینکه مشارکت به یک فرهنگ اجتماعی و نهادی تبدیل شود، هنوز راه زیادی در پیش داریم.
وقتی نگاه فنی بر مسائل اجتماعی و تجربه شهروندان غلبه میکند
عضو هیئت علمی جهاد دانشگاهی و مشاور طرح جامع اصفهان دومین چالش را غلبه نگاه فنی بر مسائل اجتماعی و فرهنگی در برنامهریزی دانست و گفت: بسیاری معتقدند طرحهای جامع شهری با رویکرد جدید، تلاشی برای عبور از الگوی طرحهای تیپ ۱۲ است؛ طرحهایی که بیشتر بر نظر متخصصان و مسائل کالبدی و اقتصادی تأکید داشتند.
ژیانپور افزود: اکنون که حدود شش تا هفت سال از تلاش برای اجرای رویکرد جدید میگذرد و ما نیز در چارچوب ساختارهای موجود مشغول فعالیت هستیم، همچنان نگاه فنی بر فرایند برنامهریزی غلبه دارد.
وی تصریح کرد: در مجموعه همکاران این پروژه، من و تیم اجتماعی احساس میکنیم تنها ماندهایم؛ این مسئله به یکی از چالشهای اصلی بازمیگردد؛ اینکه چگونه میتوان خواستهها و نیازهای مردم را به تصمیمهای مربوط به فضای شهر تبدیل کرد.
عضو هیئت علمی جهاد دانشگاهی و مشاور طرح جامع اصفهان ادامه داد: در بسیاری از موارد، با کنایه یا به شکلهای دیگر درباره اهمیت مسائل اجتماعی و تجربههای شهروندان در برنامهریزی صحبت میشود. این نگاه همچنان وجود دارد و موجب میشود مشارکت به بخشهای محدودی از فرایند برنامهریزی محدود شود و نقش واقعی شهروندان کاهش پیدا کند.
ژیانپور خاطرنشان کرد: در چنین شرایطی، مشارکت بهجای آنکه بر محتوای تصمیمها اثر بگذارد، ممکن است فقط به جمعآوری اطلاعات از مردم محدود شود. این رویکرد میتواند به کاهش حضور مؤثر شهروندان در برنامهریزی شهری منجر شود.
حضور نهادها در جلسات، بهمعنای مشارکت مؤثر نیست
وی سومین چالش را مشارکت نهادی دانست و گفت: تجربه اصفهان نشان میدهد مردم همچنان آمادگی و ظرفیت قابلتوجهی برای مشارکت دارند. در مرحله نخست اجرای برنامه، هر زمان به شکلهای مختلف از شهروندان دعوت کردیم، با استقبال و همراهی آنها روبهرو شدیم.
عضو هیئت علمی جهاد دانشگاهی و مشاور طرح جامع اصفهان افزود: مردم همچنان به شهر و زندگی شهری خود احساس تعلق دارند و برای آن اهمیت قائل هستن بهویژه در اصفهان، شهروندان در قالبهای مختلف در گفتوگوها شرکت میکنند.
ژیانپور ادامه داد: با این حال در زمینه مشارکت نهادها با مشکلاتی همچون حضور کمرنگ، ضعف احساس مسئولیت و کمبود ظرفیت همکاری روبهرو هستیم و این مشکلات را در چهار محور دستهبندی کردهایم.
وی نخستین محور را ضعف حضور و احساس مسئولیت نهادها دانست و گفت: برای مثال وقتی شورایی با عنوان شورای راهبری تشکیل میشود، ممکن است نمایندگان دستگاهها در جلسات حضور پیدا کنند، اما خود را چندان درگیر فرایند تهیه طرح ندانند. این مسئله دلایل مختلفی دارد که یکی از آنها مشغلهها و مسئولیتهای متعدد نمایندگان دستگاههاست.
عضو هیئت علمی جهاد دانشگاهی و مشاور طرح جامع اصفهان با تاکید بر اینکه باید شرایطی فراهم شود که اعضای شورا واقعا خود را در فرایند تهیه طرح مسئول بدانند، تصریح کرد: تعهد یک سازمان برای همکاری در تهیه طرح، فقط به حضور دو یا سهساعته نماینده آن در جلسه محدود نمیشود، بنابراین حضور فیزیکی در جلسات بهتنهایی نشانه مشارکت مؤثر نیست.
ژیانپور دومین مسئله را نبود شناخت کافی از ماهیت و اهداف طرح دانست و افزود: گاهی نمایندگان تخصصی دستگاهها شناخت روشنی از ماهیت، اهداف، مقیاس و محدوده فعالیت طرح جامع ندارند، به همین دلیل در جلسات و گفتوگوها انتظاراتی را مطرح میکنند که با اهداف و سطح مداخله این طرح متناسب نیست.
وی خاطرنشان کرد: در بسیاری از موارد، توضیح تفاوت این انتظارات و روشن کردن محدوده تصمیمگیری برای نمایندگان دشوار و حتی غیرممکن میشود. درهمآمیختن انتظارات مختلف و سطوح متفاوت تصمیمگیری، یکی از مشکلات مشارکت نهادی است.
عضو هیئت علمی جهاد دانشگاهی و مشاور طرح جامع اصفهان سومین مسئله را تغییر مداوم نمایندگان دستگاهها عنوان کرد و گفت: گاهی در هر جلسه با نماینده جدیدی از یک دستگاه یا سازمان روبهرو میشویم. این تغییر مداوم موجب میشود سابقه گفتوگوها و توافقهای قبلی در سازمانها حفظ نشود.
ژیانپور ادامه داد: در چنین شرایطی، توافقها و تفاهمهای قبلی فراموش میشوند و لازم است توضیحات مربوط به فرایند از ابتدا تکرار شود. در نتیجه، مسئولیتپذیری سازمانها در برابر تصمیمها و توافقهای گذشته نیز کاهش پیدا میکند.
وی تأکید کرد: این مسئله بهطور مستقیم بر کیفیت طرح جامع شهری اثر میگذارد و رفع آن میتواند به بهبود همکاری نهادها و افزایش اثربخشی مشارکت کمک کند.
۴ پرسش اساسی برای ارزیابی کیفیت مشارکت عمومی
عضو هیئت علمی جهاد دانشگاهی و مشاور طرح جامع اصفهان چهار پرسش اساسی را برای ارزیابی کیفیت مشارکت عمومی مطرح کرد و گفت: نخستین پرسش در زمینه اجتماعی و فرهنگی این است که آیا شهروندان و مدیران شهری، مشارکت را بهعنوان یک ارزش پذیرفتهاند؟
ژیانپور افزود: پرسش دوم به حوزه تخصص و دانش برنامهریزی مربوط میشود؛ آیا متخصصان و برنامهریزان شهری میتوانند دانش و تجربه شهروندان و مسائل اجتماعی مطرحشده از سوی آنها را در تصمیمها و برنامههای شهری به کار بگیرند؟
وی ادامه داد: پرسش سوم در زمینه سازمانی و نهادی است؛ آیا سازمانهای مسئول، با شناخت کافی از فرایند و برخورداری از اختیار، ثبات و تعهد لازم در آن حضور دارند؟ آیا این سازمانها فرایند را بهدرستی میشناسند، اختیار کافی برای مشارکت دارند، به همکاری فراتر از حضور در جلسات متعهد هستند و میتوانند این همکاری را در طول فرایند ادامه دهند؟
عضو هیئت علمی جهاد دانشگاهی و مشاور طرح جامع اصفهان چهارمین پرسش را مربوط به حکمرانی و تصمیمگیری دانست و تصریح کرد: آیا مشارکت عمومی میتواند بر توزیع منافع و قدرت اثر بگذارد و موجب شود تصمیمهای نهایی عادلانهتر و پاسخگوتر باشند؟
مشارکت زمانی معنا دارد که بر تصمیمها اثر بگذارد
ژیانپور با تأکید بر ضرورت بازنگری در شیوههای مشارکت عمومی عنوان کرد: پس از حدود شش تا هفت سال فعالیت مستمر در این حوزه، به مرحلهای رسیدهایم که دیگر مسئله اصلی فقط فراهم کردن امکان مشارکت نیست، بلکه باید به کیفیت آن و میزان تأثیرگذاری مردم بر تصمیمها توجه کنیم.
وی افزود: نباید فراموش کنیم که گاهی اجرای نادرست فرایند مشارکت میتواند نتیجه معکوس داشته باشد، بنابراین باید مراقب باشیم مشارکت عمومی به کاری صوری و تشریفاتی محدود نشود و در عمل، امکان اثرگذاری شهروندان بر تصمیمها فراهم باشد.
عضو هیئت علمی جهاد دانشگاهی و مشاور طرح جامع اصفهان تأکید کرد: مسئله اصلی امروز این است که مشارکت عمومی چگونه میتواند محتوای تصمیمها و جهتگیریهای طرح جامع را تغییر دهد. صرف اینکه مشارکت در کنار فرایند تهیه طرح جامع قرار بگیرد، بهتنهایی نمیتواند اهداف و انتظارات مورد نظر را محقق کند.
نظرات
هنوز نظری ثبت نشده؛ اولین نفر باش.