دوشنبه ۲۵ آبان ۱۴۰۵ فال حافظ امروز آماده است · بخوانید

تجربه موفق اصفهان در مشارکت شهروندی/ برنامه‌ریزی شهری بدون شناخت جامعه به نتیجه نمی‌رسد

ابه نقل از ایمنا اصفهان··خبر در ایمنا اصفهان

مشاور ارشد سازمان ملل با اشاره به تجربه مشارکت شهروندی در اصفهان، این تجربه را در شرایط کنونی ایران موفق و ارزشمند دانست و گفت: برنامه‌ریزی شهری بدون شناخت تاریخ، ساختار اجتماعی و واقعیت‌های جامعه نمی‌تواند به اهداف خود برسد.

تجربه موفق اصفهان در مشارکت شهروندی/ برنامه‌ریزی شهری بدون شناخت جامعه به نتیجه نمی‌رسد
عکس: ایمنا اصفهان

به گزارش خبرگزاری ایمنا، پرویز پیران در وبینار تخصصی «چالش‌های مشارکت عمومی در طرح‌های جامع شهری» با اشاره به اهمیت تجربه اصفهان در زمینه مشارکت عمومی اظهار کرد: زمانی که درباره مشارکت در ایران صحبت می‌کنیم، باید به پیش‌شرط‌ها، بستر تاریخی، شرایط کنونی و وضعیت لحظه‌ای جامعه نیز توجه داشته باشیم.

وی افزود: از ابتدای تجربه اصفهان در جریان این فرایند بودم و معتقدم کاری که در چارچوب شرایط امروز ایران، با توجه به سطح نهادی، علمی، فنی، رفتاری و اجتماعی مفهوم مشارکت در این شهر انجام شده، تجربه‌ای موفق است، اما مسئله مشارکت در ایران بسیار فراتر از آن است که به یک تجربه موفق محدود شود.

مشاور ارشد سازمان ملل با اشاره به اهمیت نقدپذیری و تکمیل دانش از طریق خرد جمعی گفت: یکی از جذابیت‌های دانش، به تعبیر ماکس وبر، ناتمام بودن و باز بودن آن به روی نقد است. اگر فردی بسیار دانشمند و صاحب تجربه باشد و سال‌ها برای کسب دانش تلاش کرده باشد، اما دانشی که به دست آورده است حتی به اندازه یک قطره به خرد جمعی اضافه نکند، آن دانش ارزش چندانی نخواهد داشت.

پیران خاطرنشان کرد: دانشی که در غرب تولید شده، علاوه بر دستاوردهای ارزشمند خود، با سوگیری‌های خاص آن جوامع نیز همراه است، البته این به‌معنای نادیده گرفتن دستاوردهای غرب نیست، بلکه باید به رابطه دیالکتیکی امر عام و خاص توجه کنیم؛ دستاوردهای علمی، بخشی از میراث بشری و متعلق به همه انسان‌ها هستند، اما مسئله اصلی، تقلید بدون شناخت زمینه و شرایط شکل‌گیری آن‌هاست.

مشارکت را نمی‌توان جدا از تاریخ و زمینه اجتماعی فهمید

وی با تأکید بر ضرورت شناخت خاستگاه نظریه‌های برنامه‌ریزی بیان کرد: وقتی درباره مشارکت و طرح جامع صحبت می‌کنیم، در واقع با دو پارادایم روبه‌رو هستیم که در دوره‌های تاریخی متفاوتی شکل گرفته‌اند. یکی از مشکلات برنامه‌ریزی در ایران این است که در بسیاری از مواقع، نظریه‌ها و پارادایم‌های جدید را بدون شناخت زمینه تاریخی و اجتماعی پیدایش آن‌ها به‌کار می‌گیریم.

مشاور ارشد سازمان ملل با تاکید بر اینکه باید بدانیم هر پارادایم و نظریه‌ای در چه شرایطی شکل گرفته و برای پاسخ به چه مسئله‌ای به وجود آمده است، افزود: در ایران به‌دلیل گرایش به مدرنیته سخت‌افزاری، این زمینه‌های تاریخی و نظری نادیده گرفته شده است، هرچند نباید فواید و دستاوردهای جنبه سخت‌افزاری مدرنیته را نیز انکار کرد.

پیران ادامه داد: باید ببینیم نظریه‌های برنامه‌ریزی در تاریخ جدید، در پاسخ به چه تحولاتی شکل گرفته‌اند و چه نسبتی با مسائل اجتماعی و اقتصادی زمان خود داشته‌اند. اگر این زمینه‌ها را نشناسیم، ممکن است مفاهیمی را که در دوره‌ای مشخص برای حل مسائل خاصی پدید آمده‌اند، بدون توجه به شرایط پیدایش آن‌ها در کنار نظریه‌های قدیمی و حتی نقدشده قرار دهیم.

شهرها چگونه از دل بحران‌های اجتماعی به برنامه‌ریزی رسیدند؟

وی با تشریح زمینه‌های تاریخی شکل‌گیری برنامه‌ریزی شهری گفت: در جریان تحولات اقتصادی و گسترش سرمایه‌داری، به‌ویژه در اروپا و آمریکا، شهرها با مسائل اجتماعی و کالبدی گسترده‌ای روبه‌رو شدند. سرمایه‌داران به مراکز شهرها، به‌ویژه مناطق مرکزی کسب‌وکار یا همان مناطق مرکزی فعالیت‌های تجاری (CBD)، هجوم آوردند و توسعه این مناطق با سرعت زیادی پیش رفت.

مشاور ارشد سازمان ملل افزود: از سوی دیگر، با فراهم شدن امکانات جدید، جمعیت زیادی به شهرها مهاجرت کردند، در حالی که شهرها آمادگی پذیرش این جمعیت را نداشتند.

پیران اضافه کرد: شرایط به‌گونه‌ای بود که حتی متخصصان بهداشت در انگلستان در آن دوره هشدار می‌دادند که مهاجرت افراد به لندن می‌تواند احتمال مرگ یا ابتلا به بیماری‌های شدید را چند برابر کند، زیرا زیرساخت‌ها و امکانات لازم برای زندگی این جمعیت فراهم نبود.

وی ادامه داد: کارگران به شهرها مهاجرت می‌کردند، اما امکان زندگی مناسب برای آن‌ها وجود نداشت، در نتیجه محله‌های بسیار فقیرنشین و محروم شکل گرفت. این محله‌ها در ادامه همان الگوهای جدایی و تمرکز گروه‌های اجتماعی محروم در فضاهای شهری بودند که پیشینه تاریخی نیز داشتند.

مشاور ارشد سازمان ملل با اشاره به گزارش‌های تاریخی درباره وضعیت زندگی فقرا در لندن بیان کرد: در آن دوره، گزارش‌هایی از شرایط بسیار نامناسب و غیرانسانی زندگی در محله‌های فقیرنشین منتشر می‌شد، حتی برخی نویسندگان و فعالان اجتماعی تلاش می‌کردند از طریق توصیف وضعیت زندگی فقرا، شرایط آن‌ها را به طبقات مرفه جامعه معرفی کنند. از جمله می‌توان به آثاری اشاره کرد که به بررسی کار و زندگی مردم لندن می‌پرداختند.

پیران تصریح کرد: در چنین شرایطی این پرسش مطرح شد که وقتی شهرها را برنامه‌ریزی می‌کنیم، آیا نباید مسائل اجتماعی و وضعیت زندگی گروه‌های مختلف جمعیتی را نیز در نظر بگیریم؟ به این ترتیب، یکی از زمینه‌های شکل‌گیری علوم اجتماعی و سپس برنامه‌ریزی شهری، رویارویی با همین مشکلات اجتماعی ناشی از توسعه شهرها بود.

وی ادامه داد: در واقع، شهرهای آماده‌نشده برای پذیرش جمعیت، با مسائلی همچون فقر، جرم، فساد و فحشا روبه‌رو بودند؛ در پاریس و لندن نیز گزارش‌ها و مطالعات متعددی درباره این شرایط منتشر می‌شد. این تحولات موجب شد پرسش درباره چرایی مشکلات اجتماعی به پرسش درباره چگونگی مداخله و راه‌حل تبدیل شود و برنامه‌ریزی به‌عنوان یکی از پاسخ‌های این وضعیت شکل بگیرد.

مشاور ارشد سازمان ملل با بیان اینکه منطق درونی نظام سرمایه‌داری بر انباشت سرمایه و سرمایه‌گذاری دوباره برای ادامه این چرخه استوار است، خاطرنشان کرد: در دوره‌های رونق اقتصادی، جمعیت زیادی وارد شهرها می‌شدند، شغل پیدا می‌کردند و زندگی خود را شکل می‌دادند، اما با آغاز دوره‌های رکود و مشکلات اجتماعی به‌شدت افزایش پیدا می‌کرد.

پیران افزود: در چنین شرایطی این ضرورت مطرح شد که برای شهرها طرحی جامع تدوین شود تا توسعه شهری تنها در خدمت منافع ثروتمندان و دگرگونی مراکز شهر نباشد، بلکه اقشار مختلف اجتماعی و ابعاد گوناگون زندگی شهری را نیز در بر بگیرد، همچنین لازم بود آینده شهر در یک بازه زمانی مشخص مورد توجه قرار گیرد.

وقتی نمایندگی کافی نیست؛ شهروندان باید در تصمیم‌گیری حضور داشته باشند

وی با اشاره به تغییر مفهوم مشارکت در دوران جهانی‌شدن اقتصادی بیان کرد: با گسترش جهانی‌سازی اقتصادی، بعضی نهادهای اجتماعی تضعیف و نقش دولت‌ها کم‌رنگ شد؛ در مقابل، قدرت سرمایه‌داری سازمان‌یافته افزایش پیدا کرد. در چنین شرایطی، این پرسش مطرح شد که با تضعیف نهادهای اجتماعی و کاهش نقش دولت، چه سرنوشتی در انتظار جامعه خواهد بود؟

مشاور ارشد سازمان ملل افزود: در این مقطع، بحث مشارکت نیز دستخوش تحول شد؛ مشارکت دیگر تنها به‌معنای مشارکت نمایندگی، که نقطه اوج آن انتخاب نمایندگان در پارلمان است، نبود، بلکه ضرورت حرکت به سمت مشارکت مستقیم‌تر شهروندان مطرح شد.

پیران با بیان اینکه در این رویکرد، به تجربه‌های تاریخی مشارکت در سومر و سپس آتن نیز توجه شد و بحث مشارکت در عرصه واقعی برنامه‌ریزی شهری اهمیت بیشتری پیدا کرد، ادامه داد: در اینجا مشارکت دیگر تنها به‌معنای دریافت نظر، راهنمایی یا پرسیدن علاقه‌مندی‌های مردم نیست، بلکه به‌معنای دخالت و حضور واقعی کسانی است که در فرایند تصمیم‌گیری و اجرای طرح دخیل هستند.

وی با اشاره به مفهوم ذی‌نفعان (Stakeholders) گفت: ترجمه رایج این مفهوم به ذی‌نفعان، تمام معنای آن را منتقل نمی‌کند؛ در واقع، منظور کسانی هستند که به‌طوری در یک موضوع دخیل‌اند، حتی در فرایند برنامه‌ریزی باید پیش از هر چیز به سراغ زیان‌بینان نیز رفت، زیرا کسانی که از اجرای یک طرح متضرر می‌شوند، ممکن است به مخالفان و منتقدان جدی آن تبدیل شوند.

مشارکت واقعی از پرسش‌نامه فراتر می‌رود؛ مسئله، تقسیم قدرت است

مشاور ارشد سازمان ملل با تأکید بر تفاوت مشارکت صوری و مشارکت واقعی تاکید کرد: زمانی که از مشارکت فعال، پویا و مستقیم شهروندان (Active and Dynamic Participation) صحبت می‌کنیم، باید این پرسش را مطرح کرد که نظام قدرت تا چه اندازه باید تغییر کند تا چنین مشارکتی امکان‌پذیر شود؟

پیران افزود: در بسیاری از بحث‌ها و نوشته‌های ما، نهادهایی را تصور می‌کنیم که افراد حاضر در آن‌ها قصد انجام کارهای بسیار خوب و ارزشمندی دارند، مشکلات را می‌شناسند و می‌خواهند به مردم نیز اجازه دهند در فرایند تصمیم‌گیری حضور پیدا کنند، اما مسئله این است که آیا چنین حضوری به‌معنای مشارکت واقعی است؟

وی ادامه داد: گاهی شکل مشارکت به این محدود می‌شود که پرسش‌نامه‌ای در اختیار مردم قرار دهیم، نظرات آن‌ها را بپرسیم و سپس اعلام کنیم که مشارکت انجام شده است؛ این نوع رویکرد در نردبان مشارکت آرنشتاین (Arnstein's Ladder of Citizen Participation) در سطوح ابتدایی قرار می‌گیرد.

مشاور ارشد سازمان ملل با اشاره به سطوح ابتدایی نردبان مشارکت آرنشتاین گفت: در این الگو، بعضی از شکل‌های ظاهری مشارکت در واقع نوعی دستکاری و فریب شهروندان است.

پیران اضافه کرد: در سطح بعدی نیز با مفهوم درمانگری یا گفتاردرمانی (Therapy) روبه‌رو می‌شویم که در آن به‌جای فراهم کردن امکان اثرگذاری واقعی مردم، نوعی احساس مشارکت به آن‌ها منتقل می‌شود، در حالی که قدرت تصمیم‌گیری همچنان در اختیار نهادهای اصلی باقی می‌ماند.

وی خاطرنشان کرد: باید از خود بپرسیم که آیا مشارکت به‌معنای واقعی کلمه اتفاق می‌افتد یا تنها با روش‌هایی روبه‌رو هستیم که ظاهر مشارکت دارند، اما در عمل تغییری در مناسبات قدرت ایجاد نمی‌کنند؟

تجربه اصفهان موفق است، اما مشارکت در ایران هنوز در ابتدای راه قرار دارد

مشاور ارشد سازمان ملل با اشاره به تجربه مشارکت عمومی در اصفهان اظهار کرد: تجربه این شهر در شرایط کنونی ایران، تجربه‌ای بسیار موفق و ارزشمند بوده است؛ افرادی که در این فرایند فعالیت کرده‌اند، دغدغه اصلاح داشته‌اند و تلاش کرده‌اند کاری جدی و مؤثر انجام دهند.

پیران افزود: تأکید می‌کنم که منظورم از اصلاح‌طلبی در اینجا، معنای سیاسی آن نیست، بلکه منظور تعهد انسانی و تلاش برای بهبود شرایط است؛ افرادی در این پروژه کار جدی انجام داده‌اند و در محدوده شرایط موجود ایران نیز موفق بوده‌اند.

وی تصریح کرد: مشارکت، به‌عنوان یکی از مهم‌ترین و حیاتی‌ترین مسائل ایران، هنوز در ابتدای راه قرار دارد؛ ممکن است شما در یک پروژه چندین گام جلوتر رفته باشید و این تلاش ارزشمند و قابل تقدیر است، اما این مسئله به‌معنای تحقق مشارکت فعال در سطح جامعه نیست.

جامعه‌ای که آینده‌اش مبهم است، چگونه برای شهر برنامه‌ریزی کند؟

مشاور ارشد سازمان ملل با اشاره به ضرورت توجه به شرایط زمانی و اجتماعی کشور بیان کرد: زمانی که از مشارکت صحبت می‌کنیم، باید بدانیم برای چه جامعه‌ای، در چه شرایطی و برای چه کسانی می‌خواهیم این فرایند را اجرا کنیم. شرایط امروز ایران با زمانی که بعضی از این پروژه‌ها آغاز شده‌اند، تفاوت کرده است.

پیران افزود: سال ۱۳۹۴ معقتد بودم نشانه‌های موجود حاکی از آن است که جامعه ایران وارد وضعیت جامعه لحظه‌ای شده است. بعدها فهمیدم که این وضعیت به جامعه آستانه‌ای نیز نزدیک شده است.

وی با بیان اینکه مسئله این است که امروز شرایط اجتماعی، اقتصادی و تاریخی ایران بسیار خاص است، ادامه داد: وقتی درباره برنامه‌ریزی صحبت می‌کنیم، باید به این نکته توجه داشته باشیم که برنامه‌ریزی با آینده و امکان تصور آینده ارتباط دارد، اما بخش قابل‌توجهی از جامعه ایران با دشواری جدی در تصور و برنامه‌ریزی برای آینده روبه‌رو است.

مشاور ارشد سازمان ملل با اشاره به وضعیت معیشتی و چشم‌انداز زندگی شهروندان گفت: دست‌کم ۶۰ درصد جامعه ایران چشم‌انداز روشنی از آینده خود ندارند. وقتی افراد از آینده مطمئن نیستند، بخش عمده انرژی و توان آن‌ها صرف بقای روزمره می‌شود و امکان برنامه‌ریزی بلندمدت برای زندگی به‌شدت کاهش پیدا می‌کند.

پیران با مقایسه شرایط نسل‌های گذشته و امروز خاطرنشان کرد: نسل ما و حتی نسل‌های پیش از ما، زمانی که در شش یا هفت‌سالگی وارد مدرسه می‌شدند، به‌تدریج تصویری از آینده برای خود شکل می‌دادند. فرد تصور می‌کرد دیپلم می‌گیرد، شغلی پیدا می‌کند، کارمند دولت می‌شود و از یک درآمد ثابت برخوردار خواهد شد.

وی افزود: افراد برای خود برنامه‌هایی همچون تشکیل خانواده، خرید یا ساخت خانه و تأمین یک زندگی پایدار داشتند، حتی اگر امکان خرید خانه فراهم نبود، می‌توانستند برای سال‌های طولانی در یک خانه اجاره‌ای زندگی کنند و ثبات نسبی داشته باشند، اما امروز چنین چشم‌اندازی برای بخش زیادی از جامعه وجود ندارد و حتی امکان حفظ شرایط زندگی در کوتاه‌مدت نیز با دشواری روبه‌رو شده است.

جابه‌جایی گروه‌های اجتماعی، چهره و ساختار شهر را تغییر می‌دهد

مشاور ارشد سازمان ملل با اشاره به دیدگاه‌های فردریش انگلیس درباره وضعیت زندگی طبقات اجتماعی و تحولات فضای شهری گفت: در تحلیل تحولات شهر باید به فرایند رانده شدن گروه‌های اجتماعی از فضاهای شهری و چگونگی شکل‌گیری فضاهای جدید برای آن‌ها توجه کنیم؛ این رانش اجتماعی و فضایی، در واقع یکی از عوامل مهم در شکل‌گیری و دگرگونی محله‌ها و ساختار شهرهاست.

پیران افزود: در کنار این تحولات، نظام سرمایه‌داری نیز در حال تغییر است؛ برای درک این تحولات می‌توان به وضعیت سیاسی امروز آمریکا و ظهور دونالد ترامپ نیز توجه کرد؛ وضعیتی که در آن پیوندهای شخصی، ثروت و مناسبات قدرت در انتصاب افراد به موقعیت‌های مهم حکومتی نقش برجسته‌ای پیدا می‌کند.

وی ادامه داد: در چنین شرایطی، گاهی تخصص و وظایف حرفه‌ای افراد در حاشیه قرار می‌گیرد و مسائل و بحران‌ها به‌جای حل شدن، بزرگ‌تر می‌شوند، بنابراین وقتی درباره مشارکت و برنامه‌ریزی صحبت می‌کنیم، نمی‌توانیم این تحولات گسترده اجتماعی، اقتصادی و سیاسی را نادیده بگیریم.

نظریه‌پردازی باید از دل واقعیت جامعه ایران شکل بگیرد

مشاور ارشد سازمان ملل با اشاره به پروژه تحلیل محتوای منابع تاریخی گفت: زمانی که این پروژه را آغاز کردیم، به پنج گزاره رسیدیم، البته منظور از نظریه در اینجا، نظریه به‌معنای اثبات‌گرایانه و قطعی آن نیست، بلکه منظور یک نظریه آغازین و هدایت‌کننده است؛ گزاره‌ای که به کمک آن پژوهش و فعالیت علمی آغاز می‌شود و پس از آن باید مستمر در معرض نقد قرار گیرد.

پیران با بیان اینکه نقد باید آگاهانه و بر پایه شناخت موضوع باشد، افزود:در ایران گاهی به‌جای نقد علمی و بی‌رحمانه یک ایده، با دو شکل روبه‌رو می‌شویم؛ یا افراد به‌طور کامل با یکدیگر موافقت می‌کنند یا به تخریب و توهین روی می‌آورند، در حالی که نقد علمی باید بر شناخت دقیق موضوع و تلاش برای فهم و اصلاح آن استوار باشد، نه اینکه افراد در گفت‌وگو تنها به‌دنبال پیدا کردن فرصتی برای تخریب نظر یکدیگر باشند.

وی با اشاره به مفهوم نظریه داده‌بنیاد (Grounded Theory) تصریح کرد: یکی از مباحث مهم در پژوهش، رسیدن به نظریه‌ای است که از دل داده‌ها و بدون تحمیل پیش‌فرض‌های محقق شکل می‌گیرد؛در این روش پژوهشگر داده‌ها را بررسی می‌کند و ممکن است در جریان تحلیل، با تمرکز و انباشت معنادار داده‌ها در برخی نقاط روبه‌رو شود که زمینه استنتاج یک نظریه را فراهم می‌کند.

مشاور ارشد سازمان ملل ادامه داد: هر انباشت داده‌ای لزوما به‌معنای شکل‌گیری نظریه نیست و ممکن است دلایل دیگری داشته باشد، اما این فرایند می‌تواند به شناخت بهتر موضوع، سامان‌دهی داده‌ها و انتخاب نمونه‌های مناسب برای ادامه پژوهش کمک کند.

از بنای منفرد تا شهرِ به‌هم‌پیوسته؛ نگرش شهروندی چگونه نگاه ما را تغییر می‌دهد؟

پیران با اشاره به یکی دیگر از گزاره‌های حاصل از پژوهش گفت: یکی از موضوعات مهم، تفاوت معماری ماژور در مقیاس شهری با معماری مینور در مقیاس تک‌بنا و ساختمان منفرد است؛ این بحث به ارتباط میان شهروندی، تفکر شهری و چگونگی شکل‌گیری فضاهای شهری مربوط می‌شود.

وی افزود: اگر شهروندی و تفکر شهروندی وجود داشته باشد، نگاه به ساختن و شکل‌گیری شهر نیز تغییر می‌کند؛ در چنین شرایطی، دیگر تنها با مجموعه‌ای از بناهای منفرد روبه‌رو نیستیم، بلکه شهر به‌عنوان یک کل و مجموعه‌ای مرتبط از فضاها و روابط اجتماعی درک می‌شود.

مشاور ارشد سازمان ملل با اشاره به ضرورت بازخوانی تاریخ اندیشه شهری و شهروندی بیان کرد: در بررسی ریشه‌های تاریخی این مفاهیم باید به تجربه‌های تمدن‌های مختلف، از جمله سومر، میان‌رودان، ایران، هند و مصر نیز توجه کنیم و نباید تاریخ شکل‌گیری شهروندی و اندیشه سیاسی را فقط به تجربه یونان محدود کنیم.

پیران ادامه داد: در دوره روشنگری، گاهی این تصور تقویت شد که ارزش‌هایی همچون دموکراسی، عدالت‌خواهی و تفکر شهروندی، ویژگی‌های ذاتی تمدن غرب هستند، در حالی که بسیاری از این دستاوردها در بستر تعامل و انتقال دانش میان تمدن‌های مختلف شکل گرفته‌اند.

وی خاطرنشان کرد: برخی نویسندگان باستانی یونان نیز به این موضوع اشاره کرده‌اند که اگر نقد و بررسی آثار یکدیگر وجود نداشت، شاید مشخص نمی‌شد که بخشی از دانش و دستاوردهای فکری آن‌ها از تمدن‌های دیگر از جمله میان‌رودان، ایران، هند و مصر گرفته شده است.

مشاور ارشد سازمان ملل با اشاره به نمونه‌هایی از انتقال دانش در دوران باستان افزود: درباره انتقال آثار و متون تمدن‌های شرقی به یونان نیز روایت‌ها و بحث‌های تاریخی متعددی از جمله روایت‌هایی درباره انتقال متون مربوط به مغان زرتشتی به آتن و تأثیر احتمالی آن‌ها بر اندیشه فیلسوفان یونانی وجود دارد.

پیران با بیان اینکه در بررسی مفهوم شهروندی و شکل‌گیری تفکر شهری باید از نگاه محدود و یک‌جانبه به تاریخ فراتر رفت، تأکید کرد: نگاه شهروندمدارانه موجب می‌شود نگاه به ساخت شهر نیز از تمرکز صرف بر بناهای منفرد فاصله بگیرد و شهر به‌عنوان مجموعه‌ای به‌هم‌پیوسته، با اجزا و روابط متقابل میان آن‌ها در نظر گرفته شود.

منبع: ایمنا اصفهانمشاهدهٔ خبر اصلی ←

نظرات

نظرها پس از بررسی منتشر می‌شوند. لطفاً از توهین، تهمت و لینک تبلیغاتی پرهیز کنید.

هنوز نظری ثبت نشده؛ اولین نفر باش.