مطلا شدن گنبد حرم مطهر رضوی | روایتی از فرمان شاهتهماسب تا نگاره ۹۵۷ قمری
گنبد طلایی حرم امامرضا(ع) در دوره صفوی و به فرمان شاهتهماسب طلاکاری شد. نگارهای از فالنامه تهماسبی متعلق به سال ۹۵۷ قمری، سندی تصویری از قدمت این جلوه زر...

زهرا زنگنه | شهرآرانیوز؛ گنبد طلایی حرم امام رضا (ع)، یکی از شناختهشدهترین نشانههای بصری مشهد و از شاخصترین جلوههای معماری آستان قدس رضوی است؛ اما این گنبد از آغاز چنین سیمایی نداشته و پوشش زرین آن حاصل تصمیم و اقدامی تاریخی در دوره صفوی است؛ اقدامی که نهتنها چهره بنای حرم را دگرگون کرد، بلکه نام شاهتهماسب را با یکی از مهمترین تحولات معماری آستان رضوی پیوند زد. نگارهای از فالنامه تهماسبی که در سال ۹۵۷ قمری ترسیم شده، گواهی تصویری از وجود گنبد مطلا در آن روزگار به دست میدهد.
بنای حرم مطهر امام رضا (ع) در طول قرنها دستخوش دگرگونیهای فراوانی شده است. گنبدی که امروز بر فراز بارگاه رضوی دیده میشود، بر بستری از تاریخ معماری و مرمت بنا قرار دارد؛ تاریخی که ریشههای آن به دورههای پیش از صفوی میرسد.
در مقاله «نگاره حرم امام رضا (ع) در فالنامه تهماسبی سند مصور برای ضریح شبکهای و گنبد مطلای حرم رضوی در سال ۹۵۷ قمری»، به پیشینه سلجوقی گنبد و شواهدی از قدمت بنای حرم اشاره شده است. از جمله این شواهد، کاشیکاری سنجری با تاریخ ۶۱۲ قمری است که از آثار مرتبط با دوره سلجوقی به شمار میرود. در دوره تیموری نیز با گسترش مجموعه پیرامون حرم و ساخت بناهایی، چون مسجد گوهرشاد، دارالسیاده و دارالحفاظ، سیمای معماری این مجموعه دگرگونیهای مهمی را تجربه کرد.
با وجود این پیشینه، یکی از نقاط عطف در تاریخ گنبد رضوی، پوشاندن سطح بیرونی آن با خشتهای طلا در دوره شاهتهماسب صفوی بود؛ تغییری که سیمای گنبد را از پوشش پیشین آن متمایز کرد و جلوهای تازه به بارگاه بخشید.
دوره صفوی را باید از مقاطع مهم توجه حکومت به توسعه و آرایش اماکن مقدس شیعی دانست. زیارتگاههای شیعی در این دوره، افزون بر جایگاه مذهبی، در عرصههای فرهنگی و سیاسی نیز اهمیت داشتند و شاهان صفوی برای آبادانی و تزیین آنها اهتمام نشان میدادند.
در همین چارچوب، شاهتهماسب صفوی فرمان طلاکاری گنبد حرم امام رضا (ع) را صادر کرد. در گزارشهای نقلشده در پژوهش مورد استناد، این اقدام با پیروزی شاه بر ازبکان و نیز توبه او از گناهانش پیوند داده شده است. بر اساس یکی از روایتها، شاهتهماسب به شکرانه این رویدادها، هشتاد من طلا برای مطلاکردن گنبد و میل آن اختصاص داد.
با این حال، در منابعی که مقاله به آنها ارجاع میدهد، درباره تاریخ دقیق این اقدام گزارشهای یکسانی وجود ندارد. در برخی روایتها سال ۹۳۲ قمری و در برخی دیگر سال ۹۴۰ قمری برای طلاکاری ذکر شده است.
همچنین در گزارشی دیگر، مقدار طلای مصرفشده برای گنبد و میل به تفکیک آمده که ۶۳ من برای گنبد و ۱۷ من برای میل نوشتهاند؛ مجموعی که با روایت اختصاص هشتاد من طلا همخوانی دارد. از این رو، در تعیین تاریخ دقیق طلاکاری باید میان گزارشهای مختلف تمایز گذاشت و از تبدیل آنها به یک روایت قطعی و بیاختلاف پرهیز کرد.
یکی از مهمترین شواهد برای شناخت سیمای گنبد رضوی پس از طلاکاری، نگارهای است که در نسخه فالنامه تهماسبی به تصویر درآمده است. این نسخه در سال ۹۵۷ قمری و در روزگار شاهتهماسب مصور شده و نگارهای از حرم امام رضا (ع) را در خود جای داده است. همانطور که در قسمت نخست این گزارش درج شده است، این تصویر اکنون در موزه دیوید در کپنهاگ نگهداری میشود.
در این نگاره، گنبد حرم با پوششی طلایی ترسیم و میل زرین آن نیز بهوضوح دیده میشود. نقاش با تأکید بر رنگ و درخشش گنبد، آن را از دیگر اجزای بنا متمایز کرده است. اهمیت این تصویر تنها در جنبه هنری آن نیست؛ بلکه نگاره، سندی تصویری از وضعیت گنبد در میانه قرن دهم هجری به شمار میرود.
نویسندگان پژوهش، با بررسی این نگاره و مقایسه آن با تصویر دیگری از همان فالنامه که حرم امام علی (ع) را نشان میدهد، بر این باورند که گنبد رضوی در سال ۹۵۷ قمری مطلا بوده است. آنان از این مقایسه نتیجه میگیرند که حرم امام رضا (ع) در میان حرمهای ائمه، از نخستین نمونههای برخوردار از گنبد طلایی بوده است. این نتیجهگیری، برداشت پژوهشگران از شواهد تصویری و تاریخی است و باید در همین چارچوب نقل شود.
پوشش طلایی گنبد و دیگر آذینهای زرین حرم، در گذر زمان از آسیب و تعرض در امان نماند. یکی از رویدادهای مهم در اینباره، حمله عبدالمؤمنخان ازبک به خراسان در سال ۹۹۸ قمری بود. بر اساس گزارشی که مقاله نقل میکند، در جریان این یورش، بخشی از اموال آستان قدس به تاراج رفت؛ از جمله قندیلهای طلا، قرآنها و کتابهای نفیس خطی، فرشهای آستان و میل طلاییای که به فرمان شاهتهماسب بر فراز گنبد نصب شده بود.
در این گزارش، از تاراج میل زرین یاد شده است؛ بنابراین نباید آن را بدون شاهد مستقل به معنای از میان رفتن تمام پوشش طلایی گنبد دانست. با این حال، روایت یادشده نشان میدهد که تزیینات زرین حرم در معرض دستبرد قرار داشته و بخشی از نفایس آن در جریان حمله ازبکان از آستان خارج شده است.
هرچند گنبد حرم رضوی به فرمان شاه عباس اول دوباره با خشتهای زر مطلا شد، اما در دورههای بعد نیز از آسیبهای طبیعی و فرسودگی در امان نماند. زلزله و گذر زمان، ضرورت رسیدگی و مرمت این سازه را بارها پیش آورد. مقاله مورد استناد، از مرمتهای دورههای بعد و از جمله اقدامات انجامشده در روزگار شاهسلیمان یاد میکند؛ اقداماتی که در ادامه تاریخ نگهداری و بازپیرایی گنبد قرار میگیرند.
آنچه از کنار هم قرار دادن گزارشهای تاریخی و اسناد تصویری به دست میآید، این است که گنبد طلایی حرم رضوی نه حاصل یک اقدام مقطعی، بلکه نتیجه تاریخی طولانی از ساخت، تزیین، آسیب و مرمت است. فرمان شاهتهماسب برای طلاکاری گنبد، نقطه عطفی در این مسیر بود؛ اما حفظ و استمرار این جلوه زرین، به تلاش نسلهای بعدی و رسیدگی مداوم به بنای حرم وابسته ماند.
امروز گنبد طلایی حرم امام رضا (ع) برای زائران، نشانهای آشنا و بخشی جداییناپذیر از سیمای مشهد است. نگاره فالنامه تهماسبی یادآور آن است که این جلوه زرین دستکم از میانه قرن دهم هجری در حافظه تصویری حرم حضور داشته است و تاریخ آن را میتوان در پیوند میان اسناد مکتوب، آثار هنری و روایتهای مرمت جستوجو کرد.
نظرات
هنوز نظری ثبت نشده؛ اولین نفر باش.