دو بار مذاکره، دو بار حمله؛ اعتماد تهران چگونه بازمیگردد؟
اظهارات اسماعیل بقائی از افزایش بیاعتمادی تهران به مذاکرات با آمریکا حکایت دارد؛ بیاعتمادیای که بهویژه از تجربه همزمانی گفتوگوهای سالهای ۲۰۲۵ و ۲۰۲۶ با حملات نظامی ناشی شده است. ایران ضمن تأکید بر حفظ حاکمیت ملی، حقوق هستهای و توان دفاعی خود، مذاکره را تنها در صورت رفع تحریمها و محاصره و تضمین پایان درگیریها ثمربخش میداند. هدف اصلی، پایان دادن به وضعیت «نه جنگ و نه صلح» است؛ وضعیتی که ایران برای خروج از آن، توافق یا افزایش هزینههای ادامه فشار را دنبال میکند.

فرارو- السید شبل، تحلیلگر ارشد مسائل خاورمیانه در المیادین
به گزارش فرارو به نقل از المیادین، اظهارات اخیر اسماعیل بقائی، سخنگوی وزارت امور خارجه ایران، درباره تردید تهران در اثربخشی دعوتهای دیپلماتیک، نشانهای از تغییر لحن در مواضع رسمی جمهوری اسلامی است؛ تغییری که در کنار تأکید بر حفظ حاکمیت ملی و حقوق هستهای و دفاعی، از کاهش اعتماد به مسیرهای پیشین مذاکره حکایت دارد. این رویکرد در شرایطی مطرح میشود که ایران تجربه دو دوره مذاکره همزمان با تشدید درگیریهای نظامی در سالهای ۲۰۲۵ و ۲۰۲۶ را پشت سر گذاشته و اکنون، بر اساس مواضع اعلامشده مقامهایش، پایان دادن به وضعیت «نه جنگ و نه صلح» را در دستور کار قرار داده است.
تردید در دیپلماسی و تأکید بر خطوط قرمز حاکمیتی
اسماعیل بقائی در نشست خبری روز یکشنبه گذشته اعلام کرد ایران از حقوق و حاکمیت خود عقبنشینی نخواهد کرد و نسبت به ثمربخشی دعوتهای مطرحشده برای ورود به مسیر دیپلماسی تردید دارد. اهمیت این موضع از آن جهت است که بقائی از چهرههای نزدیک به رویکرد دیپلماتیک دولت مسعود پزشکیان و عباس عراقچی شناخته میشود؛ رویکردی که بر استفاده از مذاکره برای کاهش فشارها و دستیابی به حقوق ایران تأکید داشته است.
در همین نشست، سخنگوی وزارت خارجه ایران همچنین آژانس بینالمللی انرژی اتمی را به اتخاذ مواضعی همسو با آمریکا و اسرائیل متهم کرد. مجموعه این اظهارات نشان میدهد تهران در پی آن است که همزمان با افزایش تردیدها درباره مذاکرات، سطح مطالبات و خطوط قرمز خود را نیز روشنتر کند. بیاعتمادی ایران به مذاکرات غربی ریشه در تجربه توافق هستهای سال ۲۰۱۵ دارد. خروج یکجانبه دولت دونالد ترامپ از این توافق در سال ۲۰۱۸ و ناکامی طرفهای اروپایی در اجرای تعهدات اقتصادی، از عواملی است که اعتبار تضمینهای دیپلماتیک را در محاسبات تهران کاهش داده است.
در نگاه مقامهای ایرانی، دعوت به گفتوگو در مواردی با اعمال تحریمهای تازه، فشار رسانهای یا تهدید نظامی همراه بوده است. از این منظر، مذاکره زمانی معنا دارد که به توافقی متوازن منتهی شود، نه اینکه به ابزاری برای خرید زمان یا تحمیل شروط یکجانبه تبدیل شود.
در همین چارچوب، تهران حق استفاده صلحآمیز از فناوری هستهای و حفظ توان دفاعی و موشکی را بخشی از حاکمیت ملی خود معرفی میکند و این حوزهها را خارج از دایره امتیازدهی میداند. با این حال، تشدید ادبیات رسمی لزوماً به معنای بستهشدن کامل مسیر مذاکره نیست؛ زیرا ایران همچنان میتواند از کانالهای غیرمستقیم و میانجیهای منطقهای برای انتقال پیام و بررسی شرایط توافق استفاده کند.
تجربه دو دوره مذاکره همزمان با حملات نظامی
تردید کنونی تهران در قبال دیپلماسی، در متن تحولات نظامی دو سال گذشته نیز ریشه دارد. پس از آنکه در سال ۲۰۲۴ رویارویی ایران و اسرائیل از سطح جنگ سایه خارج شد و به تبادل مستقیم حملات انجامید، تلاشهای منطقهای برای مهار تنش ادامه یافت.
در آوریل ۲۰۲۵، مذاکرات غیرمستقیم ایران و آمریکا با میانجیگری عمان در مسقط با سطح بالاتری از نمایندگی دنبال شد. اما در ۱۳ ژوئن همان سال، اسرائیل حمله گستردهای را علیه ایران آغاز کرد که به جنگ ۱۲روزه انجامید. در جریان این حملات، شماری از فرماندهان ارشد نظامی و دانشمندان هستهای ایران، از جمله سردار حسین سلامی، فرمانده کل سپاه پاسداران، و محمد باقری، رئیس ستاد کل نیروهای مسلح، ترور شدند.
این تجربه در فوریه ۲۰۲۶ تکرار شد. مذاکراتی که از ۶ فوریه در مسقط از سر گرفته شده و سپس به ژنو منتقل شده بود، در ۲۸ فوریه با حمله مشترک آمریکا و اسرائیل به ایران همزمان شد. بر اساس روایت مطرحشده در مقاله، این حملات که با نامهای «خشم حماسی» و «غرش شیر» شناخته شدند، جلسهای در سطح عالی رهبری را هدف قرار دادند و به شهادت آیتالله علی خامنهای و شماری از مقامهای ارشد انجامید.
بقائی با اشاره به این تحولات، واشنگتن را متهم کرده است که دیپلماسی را به پوششی برای حمله نظامی تبدیل کرده و ایران دو بار در جریان دعوت به مذاکره با چنین وضعیتی روبهرو شده است. این تجربهها در روایت رسمی تهران، به عاملی مهم برای بازنگری در میزان اعتماد به مذاکرات تبدیل شدهاند.
میانجیگری کشورهای خلیج فارس؛ همکاری همراه با احتیاط
بیاعتمادی ایران تنها به آمریکا و اروپا محدود نمیشود و بر نگاه تهران به میانجیگری کشورهای عربی خلیج فارس، بهویژه قطر و عربستان سعودی، نیز تأثیر گذاشته است. کشورهای منطقه از یک سو خواهان جلوگیری از جنگی فراگیر هستند که امنیت و اقتصادشان را تهدید میکند و از سوی دیگر، روابط امنیتی نزدیکی با واشنگتن دارند و میزبان پایگاههای نظامی آمریکا هستند. این دوگانگی از نگاه تهران، ظرفیت میانجیگری مستقل آنها را محدود میکند.
شکست تلاشهای میانجیگرانه عمان و قطر در جلوگیری از حملات سالهای ۲۰۲۵ و ۲۰۲۶، به این تردیدها دامن زده است. حمله ایران به پایگاه العدید قطر در جریان جنگ ۱۲روزه نیز روابط دو طرف را در معرض تنش قرار داد؛ تهران در آن مقطع، حضور زیرساختهای نظامی آمریکا در خاک کشورهای منطقه را بخشی از ظرفیت عملیاتی واشنگتن تلقی میکرد.
در مورد عربستان نیز امضای توافق دفاع مشترک مکه میان ریاض، پاکستان و ترکیه در اوت ۲۰۲۶، بر حساسیتهای امنیتی تهران افزوده است. با این حال، ایران همچنان از دیدار با فرستادگان سعودی و قطری استقبال میکند و این کانالها را برای انتقال پیام، بررسی مواضع واشنگتن و جلوگیری از استفاده از حریم هوایی کشورهای منطقه علیه خود مفید میداند.
در عین حال، تهران تمایلی ندارد میانجیهای خلیج فارس درباره پرونده هستهای آن اختیار مذاکره پیدا کنند یا مطالباتی مانند بازگشایی تنگه هرمز را بدون دریافت امتیاز متقابل مطرح کنند. در این چارچوب، گسترش میانجیگری به کشورهایی مانند پاکستان نیز میتواند بهعنوان تلاشی برای ایجاد توازن در برابر نفوذ آمریکا ارزیابی شود.
پایان وضعیت نه جنگ و نه صلح
مسئله اصلی در محاسبات تازه ایران، جلوگیری از تداوم وضعیتی است که در آن جنگ گسترده متوقف شده، اما فشار اقتصادی و امنیتی ادامه دارد. مسعود پزشکیان در ۹ نوامبر ۲۰۲۶ از دستور مجتبی خامنهای، رهبر جدید جمهوری اسلامی، برای پایان دادن به وضعیت «نه جنگ و نه صلح» خبر داد.
از نگاه تهران، واشنگتن ممکن است بهجای ورود به یک جنگ پرهزینه، راهبرد فرسایش تدریجی را دنبال کند؛ راهبردی که بر تداوم تحریمها، محاصره دریایی بنادر ایران، محدودکردن صادرات نفت و تعقیب شبکههای تجاری و تأمین کالا متکی است. مقامهای ایرانی این وضعیت را نوعی فشار مستمر اقتصادی میدانند که بدون نیاز به عملیات نظامی گسترده، ظرفیت اقتصادی کشور را هدف قرار میدهد. در مقابل، آمریکا میتواند از هزینههای مستقیم جنگ فراگیر اجتناب کند و فشار بر تهران را ادامه دهد.
در واکنش به این وضعیت، ایران بر دو مسیر تأکید میکند: دستیابی به توافقی که به رفع محاصره دریایی، لغو تحریمهای اقتصادی و بازگشت حقوق مورد مطالبه تهران منجر شود، یا حفظ ابزارهای فشار منطقهای برای افزایش هزینه ادامه محاصره. تنگه هرمز در مرکز این محاسبات قرار دارد. تهران با تأکید بر اهمیت راهبردی این گذرگاه، از ظرفیتهای خود در حوزه کشتیرانی و امنیت منطقهای بهعنوان اهرم فشار یاد میکند. همچنین هشدار درباره پاسخ نظامی گستردهتر، بخشی از پیام بازدارندهای است که مقامهای ایرانی به واشنگتن منتقل میکنند.
در مجموع، مواضع اخیر تهران از تلاش برای بازتعریف رابطه میان دیپلماسی و قدرت بازدارندگی حکایت دارد. ایران از یک سو همچنان امکان توافق را رد نمیکند، اما از سوی دیگر، تأکید دارد مذاکره بدون رفع فشارهای اقتصادی و پذیرش خطوط قرمز حاکمیتی نمیتواند مبنای یک تفاهم پایدار باشد. سرنوشت این رویکرد به میزان آمادگی واشنگتن برای تغییر شرایط فشار و همچنین نحوه استفاده تهران از ابزارهای منطقهای خود وابسته خواهد بود.
نظرات
هنوز نظری ثبت نشده؛ اولین نفر باش.