در تراز «شهر دوستدار کودک» | ضرورت بازنگری در نگاه نهادهای مسئول مشهد به حقوق و نیازهای کودکان
شهر فضایی برای زندگی همه شهروندان است، از خردسالترین آنها تا سالمندان. در این میان، کودکان به دلیل آسیبپذیری بیشتر، نیازمند توجه ویژه در برنامهریزی و مدی...

به گزارش شهرآرانیوز؛ شهر فضایی برای زندگی همه شهروندان است، از خردسالترین آنها تا سالمندان. در این میان، کودکان به دلیل آسیبپذیری بیشتر، نیازمند توجه ویژه در برنامهریزی و مدیریت شهری هستند. «شهر دوستدار کودک» نیز بر همین مبنا شکل گرفته است؛ رویکردی که در چارچوب آن، حقوق، نیازها و خواستههای کودکان در سیاستگذاریها و طراحی فضاهای شهری به رسمیت شناخته میشود.
بر اساس چارچوب پیشنهادی یونیسف، شهری دوستدار کودک است که در آن، کودکان از حق مشارکت در تصمیمگیریها، دسترسی عادلانه به خدمات، امنیت و ایمنی، محیط زیست سالم و فضاهای مناسب برای بازی و رشد برخوردار باشند. در چنین شهری، کودک صاحب حق شهروندی است و باید صدایش شنیده شود و نیازهایش در تصمیمهای مدیران جایی داشته باشد.
اهمیت این رویکرد نیز به کودکان محدود نمیشود؛ شهری که برای آنها مناسب باشد، برای همه شهروندان زیستپذیرتر خواهد بود. نقطه ورود مشهد به ادبیات «دوستدار کودک» به اواخر دهه ۹۰ و دوره پنجم مدیریت شهری بازمیگردد؛ موضوعی که از آن زمان در برنامهها و سیاستهای شهری مطرح بوده است.
این گزارش، نخستین روایت روزنامه شهرآرا از موضوع شهر دوستدار کودک در مشهد است؛ در این شماره، به سراغ کارشناسان و صاحبنظران این حوزه رفتهایم تا از نگاه آنها، ابعاد مختلف این مفهوم و چالشهای پیشروی تحقق آن را بررسی کنیم. در شمارههای آینده نیز با مراجعه به نهادها و دستگاههای مسئول، برنامهها، اقدامات و عملکرد متولیان را در تحقق شاخصههای شهر دوستدار کودک دنبال خواهیم کرد.
روایت را از کف خیابانها و کوچههای «شهرمان» آغاز میکنیم، گیسوان مشکیاش زیر چارقد رنگورو رفته پناه میگیرد. لباس گشادی همه بچگیاش را پوشانده است، با طعم بالا و پایین شدن الاکلنگ و خندههای شادمانه تابسواری کودکان همسنوسالش غریبه است.
یادش نیست آخرین بار کی شانس دویدن روی چمن یا نشستن روی تاب داشته، در محله آنها و میان کوچهپسکوچههایی که حتی در پیادهروهای باریک و ناهموارش جایی برای رفتوآمد نیست، نه پارکی هست و نه فضایی که بتواند با دخترهای همسایه بازی کند. مریم کمی بزرگتر است، دانشآموزی که هر روز صبح باید مسیری طولانی را تا مدرسه طی کند.
مریم برای رسیدن به کلاس درس، باید از معبری بگذرد که دو سوی آن را زمینهای رهاشده، برهوت و بیابانهای خاکی احاطه کردهاند، فضاهایی بایر و بیدفاع که نه روشنایی درست دارند، نه پیادهرو مشخص و نه امنیتی برای یک دختر. دختر و پسر ندارد، وضعیت برای همه یکسان است.
پسرک با کوله سنگین ناگزیر است از بین پارک کوچک محلی میانبر بزند. در مسیر، چشمش به پاتوق آدمهایی است که یا کیسههای زباله روی دوششان است یا آدمهایی که خماری سبب شده برای راهرفتن تعادل نداشته باشند. هراس عبور از این مسیر، هر روز با آمدن و رفتن او تکرار میشود. صبحهای زود چند محله پایینتر با خیابانهای نیمهتاریک شروع میشود ایستگاههای اتوبوس بیسایبان، هر روز میزبان دانشآموزانی است که چشمانتظار آمدن اتوبوس به وقتش هستند تا از زنگ اول صبح مدرسه عقب نمانند.
اتوبوس که از راه میرسد جنگ برای سوار شدن است و بهموقع رسیدن آنها. زمستانها، سرمای استخوانسوز از درز پنجرههای نبسته و صندلیهای یخزده به تن بچهها مینشیند و تابستانها، اتوبوسهای بیکولر، نفسشان را در سینه حبس میکند. این تصاویر عریان هر روز در کلانشهری تکرار میشود که مدیران شهریاش از عنوان پرطمطراق «شهر دوستدار کودک» سخن میگویند.
درحالیکه در معماری شهر ما، کودکان نادیده گرفته شدهاند؛ چه جنینهایی که در رحم مادرانشان هستند و چه آنهایی که در کالسکهاند و چه دانشآموزانی که قرار است آسوده فضای خانه تا مدرسه و پارک و بوستان را بروند و برگردند. میتوان گفت ما کودکان را از شهرها حذف کردهایم. این حرف من روایتگر نیست. نقل متخصصان حوزه شهرسازی و متولیان این حوزه است.
دکتر نوید سعیدیرضوانی، مؤلف بیش از یازدهکتاب تخصصی در زمینه «شهر دوستدار کودک» و اصالتا مشهدی است، دکترای شهرسازی دارد و نزدیک به سهدهه از عمر حرفهای خود را صرف تبیین حقوق کودکان در فضای شهری کرده است. او با اشاره به اینکه مفهوم شهر دوستدار کودک بیش از چهاردهه است در جهان مطرح شده به ۱۰معیار بنیادین در این حوزه اشاره میکند و نخستین و حیاتیترین شاخص را «امنیت و ایمنی» میداند، معیاری که به گفته او روزبهروز در کلانشهرهای ایران رنگ میبازد.
البته او میگوید: برای اینکه مشخص شود چقدر این شاخصهها در مشهد اجرایی شده است باید کار پژوهشی انجام شود. سعیدی تأکید میکند: شهر باید برای کودکان امن باشد، امن از منظر خطرات کالبدی، تعرض، آزار جسمی و زبانی. متأسفانه این امنیت روزبهروز کمتر شده و بچهها حتی در داخل پارکها یا محدودههای پیرامونی احساس امنیت ندارند.
او صحبت را به شکاف میان «بالاشهر» و «حاشیه شهر» میکشاند و وضعیت دوقطبی مشهد را مصداق بیعدالتی میداند و میگوید: در مناطق برخوردار شاید نشانههای حداقلی از فضاهای بازی بهسازیشده دیده شود، اما در حاشیه شهر مشهد میتوان این ادعا را داشت که کودکان که ناچیزی از برنامهریزیهای شهری دارند. وقتی پیادهروهای پیوسته و مسیرهای امن مدرسه در محلات کمبرخوردار وجود ندارد، یعنی مدیران شهری هنوز کودک را به رسمیت نشناختهاند.
به روایت این متخصص شهرسازی، تا زمانی که نگاه مدیران شهری به مقوله «شهر دوستدار کودک» در حد نصب چند بنر، شعار در هفتههای نکوداشت و پروژههای ویترینی و نقطهای در مراکز برخوردار باقی بماند، کودکان حاشیهنشین مشهد همچنان در حاشیه میمانند.
سعیدی با نقد کردن مشارکت تصنعی در برنامههای شهرداریها حرف را به رویکرد فعلی مدیریت شهری میکشاند و میگوید: ما در مشهد و کلانشهرها پیمایشهای نظاممند نداریم. مشارکت یعنی ایجاد پارلمانهای واقعی دانشآموزی و پیمایشهای نظاممند. مشارکتهای کودکان نهایت در مناسبتهای خاص است، در حالی که مشارکت یعنی شریک کردن آنها در تصمیمگیریها. نسل امروز به واسطه فضای مجازی، آموزشهای مدرن و جریان آزاد اطلاعات، بسیار باهوشتر و حساستر از نسلهای پیش ماست و درک دقیقتری از محیط پیرامونش دارد.
اگر از او نظر نخواهیم، شهر را طبق نظر خود طراحی کردهایم. اینکه مقوله شهر دوستدار کودک صرفا به تجهیز چند پارک خلاصه شود، به اعتقاد او تکبعدی کردن موضوع است و تأکید میکند: شهر دوستدار کودک پیش از هر چیز، شهری عدالتمحور است، امروز شهربازیهای مدرن به طبقات مجتمعهای تجاری اختصاص یافتهاند که ورود به آنها نیازمند پرداخت هزینه است. بر اساس تجربهای که از شهرهای دیگر دارم در الگوهای مدرن شهرسازی، شهرداریها بهعنوان حقوق عمومی به سرمایهگذار شرط تحمیل میکنند که «اگر اجازه ساخت شهربازی تجاری را میخواهد یک طبقه باید فضای بازی استاندارد برای عموم بسازد».
آنها به این اصل اعتقاد دارند که حس تبعیض در بین کودکان وجود نداشته باشد. اما در مشهد، کودکان حاشیه شهر از این حق خط خوردهاند، چون امکانات بازی، پولی و طبقاتی است. سعیدیرضوانی در ارزیابی خود از وضعیت شهر میگوید.
متمرکز کردن پروژهها در چند نقطه شناختهشده و محروم ماندن بافتهای متراکم و محلات شرقی و شمالی از دسترسیهای ایمن و پیاده، نشان میدهد مشهد تا رسیدن به استانداردهای یک شهر حقیقتا دوستدار کودک، هنوز راه درازی در پیش دارد. او سراغ وضعیت پارکها میرود، «زمینهای بازی شهری ما دچار انقطاع گروه سنی است، خردسال دو تا شش ساله شاید به همان تاب و سرسره معمولی تن بدهد، نوجوان سیزده تا هجدهساله هم جذب زمینهای فنسکشیشده میشود، اما گروه سنی هشت تا سیزدهساله تقریبا در این شهر رها شده است.
کودک در این سن از وسایل بازی خردسالان دلزده است و به فضاهای نوجوانان هم راهی ندارد. علاوه بر این، فضایی آرام و اختصاصی برای بازیهای گروهی و تعاملی دختربچهها در پارکها تعریف نشده است. چون سالها نبوده، اگر پای حرف کودک بنشینیم، او میگوید در کجای محله احساس ناامنی میکند، چه فضایی برایش مطلوب است و در کدام نقطه از معبر دچار هراس یا آزار شده است.
رضوانی ریشه پایمال شدن حقوق کودکان در شهرسازی را در همین بیصدایی آنها میبیند، خلأیی که مدیران شهری را ناچار میکند برای پر کردن کارنامه خود، به اقدامات نمایشی پناه ببرند. بزرگسالان اگر حقشان تضییع شود اعتراض میکنند، اما کودک، بدون قدرت چانهزنی و بدون تریبون است.
او با اشاره به غفلت ساختاری از ایمنی درون و بیرون خودرو میافزاید: سالانه بخش عمدهای از تلفات کودکان ناشی از نادیده گرفتن استانداردهای اولیه مثل صندلی مخصوص کودک و نبستن کمربند ایمنی در ردیف عقب است. در رفتارهای ترافیکی هم بینظمی دیده میشود.
کودک بدون کلاه ایمنی سوار دوچرخه میشود و به محض آنکه اندکی قد میکشد، بیهیچ پشتوانه مهارتی و قانونی سراغ موتورسیکلت میرود که کانون حوادث شهری است، علاوه بر این در پهنههای کمبرخوردار پیرامونی مانند محور جاده قدیم توس، کودکان به دلیل فقدان معابر ایمن و گذرگاههای استاندارد، در معرض شدیدترین سوانح قرار دارند.
بخش دیگری از نقد این شهرساز به الگوی فضاسازیهای موسوم به «مادر و کودک» در مشهد برمیگردد.
سعیدیرضوانی با اشاره به تجربه پروژههای دیگر شهرها نظیر کرج، حصارکشی و دیوارگذاری را مانع فضاهای تعاملی خانواده میداند و ادامه میدهد: در مشهد، فضایی را تحت عنوان پارک مادر و کودک تعریف کردهاند که عملا همان الگوی بسته و دیوارکشیشده پارک بانوان است، درحالیکه پارک کودک نباید دیوارهای سیمانی سهمتری داشته باشد، بلکه باید با نرده طراحی شود. این فضا متعلق به «والد و کودک» است. پدری که با فرزندش زندگی میکند یا والدینی که میخواهند مشترک کنار فرزندشان ورزش، بازی و تعامل داشته باشند، چرا پشت تفکیک جنسیتی بمانند؟
این مؤلف حوزه شهرسازی با انتقاد از تمرکز فضاهای نوین تفریحی و آموزشی در پاساژها و مجتمعهای لوکس تصریح میکند: شهر مشاغل یا فضاهای تعاملی مدرن زمانی ارزش شهرسازانه پیدا میکنند که در کانونهای عمومی، پیرامون بافت مرکزی و حرم مطهر، و از همه مهمتر در دسترس کودکان جنوب و شرق شهر باشند. خانوادهای که در حاشیه شهر زندگی میکند توان طی مسافت دهکیلومتری و پرداخت هزینه را ندارد. کودک به پارکهای محلی در فاصله پیادهروی پنجدقیقهای نیاز دارد.
او از یک قانون انساندوستانه دیگر حرف میزند و میگوید: اگر کالبد، هوا و صدای شهر برای حساسترین قشر یعنی کودک، تابآور و استاندارد شود، بیتردید برای همه اقشار و سالمندان نیز انسانی و امن خواهد بود، نمیتوان یک تعمیرگاه، کارگاه پرسروصدا یا کاربری آلاینده را چسبیده به بافت مسکونی رها کرد و مدعی شد شهر برای نوزاد و کودک زیستپذیر است.
سعیدیرضوانی در ارزیابی نهایی خود از وضعیت تحقق شعار «شهر دوستدار کودک» در مشهد میگوید: مسئله اصلی مشهد، پایین بودن سرانه واقعی کاربریهای دوستدار کودک و از آن بحرانیتر، «توزیع نامتوازن و ناعادلانه» این امکانات در جغرافیای شهری است. متمرکز کردن پروژهها در چند نقطه شناختهشده و محروم ماندن بافتهای متراکم و محلات شرقی و شمالی از دسترسیهای ایمن و پیاده، نشان میدهد مشهد تا رسیدن به استانداردهای یک شهر حقیقتا دوستدار کودک، هنوز راه درازی در پیش دارد.
روایت را با صحبتهای مدیر پروژه شهر ترمیمی خدمات و محیط زیست شهری پیش میبریم. جعفر سروی، دکترای حقوق دارد و بهعنوان کسی که به صورت تخصصی با بدنه اجتماعی شهرداری در ارتباط است، گفتهاش را منتقدانه شروع میکند: معنای شهر دوستدار کودک این است که مدیران شهری بر روی آسیبپذیری کودکان و عواملی که باعث این آسیبپذیری میشود، تمرکز و در برنامهریزیها به آن عمل کنند.
آنها باید بدانند کودک، پروژهای در کنار پروژههای دیگر نیست، کودک، محور تمام سیاستگذاریهای یک شهر زیستپذیر است، چیزی که مدیران امروز مشهد نه دغدغه آن را دارند و نه تخصصش را. البته نمیتوان موضوع را جمع بست ولی وقتی مدیران یک سیستم، درک درستی از «کودک» بهعنوان سازنده جامعه آینده نداشته باشند، این موضوع را کنار میگذارند.
او ادامه میدهد: در دوره قبلی شورا، پروژهای با عنوان «شهر دوستدار کودک» فعال بود و برنامههایی نیز در این حوزه وجود داشت. بهعنوان مثال پروژه «شوق زندگی» با مشارکت دستگاه قضا در این راستا کلید خورد که در مسیر حمایت از کودک مشغول فعالیت است.
متأسفانه در این دوره، تا آنجایی که من اطلاع دارم متولی مشخصی برای بحث شهر دوستدار کودک تعریف نشده است. ما هم برنامهای در این حوزه از دوستان ندیدیم که برای اجرا داشته باشند. میزان دوستدار کودک بودن پایین است، خیلی هم پایین. کافی است به کف خیابان نگاه کنید، آیا کودکان واقعا فضای شهری را برای رشد و بازی در اختیار دارند؟
سروی میگوید: از آن طرف کودکانی را که به حمایت بیشتر نیاز دارند، کاملا فراموش کردهایم. از کودکان کار که در چهارراهها رها شدهاند تا مبتلایان به بیماریهای خاص و کودکان اوتیسمی، آیا شهر برای اینها فضایی دارد؟ چرا زیرساختی برای حضور خانوادهها نیست.
او این مسئله را گوشزد میکند: تعامل نداشتن بدنه شهرداری با نهادهای حمایتی باعث شده که ما کودکان در معرض آسیب را به حال خود رها کنیم. واقعیت این است که ما دچار یک تقلیل مفهوم خطرناک شدهایم. شهر دوستدار کودک را به چند المان نمایشی تقلیل دادهایم، در حالی که این شهر دوستدار کودک نیست. شهر دوستدار کودک یعنی تمرکز بر کاهش آسیبپذیری کودک، یعنی سازوکاری وجود داشته باشد که کودک در معرض سوءاستفادههای جنسی، کار اجباری و خشونت قرار نگیرد. شما امروز کدامیک از مظاهر تبلیغات شهری ما را میبینید که متضمن آرامش برای کودک باشد؟
برآیند دیدگاه کارشناسان این گزارش نشان میدهد که شهر دوستدار کودک فراتر از ساخت چند پارک و فضای بازی، به تغییر نگرش در مدیریت و برنامهریزی شهری نیاز دارد؛ شهری که در آن امنیت، عدالت در دسترسی به امکانات، مشارکت واقعی کودکان و حمایت از گروههای آسیبپذیر در اولویت باشد.
نابرابری فضایی، کمبود زیرساختهای ایمن، بیتوجهی به کودکان مناطق کمبرخوردار و غیبت نگاه کودکمحور در تصمیمگیریها، از جمله چالشهایی است که در این روایت به آنها اشاره شده است. در نهایت، کودک باید شهروندی صاحب حق و حاضر در متن تصمیمهای شهری باشد، نه حاشیهنشین آن.
نظرات
هنوز نظری ثبت نشده؛ اولین نفر باش.