از روزگار میرزا ابوالفضل طبیب، تا آن سقف زیبایِ الوان

اگر با ویرانه‌های خانه عبدالرزاق‌خان کاشی، علاوه بر معماری تقریبا به‌فنارفته‌اش، در ذهن بیننده یاد حاکم مردم‌دوست دوره زندیه زنده می‌شود، خانه زیبا و مسحورکننده «حکم باشی»، یاد و نام «میرزاابوالفضل طبیب» را تداعی می‌کند.

برخی خانه‌های تاریخی مشهور در کاشان مانند عامری‌ها، طباطبایی، بروجردی و عباسیان علاوه بر گچبری‌های ظرف گلابی، سرو کاشی، طرح فرش بر سقف و گل‌ومرغ‌های بجامانده، با نام و شهرت مالک اولیه و سازنده آن خانه شهرت دارند و «خانه حکیم باشی در کاشان» بی شک از همین قسم است.
خانه ای با ۲۴۰۰ متر عرصه در دل بافت تاریخی کاشان و کمی آنسوتر از مسجد آقابزرگ که صبح ۱۳ مهر ۱۴۰۵، شماری از خبرنگاران و اهالی رسانه، برای تنفس در کالبد پاییزی خانه و آشنایی با مختصات معماری‌اش با توضیحات مهدی هوشمندی‌نژاد- کارشناس بافت تاریخی کاشان- در آن قدم زدند.
به گفته هوشمندی‌نژاد، «خانه حکیم‌باشی از دو منظر مالک و دوم ویژگی‌های معماری مهم است. خانه‌ای که کلانتر ضرابی به مالک آن در کتابش اشاره کرده، حسن نراقی نیز در تاریخ اجتماعی کاشان از آن یاد نموده و در کتاب صد خانه، صد پلان نیز به این سرای زیبا اشاراتی شده. «میرزا ابوالفضل طبیب» یا همان حکیم باشی، تخصصش طبابت بود و به شیوه فَصد یعنی رگ‌زنی، بیماران را در دوره ناصری درمان می‌کرد و آنقدر شهرت پیدا کرد که برخی او را میرزا ابوالفصد خطاب می‌کردند و البته که طبیب خاصه ناصرالدین شاه هم شد.»
به روایت هوشمندی‌نژاد، شاعری نیز در برهه‌ای به شوخی و طنز درباره اینکه «میرزا ابوالفضل طبیب» جان‌های زیادی گرفته، سروده بود:
ملک‌الموت رفت پیش خدا، گفت سبحان ربی‌العلی
میرابوالفضلی‌ست در کاشان، من یکی جان بگیرم او صدتا
یا بفرما که قبض روح کنم، یا مرا شغل دیگری فرما
کارشناس بافت تاریخی کاشان در ادامه می‌گوید: میرزا ابوالفضل، صاحب کتاب گنج ناصری است که نشان می‌دهد در نوشتن هم قوی بوده. در ضمن سفرهایی نیز به هندوستان داشته. از نوداگان حکیم باشی در کاشان امروز، حکیمی‎نژاد، مزینی و کیوان‌فرد زیست می‌کنند. در برخی منابع تاریخی از جمله کتابی از حمدلله مستوفی در ۷۵۰ سال پیش نوشته شده که مردم کاشان حکیم‌پیشه و ادیب و لطیف طبیعت‌اند و همه به کسبی مشغولند و شعرباف در میان‌شان فراوان است. حکیم باشی یک عنوان است و این عنوان شغلی در دوره شاه عباس، ناصری و فتحعلی شاه مرسوم بوده لذا میرزا ابوالفضل طبیب، حکیم باشی دوره ناصری بوده است.
خانه حکیم‌باشی دارای سه بخش شامل اندرونی و بیرونی و حیاط خدمه است و بی‌شک زیباترین بخش این مجموعه، اتاق شش‌دریِ بخش اندرونی با نقاشی‌های اصیل و زیبایی به قلم عبدالوهاب کاشی (غفاری) است. او پسر عموی کمال‌الملک است و نشان می‌دهد میرزا ابوالفضل طبیب با خاندان غفاری هم قرابت داشته. حیاط خدمه که پشت اتاق اندرونی واقع شده، به نارنجستان هم معروف است.
در اتاقِ نیمه‌بزرگ بخش اندرونی نقاشی‌های متعددی به چشم می‌خورد. داستان‌هایی از خمسه نظامی، ذبح اسماعیل، داستان شیخ صنعان، مجلسی در کلیسا، لیلی و مجنون و دختر ترسا تا پیرزنی که می‌خواست در بازار مصر یوسف را بخرد. نقاشی ها این اتاق مرمت هم نشده‌اند و فقط از روی آنها لایه‌برداری (زدودن گرد و غبار) صورت گرفته.
بخش دیگر این خانه زیبا، قسمت بیرونی است و مشخصا می‌توان بدرستی حدس زد، محل طبابت و یا به سبک امروز «مطب میرزا ابوالفضل طبیب» بوده. قسمت بزرگ و طبقاتیِ بخش بیرونی، بدون استفاده از مصالح و ابزار باربری امروزی مانند آهن، در چهار طبقه احداث شده که خود نکته جالبی است. سقف اتاق بزرگ این قسمت با آینه‌کاری تزیین شده و ستاره‌ها وقتی شمعی در قسمت‌های مختلف اتاق روشن می‌شوند، آسمان شب را تداعی می‌کنند.
داستان خانه حکیم‌باشی در نگاه بیننده، تنها به زیبایی و وجنات مسحورکننده این خانه ختم نمی‌شود. بیننده بلافاصله از خود می پرسد چرا این خانه به رغم مالکیتش که تحت نظر اداره میراث فرهنگی است، رها شده؟ چرا کاربری ندارد؟ چرا فی‌المثل از آن بهره فرهنگی برده نمی‌شود؟
جالب است که به اذعان علیرضا عبدالله‌زاده (رئیس اداره میراث فرهنگی کاشان)، همین چند ماه پیش، دهها کمپرسی ضایعات و خاک و علف هرز از این خانه خارج شد تا برای بازدیدهای فعلی مناسب باشد اما در مورد داستان کاربردی، قوانین میراثی برای واگذاری بناهای تاریخی به بخش خصوصی در قالب قراردادهای بلندمدت ملاحظاتی دارند که سرمایه گذارها رغبتی برای ورود به ماجرا ندارند. آنها در قبال هزینه‌شان برای احیا، واگذاری بلندمدت مثلا ۶۰، ۷۰ ساله می‌خواهند، حال آنکه ضرب و تقسیم‌های صندوق احیا و بازآفرینی مشخص می‌کند که یک سرمایه‌گذار بر اساس هزینه‌هایش برای یک بنای تاریخی، چند سال می‌تواند مالک غیردائم آنجا باشد.
اما در این بین، بر اساس شغل مالک اولیه این بنای زیبا یعنی طبابت، بسیاری امیدوارند وزارت بهداشت با خرید و تملک این خانه ارزشمند، آن را به «موزه سلامت و درمان» تبدیل کند.