مناقشۀ تاریخی بر سر قفقاز؛ جنگ و صلح از مسیر رقابتِ ژئوپلتیک

عصر ایران؛ یلدا آذرپی - قفقاز جنوبی بار دیگر به میدان رقابتِ قدرت‌های منطقه‌ای و فرامنطقه‌ای تبدیل شده است؛ این‌بار نه‌فقط به‌خاطر مرزها و مناقشۀ قره‌باغ؛ موضوع کنونی، احداثِ جاده و راه‌آهن، خطوط انتقال انرژی و گسترش مسیرهای تجاری است؛ طرحی که دونالد ترامپ نام خود را بر آن گذاشته و قرار است جمهوری آذربایجان را از خاک ارمنستان به نخجوان متصل کند؛ راه ارتباطی جدیدی بین آسیای مرکزی و بازارهای اروپا.

واشنگتن می‌کوشد با حضور اقتصادی و مدیریتی در جنوب قفقاز، جایگاهش را در منطقه‌ای تقویت کند که روسیه از دیرباز آن را حوزۀ نفوذ خود دانسته و ایران نیز تحولاتش را همسو با امنیتِ مرزهای شمالی می‌بیند. آغاز فعالیت گروه‌های فنی سه‌جانبه در نوامبر 2026، چشم‌اندازی پرپیچ‌و‌خم به توافق داده است.

قفقاز جنوبی و کشورهای آذربایجان، ارمنستان و گرجستان (منطقه‌ای در حد فاصل دریای سیاه و دریای خزر)
قره‌باغ با رنگ زرد مشخص شده

مناقشۀ تاریخی در قفقاز

«قفقاز» منطقه‌ای راهبردی در حدفاصلِ دریای سیاه و دریای خزر است که در مرز ایران، روسیه و ترکیه قرار دارد، سه کشور ارمنستان، آذربایجان و گرجستان را دربرمی‌گیرد و به‌سبب موقعیت جغرافیایی، از دیرباز گذرگاهِ مهم اروپا و آسیا و عرصۀ رقابتِ قدرت‌های منطقه‌ای بوده است.

«قفقاز کوهستانی» (مهم‌ترین کانون مناقشۀ ارمنستان و آذربایجان) در طول تاریخ زیر نفوذ حکومت‌های مختلف ایرانی، ارمنی و محلی بوده. این منطقه تا دوران حکومت قاجار بخشی از قلمرو ایران بود و پس از جنگ‌های ایران و روسیه، طبق عهدنامۀ گلستان در سال 1813 به روسیه واگذار شد.

روسیه در قرن نوزدهم با انتقال و اسکانِ جمعیت‌های ارمنی از ایران و عثمانی در قفقاز، ترکیب جمعیتیِ بخش‌هایی از منطقه را تغییر دارد که به‌عقیدۀ تاریخ‌نگاران، دست‌کم بخش‌هایی از این انتقال، مترادف است با کوچ اجباری.

پس از انقلاب روسیه و شکل‌گیری اتحاد شوروی، مناقشه بر سر قره‌باغ بین ارمنستان و آذربایجان ادامه یافت. مسکو در سال 1921 به این نتیجه رسید که این منطقه به‌رغم اکثریت ارمنی باید در چارچوب جمهوری آذربایجانِ شوروی و به‌صورت خودمختار اداره شود؛ تصمیمی تاریخی که ریشۀ اختلافاتِ متعاقب شد.

با فروپاشی شوروی در سال 1991، درگیری نظامیِ دو کشور شدت گرفت. جنگِ نخست به کنترل ارمنستان بر قره‌باغ انجامید؛ اما آذربایجان در جنگ 2020، بخش بزرگی از مناطق ازدست‌رفته را بازپس گرفت و در سپتامبر 2023 با عملیات نظامی، کنترل کامل قره‌باغ را به‌ دست آورد. در پی این عملیات، بیش از صدهزار ارمنی منطقه را ترک کردند.

نخجوان نیز منطقه‌ای خودمختار متعلق به آذربایجان است که بین ارمنستان، ایران و ترکیه قرار دارد و از خاک اصلیِ آذربایجان جدا افتاده است. باکو خواهان دسترسی زمینی مستقیم به نخجوان است؛ موضوعی که به مناقشه بر سر «کریدور زنگزور» انجامیده.

روسیه که پیش‌تر حامی امنیتی ارمنستان و میانجی مناقشه بود، با تضعیفِ نفوذش در منطقه مواجه است. ترکیه از متحدش آذربایجان حمایت می‌کند و ایران هم با تغییر مرزهای بین‌المللی و کاهش نقش خود در مسیرهای ترانزیتی مخالف است. همۀ این‌ها منجر به ورود ایالات‌متحده به این مناقشه شده است.

بدون‌شک، ورود ترامپ به این مناقشه را در چارچوبِ رقابت ژئوپلتیکی و اقتصادی می‌توان به فهم درآورد. توافق اوت 2025، زمینۀ ایجاد مسیر زمینیِ موسوم به کریدور ترامپ را فراهم کرد؛ مسیری برای اتصال آذربایجان به نخجوان از خاک ارمنستان و پیوند آسیای مرکزی به اروپا. این طرح علاوه بر منافع تجاری آمریکا، می‌تواند زمینۀ نفوذ روسیه و ایران را در شبکۀ ترانزیتی منطقه کاهش ‌دهد.

نقشه تاریخی قفقاز در سال ۱۸۵۱ شامل خانات قره‌باغ و سایر واحدهای سیاسی منطقه در دوره حکومت روسیه تزاری

گذر از مناقشۀ قره‌باغ به توافق با واشنگتن

برای درک اهمیتِ «کریدور ترامپ» باید به بیش از سه دهه مناقشۀ ارمنستان و آذربایجان بازگردیم؛ فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی، جنگ بر سر قره‌باغ و بسته‌شدن مرزها، جنوب قفقاز را به منطقه‌ای حساس با ارتباطاتِ محدود و تنش‌های عمیق مبدل کرد.

جنگِ شش‌هفته‌ایِ سال 2020 و سپس عملیات نظامی آذربایجان در سپتامبر 2023 که به پایان کنترل ارمنی‌ها بر قره‌باغ انجامید، موازنۀ قدرت را به سود باکو تغییر داد.

اتصال سرزمین اصلی آذربایجان به نخجوان یکی از محورهای اصلی مذاکرات بود. جمهوری خودمختار نخجوان از قلمرو اصلی آذربایجان جدا افتاده و ارتباط زمینی‌اش عمدتاً از مسیر ایران یا مسیرهای طولانی‌تر از گرجستان و ترکیه انجام می‌شود.

باکو خواهان مسیری کوتاه‌تر از جنوب ارمنستان است؛ مسیری که در ادبیات سیاسیِ جمهوری آذربایجان، «کریدور زنگزور» نامیده می‌شود. ایروان اما این نام‌گذاری و ترتیباتی که به محدودشدن حاکمیتش بر آن منطقه می‌انجامد را تهدید علیه تمامیت ارضی‌اش می‌داند.

نقطۀ عطفِ دیپلماتیک، هشتم اوت 2025 رقم خورد؛ زمانی که «الهام علی‌اف» (رئیس‌جمهور آذربایجان) و «نیکول پاشینیان» (نخست‌وزیر ارمنستان) در کاخ سفید و در حضور ترامپ بیانیۀ مشترکی امضا کردند. دوطرف بر پیشبرد روند صلح و ایجاد مسیر ارتباطی توافق کردند؛ مسیری که نام رسمی «ترامپ برای صلح و رفاه بین‌المللی (TRIPP)» بر آن نهاده شد.

طرحی اقتصادی با پیامدهای راهبردی

طبق چارچوب توافق، مسیر پیشنهادی از استان سیونیک در جنوب ارمنستان و نزدیکی مرز ایران عبور می‌کند و بخش اصلی‌اش حدود 43 کیلومتر طول دارد. احیای خط‌آهن، احداث جاده و ایجاد زیرساخت‌های انتقال برق، گاز و فیبر نوری از ارکان مطرحِ پروژه‌اند.

هدف فوری، اتصال آذربایجان به نخجوان است؛ چشم‌انداز بزرگ‌تر اما، پیوند آسیای مرکزی و دریای خزر به قفقاز جنوبی است و ارتباط بازارهای ترکیه و اروپا از مسیرهایی که وابستگی به شبکه‌های ترانزیتی روسیه را کاهش می‌دهند.

مسیر تازه می‌تواند ارتباط باکو و نخجوان را کوتاه‌‌تر کند و به تقویت جایگاه آذربایجان در تجارت شرق و غرب بینجامد. ازسویی، اتصال مستقیم‌تر به نخجوان و آسیای مرکزی، ظرفیت اقتصادی و نفوذ منطقه‌ای ترکیه را تقویت می‌کند. ارمنستان هم امیدوار است با پایان انزوای ارتباطی، دسترسی به بازارهای تازه و درآمدهای ترانزیتی مهیا شود؛ به‌ویژه اگر این مسیر به بازگشایی مرزهایش با ترکیه و توسعۀ روابط اقتصادی با همسایگان بینجامد. کریدور جدید، فرصتی برای تغییر موازنۀ کشورهای منطقه‌ای و فرامنطقه‌ای است.

ترامپ، علی‌اف و پاشینیان حین امضای توافق صلح در کاخ سفید. ۸ اوت ۲۰۲۵

سهم آمریکا چیست؟ حضور اقتصادی یا نفوذ راهبردی؟

یکی از مهم‌ترین ابعاد توافق، ساختار مدیریتی و مالکیتِ شرکت توسعه‌دهندۀ پروژه است. طبق چارچوبی که در سال 2026 بین ارمنستان و آمریکا تنظیم شد، قرار است شرکتی مشترک با عنوان شرکت توسعۀ TRIPP» تشکیل شود که 74درصد سهامش در اختیار طرف آمریکایی و 26درصدش متعلق به ارمنستان است. دورۀ اولیۀ همکاری 49 سال درنظر گرفته شده و درصورت تمدید توافق برای 50سال دیگر، سهم ارمنستان به 49درصد افزایش خواهد یافت.

این ارقام نشان می‌دهند واشنگتن صرفاً میانجی‌گر سیاسی ماجرا نیست؛ آمریکا می‌خواهد در مدیریت اقتصادی و توسعۀ زیرساختی منطقه، سهمی بلندمدت داشته باشد. براساس مفاد توافق، شرکت توسعه‌دهنده می‌تواند برای بخش‌های مختلف پروژه، شرکت‌های تابعه تشکیل دهد و پیمانکاران و بهره‌برداران را انتخاب کند. این ساختار به شرکت‌های آمریکایی و سرمایه‌گذاران بین‌المللی امکان حضور در پروژه‌های حمل‌و‌نقل و انرژی را می‌دهد.

توافق تصریح می‌کند ارمنستان حاکمیت و صلاحیت قضایی‌اش را بر تمام مناطق پروژه حفظ خواهد کرد. کنترل مرزها، گمرک، مهاجرت، مالیات، امنیت و اجرای قانون برعهدۀ نهادهای ارمنی است. درعین‌حال، قرار است برخی خدمات اجرایی و ارتباط مستقیم با کاربرانِ مسیر به اپراتورهای خصوصی واگذار شود؛ الگویی که در اسناد توافق از آن با «مدل پیشخوان و پشت‌صحنه» یاد شده است. پس موضوع اصلی، نحوۀ تقسیم اختیارات بین دولتِ ارمنستان و شرکت بهره‌بردار است.

ایران؛ نگرانی از تغییر موازنه در مرزهای شمالی

اهمیت این پروژه برای ما نه در رابطه با طول مسیر یا حجم مبادلات، که در گرو موقعیت جغرافیایی و پیامدهای امنیتی است. مرز مشترک ایران و ارمنستان در استان سیونیک، یکی از معدود مسیرهای ارتباط مستقیمِ تهران با قفقاز جنوبی است. هر تغییری در ساختار سیاسی و امنیتیِ این منطقه بر موقعیت ترانزیتیِ ایران و دسترسی به ارمنستان و آن‌سوتر اثر می‌گذارد.

تهران از آغاز با هر طرحی که به تغییر مرزهای بین‌المللی یا محدودشدن حاکمیت ارمنستان بر جنوب این کشور بینجامد، مخالفت کرده است. نگرانی دیگر، احتمال حضور نیروهای امنیتی و پیمانکاران خارجی در مجاورت مرز ایران است؛ به‌خصوص اگر مدیریت عملیاتیِ مسیر به‌نحوی انجام شود که نفوذ آمریکا در این منطقۀ حساس افزایش یابد.

سفیر ایران در ایروان، 30 اکتبر 2026 تأکید کرد تهران دربارۀ طرح کریدور ترامپ نگرانی جدی دارد و انتظار می‌رود نیروی خارجی در مرز ایران و ارمنستان مستقر نشود. مقام‌های ارمنی بارها اطمینان داده‌اند چنین حضوری رخ نخواهد داد، اما تهران خواهان سازوکارهای روشن و تضمین‌های عملی است.

درمقابل، مقام‌های ارمنستان می‌گویند حاکمیت کشور بر مرزها و قلمرو سرزمینی محفوظ خواهد ماند و فعالیتِ اپراتورهای خصوصی به معنای استقرار نیروهای نظامی آمریکا نیست. به‌هر‌نحو، مغایرت بین تضمین‌های حقوقی و نگرانی‌های امنیتی نشان می‌دهد اجرای توافق بدون گفت‌و‌گوی مستقیم و مستمر تهران و ایروان پیش نخواهد رفت.

بالا: نیروهای ارمنی در جریان عملیات نظامی شوشا، یکی از نقاط عطف جنگ نخستِ قره‌باغ. مه ۱۹۹۲

پایین: کلیسای جامع غازانچتسوس در شهر شوشا

روسیه؛ عقب‌گرد از جایگاه سنتی در قفقاز

روسیه از بازیگران مهمی است که تحولات کریدور ترامپ را با دقت و حساسیت دنبال می‌کند. مسکو پس از فروپاشی شوروی (در 26 دسامبر 1991)، خود را ضامن اصلی امنیت منطقه می‌دانست و از مناقشۀ ارمنستان و آذربایجان برای حفظ نفوذ سیاسی و نظامی‌اش بهره می‌برد. اما جنگ اوکراین، تضعیف توان و اعتبار منطقه‌ای روسیه و تحولات نظامیِ قره‌باغ این موقعیت را تغییر داده است.

ورود آمریکا به پروژه‌ای که قرار است زیرساخت‌های راهبردیِ جنوب قفقاز را توسعه دهد، نشانۀ کاهش انحصار روسیه در این منطقه است. مسکو و تهران این پروژه را گسترش نفوذ غرب در حوزۀ سنتی‌شان قلمداد می‌کنند. رویکرد روسیه محتاطانه‌تر است و از تقابل مستقیم با دولت ترامپ پرهیز می‌کند.

البته روسیه هنوز ابزارهایی برای اثرگذاری بر روند اجرا دارد. بخشی از زیرساخت راه‌آهن ارمنستان، متعلق به شرکت‌های مرتبط با روسیه است و مسکو می‌تواند از این موقعیت برای حفظ نفوذش استفاده کند. ارمنستان نمی‌خواهد رابطه با روسیه را مختل کند، زیرا کماکان در حوزه‌های اقتصادی، انرژی و امنیتی با این کشور پیوندهایی دارد. کریدور ترامپ لزوماً به معنای حذف روسیه از قفقاز نیست، ولی می‌تواند نقش روسیه را به نقشِ یکی از چند بازیگر رقیب تنزل دهد.

موانع اجرا؛ اختلاف سیاسی و هزینه‌های سنگین

به‌رغم پیشرفت‌های دیپلماتیکِ این پروژه، تبدیل توافق به زیرساخت با موانع متعددی روبه‌روست:

نخستین مانع، نهایی‌نشدنِ جزئیات فنی و اجرایی است. برآوردها نشان می‌دهند احیای خط‌آهن در بخش ارمنستان به سرمایه‌گذاری قابل‌توجهی نیاز دارد و احداث جادۀ موازی هم به‌دلیل شرایط کوهستانی منطقه، پرهزینه خواهد بود. مسئلۀ تأمین مالی پروژه و انتخاب پیمانکاران نیز کماکان مطرح است. مقام‌های آذربایجان در همین راستا، از تأخیر در اجرای پروژه خبر داده‌اند و شروع ساخت‌و‌ساز را به سال 2027 موکول کرده‌اند.

مانع دوم، اختلاف بر سر نحوۀ عبور مسافران و کالاها و چگونگی کنترل مرزی است. آذربایجان خواهان مسیر سریع و فاقد موانع اداری است؛ ارمنستان هم بر حفظ کنترل قانونی و امنیتی خود تأکید دارد. یافتن سازوکاری که نگرانی باکو دربارۀ سهولت ترانزیت را رفع کند و حاکمیت ایروان را ضمانت دهد، یکی از حساس‌ترین مراحل مذاکرات است.

در تازه‌ترین تحول به تاریخ هفتم نوامبر 2026، گروه‌های فنیِ سه‌جانبه با حضور نمایندگان ارمنستان، آذربایجان و آمریکا فعالیتشان را آغاز کرده‌اند و دو گروه نخست، مأمور بررسی مسائل مربوط به حمل‌و‌نقل و انتقال برق شده‌اند. این اقدام نشانۀ عبور پروژه از مرحلۀ رایزنی‌های کلی به بررسی مسائل اجرایی است، ولی هنوز به آغاز عملیات عمرانی یا حل اختلافات سیاسی اشاره ندارد.

ویرانه‌های جنگی پس از بمباران قره‌باغ در اکتبر ۲۰۲۰

جنگ و صلح

آیا این طرح، نقطعطفی برای حل‌و‌فصلِ رقابت نظامی و شروع معاملات اقتصادی در منطقه‌ای پرهیاهوست که از دیرباز با جنگ و بی‌اعتمادی مواجه بوده است؟ اگر ارمنستان و آذربایجان بتوانند از این مسیر به همکاری پایدار برسند، منافع اقتصادی مشترک، هزینۀ بازگشت به درگیری را برای هر دو طرف افزایش می‌دهد.

اما زیرساخت لزوماً به صلح نمی‌انجامد. اختلافات تاریخی، مسئلۀ مرزبندی، بازگشت آوارگان، حقوق ارامنۀ قره‌باغ و نگرانی‌های امنیتی بر روابط دو کشور سایه انداخته‌اند. حتی اگر مسیر ترانزیتی ساخته شود، بدون توافق جامع، صلح در سطح روابطِ دو دولت باقی می‌ماند و از پشتوانۀ کافی برخوردار نمی‌شود. روند صلح بسیار شکننده است و بین توافق رهبران و پذیرش اجتماعیِ طرح، شکاف قابل‌توجهی وجود دارد.

فرجام این طرح در گرو نحوۀ مواجهۀ واشنگتن با همسایگان منطقه‌ای است. اگر آمریکا این طرح را ابزاری برای گسترش نفوذِ خود و محدودکردن نقش روسیه و ایران بداند، که بسیار محتمل است، احتمال مقاومت و پیچیده‌ترشدن رقابت‌های ژئوپلتیکی افزایش می‌یابد. اما اگر منافع اقتصادی ایران، ترکیه، روسیه و سایر کشورهای منطقه در ترتیباتِ ترانزیتی آینده لحاظ شود، امکان تبدیل قفقاز به چهارراه ارتباطی بیشتر خواهد شد.

قفقاز جنوبی با فرصتی پرابهام مواجه است که می‌تواند به گشایش اقتصادی بینجامد یا به فصل جدیدی از کشمکش بر سر مرزها و مسیرهای نفوذ تبدیل شود. نام رئیس‌جمهور بدنام و پرحاشیۀ آمریکا بر این پروژه قرار گرفته؛ سرنوشتش اما به نام‌گذاری سیاسی و مراسمِ امضای توافق وابسته نیست. اعتماد متقابل در گرو آمادگی طرفین برای حل اختلاف، تأمین سرمایه، تضمین حاکمیت و اعتماد متقابل است.