فقر فرهنگی کودکان؛ زنگ خطری برای آینده ایران/دربارۀ هشدار مرضیه برومند

عصر ایران؛ امیر صدرا صیام - مرضیه برومند، هنرمند باسابقه سینما و تئاتر کودک و نوجوان، در گفت‌وگوی اخیر خود با ایسنا، جمله‌ای قابل تأمل درباره وضعیت فرهنگی کودکان ایران بیان کرده است: «ما جشنواره تئاتر کودک داریم اما تئاتر کودک نداریم!» جمله‌ای کوتاه که به‌خوبی بخشی از واقعیت تلخ سیاست‌گذاری فرهنگی در کشور را آشکار می‌کند؛ واقعیتی که در آن از برگزاری جشنواره‌ها و رویدادهای فرهنگی سخن گفته می‌شود، اما بسیاری از کودکان، به‌ویژه در شهرهای کوچک، روستاها و مناطق کم‌برخوردار، حتی از ابتدایی‌ترین امکانات برای تماشای یک نمایش یا حضور در یک فعالیت هنری محروم‌اند.

خانم برومند در این گفت‌وگو از فعالیت حدود ۴۵۰ گروه نمایشی در سراسر کشور خبر می‌دهد؛ گروه‌هایی که با وجود دشواری‌های اقتصادی و کمبود امکانات همچنان به تولید اثر مشغول‌اند، اما برای اجرای آثار خود با مشکل جدی نبود سالن مواجه هستند.

به گفته او، حتی همدان که سال‌ها میزبان جشنواره تئاتر کودک و نوجوان بوده، از داشتن سالن تخصصی و مجهز برای این هنر محروم است. این وضعیت نشان می‌دهد که مسئله فرهنگ کودک در ایران صرفاً کمبود تولیدات هنری نیست، بلکه فقدان زیرساخت‌هایی است که امکان دسترسی عمومی به این تولیدات را فراهم کند.اما مسئله را نباید تنها در محدوده تئاتر جست‌وجو کرد.

آنچه برومند از آن با عنوان بی‌عدالتی فرهنگی یاد می‌کند، مسئله‌ای گسترده‌تر و عمیق‌تر است؛ نابرابری در فرصت‌هایی که کودکان برای تجربه، یادگیری، کشف استعدادها و شکل دادن به شخصیت خود در اختیار دارند. کودکی که در خانواده‌ای برخوردار و در شهری بزرگ زندگی می‌کند، احتمالاً امکان حضور در کلاس موسیقی، نقاشی، تئاتر، سینما و فعالیت‌های فرهنگی متنوع را دارد. در مقابل، کودکی که در یک منطقه محروم یا روستایی دورافتاده زندگی می‌کند، ممکن است حتی فرصت تماشای یک اجرای حرفه‌ای را نیز نداشته باشد.

آیا می‌توان از رشد متوازن کودکان سخن گفت، در حالی که فرصت‌های فرهنگی و هنری تا این اندازه نابرابر توزیع شده‌اند؟ آیا استعداد هنری یک کودک در روستا کمتر از کودکی است که در پایتخت زندگی می‌کند؟ چرا باید محل تولد و وضعیت اقتصادی خانواده تعیین کند که یک کودک چه اندازه با جهان هنر و فرهنگ آشنا شود؟

نکته مهم در سخنان برومند، توجه به نقش اجتماعی هنر در زندگی کودکان است. او معتقد است کودکان به گروه‌های اجتماعی خود نیاز دارند و حضور در فعالیت‌هایی مانند سینما رفتن، تئاتر دیدن، شرکت در کنسرت و فعالیت‌های ورزشی به شکل‌گیری این تعلق اجتماعی کمک می‌کند. کودکان دوست دارند در کنار همسالان خود تجربه‌های مشترک داشته باشند، بخندند، هیجان‌زده شوند، درباره آنچه دیده‌اند گفت‌وگو کنند و خود را بخشی از یک جمع بدانند. این تجربه‌ها صرفاً تفریح و سرگرمی نیستند؛ بخشی از فرایند جامعه‌پذیری و رشد شخصیت اجتماعی آن‌ها محسوب می‌شوند.

از این منظر، محرومیت فرهنگی می‌تواند پیامدهایی فراتر از نداشتن سرگرمی داشته باشد. کودکی که فرصت تجربه هنر، مشارکت اجتماعی و مواجهه با جهان‌های متنوع را ندارد، بخشی از فرصت‌های شناختی، عاطفی و اجتماعی خود را از دست می‌دهد. هنر به کودکان کمک می‌کند جهان را از زاویه‌های مختلف ببینند، تفاوت‌ها را درک کنند، تخیل خود را پرورش دهند و قدرت همدلی و گفت‌وگو را در خود تقویت کنند.

برومند همچنین به نقش رسانه‌ها و نظام آموزشی در آشنایی کودکان با تاریخ، جغرافیا، میراث طبیعی و فرهنگی ایران اشاره می‌کند. از نگاه او، دوست داشتن سرزمین با تکرار شعارها شکل نمی‌گیرد؛ کودکان باید ایران را بشناسند، زیبایی‌ها و داشته‌های آن را کشف کنند و نسبت به آن احساس تعلق و مسئولیت داشته باشند. چنین شناختی نیز بدون آموزش مؤثر و دسترسی عادلانه به محصولات فرهنگی و هنری امکان‌پذیر نیست.

در این میان، مسئولیت نهادهای فرهنگی و اجرایی کشور بسیار جدی است. وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، آموزش‌وپرورش، شهرداری‌ها و سایر دستگاه‌های مسئول باید فرهنگ کودک را از حاشیه برنامه‌های خود خارج کنند. ساخت سالن‌های استاندارد تئاتر، توسعه سینماهای کودک، حمایت پایدار از گروه‌های نمایشی، گسترش کتابخانه‌ها و فراهم کردن امکان حضور کودکان مناطق محروم در برنامه‌های فرهنگی، نباید به اقدامات مقطعی و مناسبتی محدود شود.

جشنواره‌ها ارزش‌مندند، اما نمی‌توانند جای خالی یک نظام فرهنگی پویا و فراگیر را پر کنند. جشنواره زمانی می‌تواند اثرگذار باشد که در طول سال نیز گروه‌های هنری امکان فعالیت داشته باشند و کودکان در نقاط مختلف کشور بتوانند مخاطب این آثار باشند.

واقعیت این است که آینده فرهنگی و اجتماعی ایران از همین فرصت‌های به ظاهر کوچک دوران کودکی ساخته می‌شود. نمی‌توان از نسلی خلاق، مسئولیت‌پذیر، امیدوار و علاقه‌مند به سرزمین انتظار داشت، اما امکانات پرورش خلاقیت و شناخت را از او دریغ کرد.عدالت فرهنگی یعنی هیچ کودکی به دلیل فقر اقتصادی خانواده یا محل زندگی‌اش از حق تجربه هنر محروم نماند.

کودکان فقط به مدرسه، کتاب درسی و امکانات اولیه زندگی نیاز ندارند؛ آن‌ها حق دارند کودکی کنند، خیال‌پردازی کنند، هنر ببینند، هنر بیاموزند و در تجربه‌های فرهنگی مشترک سهیم باشند.